16/09/2025
Η «Woke» κουλτούρα ως σύμπτωμα κοινωνικής παράνοιας
Ζούμε σε μια εποχή όπου η λέξη «πρόοδος» χρησιμοποιείται ως σημαία για κάθε είδους κοινωνικό πείραμα, όσο ακραίο και αν είναι. Αυτό που άλλοτε ονομαζόταν κοινός νους, σήμερα χαρακτηρίζεται ως «συντηρητισμός» με υποτιμητική χροιά. Και όμως, ο κοινός νους, η εμπειρία γενεών, η παράδοση, είναι αυτά που συγκράτησαν τις κοινωνίες όρθιες.
Η λεγόμενη «woke κουλτούρα» δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια νέα ιδεολογική θρησκεία, με δόγματα που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση. Έχει τους ιεροκήρυκές της στα πανεπιστήμια και στα μέσα ενημέρωσης, τις εξορίες της (cancel culture) και τις αιρέσεις της, όπου ο παραμικρός διαφορετικός λόγος βαφτίζεται μισαλλοδοξία. Πρόκειται για μια μορφή κοινωνικής παράνοιας, όπου η πραγματικότητα δεν αναγνωρίζεται, αλλά αντικαθίσταται από «κατασκευασμένες ταυτότητες» και επιβεβλημένες γλωσσικές αλλαγές.
Ο Νικολάι Μπερντιάεφ, στη Φιλοσοφία της Ελευθερίας (1911), υπογράμμιζε ότι η ουσία του ανθρώπου δεν βρίσκεται στην υπαγωγή του σε κοινωνικά ή ιδεολογικά σχήματα, αλλά στην πρωταρχική του ελευθερία. Η προσωπικότητα, έλεγε, είναι «υπερβατική πραγματικότητα», που προηγείται κάθε συλλογικότητας. Όταν η κοινωνία προσπαθεί να κατασκευάσει τον «νέο άνθρωπο» —είτε με την ουτοπία του κομμουνισμού είτε με τον σημερινό νεο-προοδευτισμό— οδηγείται στον ολοκληρωτισμό.
Στο έργο του Η Αξιοπρέπεια του Ανθρώπου (1939), ο Μπερντιάεφ προειδοποιούσε ότι η αληθινή πρόοδος δεν έγκειται στη διάλυση των θεμελίων της ανθρώπινης ύπαρξης (οικογένεια, φύλο, θρησκεία), αλλά στην πνευματική ανάταση του προσώπου. Ο άνθρωπος, τόνιζε, δεν είναι «κοινωνικό υλικό» που πλάθεται κατά βούληση· είναι εικόνα Θεού, με αποστολή να ελευθερωθεί από τις ψευδο-δεσμεύσεις. Η «woke κουλτούρα», αντιθέτως, αντικαθιστά την ελευθερία με ψευδο-ελευθερίες: μια φαινομενική απελευθέρωση από το φύλο, την ιστορία ή τη γλώσσα, που στην πραγματικότητα οδηγεί σε νέους καταναγκασμούς.
Η ουσία του παραλογισμού είναι ότι αντί να αντιμετωπίζουμε τα πραγματικά προβλήματα του ανθρώπου —τη μοναξιά, την κατάθλιψη, τη διάλυση των δεσμών— επιχειρούμε να φτιάξουμε νέες «αλήθειες» με ιδεολογικά διατάγματα. Η βιολογία αντικαθίσταται από «ρευστές ταυτότητες». Η γλώσσα μετατρέπεται από εργαλείο επικοινωνίας σε μηχανισμό αστυνόμευσης της σκέψης. Οποιαδήποτε διαφωνία εξοβελίζεται ως «μίσος». Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια μορφή κοινωνικής νεύρωσης, όπου η ίδια η πραγματικότητα θεωρείται εχθρός.
Η Ιστορία μας διδάσκει ότι κάθε φορά που επιχειρήθηκε να ξαναγραφτεί η φύση του ανθρώπου, το αποτέλεσμα ήταν το χάος. Ο Μπερντιάεφ το είχε διατυπώσει με σαφήνεια στο Η Νέα Μεσαιωνικότητα (1924): όταν οι άνθρωποι χάνουν την πνευματική τους πυξίδα, επιστρέφουν σε σκοταδισμό, καλυμμένο με το ένδυμα του «εκσυγχρονισμού». Η σημερινή «woke» ιδεολογία δεν οδηγεί σε φως, αλλά σε νέα μεσαιωνικά δεσμά —μόνο που αυτή τη φορά το ιερατείο είναι κοσμικό, πανεπιστημιακό και μιντιακό.
Η συντηρητική στάση δεν είναι φοβικό κατάλοιπο, αλλά άμυνα απέναντι στην τρέλα. Να κρατήσουμε αυτά που δοκιμάστηκαν στον χρόνο —οικογένεια, πατρίδα, θρησκεία— δεν σημαίνει στασιμότητα, αλλά σταθερότητα. Όπως έλεγε ο Μπερντιάεφ, η αληθινή δημιουργικότητα αναπτύσσεται μόνο σε έδαφος ριζωμένο, όχι σε άρνηση των ριζών.
Η κοινωνία μας χρειάζεται ψυχραιμία και αντοχή απέναντι στη νεοταξική παράνοια. Γιατί, αν ο κοινός νους καταρρεύσει, το κενό δεν θα το γεμίσει η ελευθερία, αλλά μόνο το χάος #ψυχολογία #ψυχικηυγεια
