16/11/2025
اثرات روانشناختی ویدیوهای بسیار کوتاه در شبکههای اجتماعی
پلتفرمهای اجتماعی مبتنی بر ویدیوهای بسیار کوتاه (۲۰ ثانیه تا یک دقیقه) در سالهای اخیر با سرعت چشمگیری گسترش یافتهاند و الگوریتمهای آنها بهگونهای طراحی شدهاند که با ارائهٔ مداوم محرکهای سریع، تنوع محتوایی بالا و پاداشهای فوری، سیستم پردازش توجه انسان را بهشدت تحت تأثیر قرار دهند. پژوهشهای روانشناسی شناختی نشان میدهد که مواجههٔ مکرر با چنین محتواهایی میتواند به کاهش ظرفیت توجه پایدار منجر شود، زیرا مغز در معرض تقویت پیدرپی و کوتاهمدت قرار گرفته و تدریجاً توانایی تمرکز طولانیمدت بر تکالیف پیچیده را از دست میدهد.
از سوی دیگر، عادتپذیری به محرکهای کوتاه و سریع موجب ایجاد عدم تحمل شناختی نسبت به متنها یا فعالیتهای طولانی میشود. این پدیده باعث میگردد افراد هنگام مطالعهٔ مطالب علمی یا انجام تکالیف نیازمند تفکر عمیق، دچار بیحوصلگی و ناتوانی در پیگیری منسجم مفاهیم شوند.
تنوع بسیار زیاد موضوعات در این شبکهها—از طنز و سرگرمی تا اخبار خشونتآمیز یا محتوای احساسی شدید—به «بار شناختی بیشازحد» منجر میشود. مطالعات علوم اعصاب نشان میدهد که جابهجایی سریع بین محرکهای غیرمرتبط میتواند موجب اختلال در پردازش هیجانی، افزایش اضطراب، و آشفتگی روانی شود.
همچنین معماری الگوریتمی این پلتفرمها بر پایهٔ دورنمای پاداش فوری طراحی شده است؛ الگوریتمها با تشخیص علایق لحظهای کاربر، محتوای مشابه را پشت سر هم عرضه میکنند و از این طریق چرخهای ایجاد میکنند که از نظر رفتاری مشابه اعتیاد غیرشیمیایی عمل میکند. پیامد این وابستگی، کاهش کنترل تکانه، اختلال در ریتم خواب، و افزایش مصرف غیرارادی محتوا است.
در مجموع، شواهد علمی نشان میدهد که مصرف بیش از حد محتوای کوتاه در شبکههای اجتماعی میتواند تأثیرات قابلتوجهی بر توجه، حافظه، تنظیم هیجان، و سلامت روان برجای گذارد و نیازمند آگاهی عمومی و مداخلات آموزشی برای کاهش خطرات آن است.