Χρήστος Σωζόπουλος, Ψυχολόγος M.Sc ΑΠΘ / Practical Psychology

16/02/2026

Εξαιρετική παρουσίαση του φαινομένου του στερητικού συνδρόμου από SSRI's και την πραγματική υποτροπή σε ένα καταθλιπτικό επεισόδιο.

Στην κλινική πράξη συχνά αρκετοί/ες θεραπευόμενοι/ες λαμβάνουν ατάκτως ή διακόπτουν αυτοβούλως την φαρμακευτική αγωγή. Κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγεί σε ένα από τα δύο (ή και τα δύο) αναφερόμενα ζητήματα.

Είναι αρκετά σημαντικό η γνώση που παρέχεται εδώ, να χρησιμοποιείται και ψυχοεκπαιδευτικά. Όπως και στην θεραπεία των εξαρτήσεων έτσι και εδώ, μπορεί πχ ένα ολισθημα (lapse) να βιώνεται καταστροφικά, ενεργοποιώντας δυσλειτουργικές σκέψεις και ανάλογα δυσφορικά συναισθήματα. Ειναι σημαντική λοιπόν η ενήμερη μάτια του ειδικού και η "διαφοροδιαγνωστικη" ικανότητά του, ώστε να μεταφέρει την γνώση αυτή όταν χρειάζεται στην θεραπεία.

Σαφώς η παραπάνω οπτική είναι αρκετά ιατροκεντρικη (εξάλλου η δημοσίευση αναφέρεται σε αγωγή) και σε καμία περίπτωση δεν εξαντλεί μια ουσιαστική θεραπευτική δουλειά.

Σαφές είναι επίσης ότι η υποτροπή είναι συχνά μέρος της πορείας της κατάθλιψης ανεξάρτητα από την ύπαρξη ή μη withdrawal symptoms λόγω φαρμακευτικής αγωγής. Η διαφορά έγκειται στο πόσες υποτροπές, με ποιο τρόπο, ποια η διαχείρισή τους και ποια υποτροπή οφείλεται στην κατάθλιψη ή την απόσυρση.

Συγχαρητήρια στον συνάδελφο κ. Καλαρρύτη για την διεξοδική ενασχόληση και την αναλυτική παρουσίαση του θέματος.

Το σύνδρομο απόσυρσης από αντικαταθλιπτικά δεν είναι σπάνιο.

Έως και 56% των ασθενών εμφανίζουν συμπτώματα απόσυρσης κατά τη διακοπή των αντικαταθλιπτικών. Σχεδόν οι μισοί από αυτούς τα περιγράφουν ως σοβαρά (Davies & Read, 2019).

Η απόσυρση αντανακλά διαταραχή της ομοιοστατικής λειτουργίας μετά από μείωση ή διακοπή της δόσης και συχνά δεν αναγνωρίζεται επαρκώς στην κλινική πράξη.

Σύνδρομο απόσυρσης ≠ Υποτροπή

Τα συμπτώματα διακοπής μπορεί να μιμούνται την υποτροπή της νόσου, αλλά οι μηχανισμοί διαφέρουν.

Μετά από απότομη διακοπή των SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors - Εκλεκτικοί Αναστολείς Επαναπρόσληψης Σεροτονίνης)

-Μειώνεται η συναπτική σεροτονίνη.
-Οι υποδοχείς παραμένουν υπορυθμισμένοι / υποδραστικοί.
-Τα κατάντη συστήματα (downstream systems) (π.χ. ντοπαμίνη, GABA) επηρεάζονται.

Αυτό διαφέρει από την υποτροπή ενός καταθλιπτικού επεισοδίου.

Γιατί η γραμμική σταδιακή μείωση μπορεί να αποτύχει:

Η πληρότητα του SERT (SErotonin Reuptake Transporter (SERT) είναι κύριος ρυθμιστικός παράγοντας της νευροδιαβίβασης της σεροτονίνης και βασικός στόχος των αντικαταθλιπτικών) ακολουθεί μια υπερβολική καμπύλη δόσης-απόκρισης (Meyer et al., 2004; Horowitz & Taylor, 2019).

Παράδειγμα (Κιταλοπράμη - Citalopram):
-20 σε 15 mg = ~3% μείωση SERT
5 σε 0 mg = ~58% μείωση SERT

Μικρές μειώσεις σε χαμηλές δόσεις = μεγάλος βιολογικός αντίκτυπος.

Τα συμπτώματα εκτείνονται σε πολλαπλούς τομείς.

Τα κοινά χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν:
Γνωστικά: μειωμένη συγκέντρωση
Συναισθηματικά: άγχος, ευερεθιστότητα, δυσφορία
Σωματικά: ζάλη, ναυτία, παραισθησίες

Χρησιμοποιήστε το FINISH για έλεγχο:
-Γριπώδη συμπτώματα - Flu-like
-Αϋπνία - Insomnia
-Ναυτία - Nausea
-Ανισορροπία - Imbalance
-Αισθητηριακή διαταραχή - Sensory Disturbance
-Υπερδιέγερση -Hyperarousal

Ορισμένα συμπτώματα επιμένουν πολύ μετά τη διακοπή.

Σύνδρομο Παρατεταμένης Απόσυρσης - Protracted Withdrawal Syndrome (PWS):

● Μπορεί να διαρκέσει > 1 έτος σε ορισμένους ασθενείς
● Μέση διάρκεια ~37 μήνες (βάσει ερευνών γνώμης ασθενών)
● Συχνά συγχέεται με υποτροπή

Η διακοπή δεν είναι κουμπί επαναφοράς.

Ακόμα και όταν η απόσυρση είναι η κύρια αιτία, τα αποτελέσματα μπορεί να αποκλίνουν ανάλογα με το χρονοδιάγραμμα, την παρακολούθηση και παράγοντες που επηρεάζουν τον ασθενή.

Η μείωση της δόσης δεν είναι απλώς «διακοπή ενός φαρμάκου», είναι μια μεταβατική φάση που απαιτεί σχεδιασμό και κοινή λήψη αποφάσεων μεταξύ ιατρού και ασθενούς.

Δεν έχουν όλα τα αντικαταθλιπτικά τον ίδιο κίνδυνο συνδρόμου απόσυρσης.

Δεδομένα φαρμακοεπαγρύπνησης του ΠΟΥ (Quilichini et al., 2022):
-Παράγοντες βραχείας ημιζωής υψηλότερες πιθανότητες αναφοράς
-Παροξετίνη - Seroxat (SSRI), Δεσβενλαφαξίνη - Desvenlafaxine (SNRI), Βενλαφαξίνη - Effexor (SNRI) υψηλότερος κίνδυνος
-Γυναίκες και ηλικίες 18–44 ετών υψηλότερα ποσοστά αναφοράς

Ο χρόνος ημιζωής (το χρονικό διάστημα που απαιτείται ώστε η ποσότητα μιας ουσίας (ραδιενεργού, φαρμάκου κ.λπ.) να μειωθεί στο μισό της αρχικής της τιμής) έχει σημασία.

Μικρότερος χρόνος ημιζωής = μεγαλύτερος κίνδυνος απότομων σεροτονινεργικών μεταβολών.

Παραδείγματα:

Παροξετίνη - Seroxat → ~21 ώρες
Φλουοξετίνη - Ladose, Prosac → ~84–144 ώρες

Το σύνδρομο απόσυρσης από την παροξετίνη μπορεί να εμφανιστεί εντός 2 ημερών.
Αυτό της φλουοξετίνης μπορεί να χρειαστεί εβδομάδες για να εμφανιστεί.

Πώς πρέπει να προσεγγιστεί η σταδιακή μείωση;

Η βιβλιογραφία προτείνει σταδιακή μείωση με βάση τη βιολογική επίδραση (π.χ., κατάληψη SERT), όχι καθαρά γραμμικές μειώσεις δόσης.

Εξετάστε:

● Σταδιακή μείωση σε διάστημα μηνών
● Βήματα μείωσης πληρότητας SERT κατά 10% (εάν είναι ανεκτά)
● Υγρές καταστάσεις φαρμάκων (σταγόνες) για μικρο-ρυθμίσεις

Η φλουοξετίνη μπορεί να βοηθήσει στη σταδιακή μείωση.

Λόγω του μεγάλου χρόνου ημιζωής της, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη μετάβαση από SSRIs βραχύτερου χρόνου ημιζωής.

Προσοχή με:

Παροξετίνη → νοραδρενεργική και χολινεργική υπερευαισθησία
Βενλαφαξίνη → υψηλότερος κίνδυνος αναφοράς στερητικού

Μην κάνετε λεπτές μειώσεις μεμονωμένα.

Οι οδηγίες τονίζουν:

● Εξατομικευμένα προγράμματα μείωσης
● Παρακολούθηση για νέα έναντι αναζωπύρωσης έναντι επίμονων συμπτωμάτων
● Επανεκτίμηση της θεραπείας συντήρησης

Η διακοπή είναι τόσο βιολογική όσο και κλινική, και απαιτεί δομημένη παρακολούθηση.

Το σύνδρομο απόσυσρης από SSRI δεν είναι σπάνιο, φανταστικό ή ασήμαντο.

Η γραμμική μείωση μπορεί να προκαλέσει μη γραμμικά βιολογικά αποτελέσματα.

Η εξατομικευμένη σταδιακή μείωση της δόσης, ευθυγραμμισμένη με τη φαρμακοκινητική και την ανοχή του ασθενούς, μειώνει τον κίνδυνο.

Μην αφαιρείτε απλώς ένα φάρμακο. Διαχειριστείτε μια μετάβαση.

Η διακοπή είναι μια άλλη φάση της θεραπείας.

Το βασικό ερώτημα δεν είναι «Είναι τα αντικαταθλιπτικά καλά ή κακά;»

Το ερώτημα είναι:

Συνέβαλαν στην ύφεση ή στη λειτουργική σταθερότητα;

Εάν ναι, η σταδιακή μείωση απαιτεί το δικό της δομημένο σχέδιο που βασίζεται στη φαρμακολογία, την παρακολούθηση και την κλινική κρίση.

Η κατανόηση του συνδρόμου απόσυρσης των αντικαταθλιπτικών απαιτεί βαθιά γνώση των παρακάτω:

• Παθοφυσιολογία της κατάθλιψης
• Νευροπροσαρμογή σε επίπεδο υποδοχέα
• Φαρμακοκινητική και διαφορές ημιζωής
• Κατάληψη SERT και υπερβολική σταδιακή μείωση
• Διαφοροποίηση στερητικού έναντι υποτροπής

Μετάφραση - προσαρμογή από Psychiatry Excellence

10/02/2026

Με χαρά θα θέλαμε να σας προσκαλέσουμε στην βιωματική ομάδα γονέων που οργανώνουμε από κοινού με την εξαιρετική συνάδελφο Laurance Menetian, για να μιλήσουμε για το άγχος, την πίεση και όλα όσα δεν λέγονται εύκολα, μέσα από παιχνίδι, βίωμα και μοίρασμα.

Δηλώσεις συμμετοχής στα τηλέφωνα των συντονιστών.

Σας περιμένουμε

25/01/2026

09/11/2025

🔴 Ψυχοθεραπευτική επάρκεια ή ασυδοσία στον χώρο της ψυχικής υγείας στην Ελλάδα;

- Στην Ελλάδα, η απουσία οριοθέτησης και θεσμοθέτησης της ψυχοθεραπείας και των απαραίτητων προσόντων των θεραπευτών από την Πολιτεία και τις σχετικές επιστημονικές και επαγγελματικές οργανώσεις, παράλληλα με την πληθώρα εκατοντάδων ιδιωτικών προγραμμάτων εκπαίδευσης συμβούλων και ψυχοθεραπευτών και των δεκάδων χιλιάδων επαγγελματιών που κατακλύζουν ανεξέλεγκτα τον χώρο, συχνά οδηγεί στη διαμόρφωση ενός τύπου “ψυχοθεραπείας” που άλλοτε προσομοιάζει τις φιλίες του κομμωτηρίου και άλλες φορές φαίνεται να είναι προϊόν πώλησης σχέσεων.

- Αντίθετα, ένας ψυχοθεραπευτής έχει το επιστημονικό υπόβαθρο σύμφωνα με το οποίο γίνεται η αξιολόγηση του προβλήματος και διεξάγεται η θεραπεία. Τίθεται ένα συγκεκριμένο πλαίσιο συνεργασίας, με όρια, στόχους και κανόνες, καθώς και δέσμευση για την τήρησή τους και από τις δύο πλευρές. Επιπλέον, ένας ψυχοθεραπευτής δεσμεύεται από τις ηθικές επιταγές της επάρκειας, καθώς και μια ηθική στάση που επιβάλλει να θέσει το συμφέρον και την ευημερία του θεραπευόμενου πάνω από το δικό του.

- Απόσπασμα από την νέα έκδοση του βιβλίου: Ηθικά Ζητήματα στην Ψυχολογία και την Ψυχική Υγεία.

26/09/2025

🔵Αλλάζει ο τρόπος εκτέλεσης των Εισαγγελικών εντολών για ακούσια εξέταση από ψυχιάτρους και νοσηλεία🔵

Μέχρι τώρα, η αστυνομία ήταν αρμόδια να εκτελέσει τις εισαγγελικές εντολές για ακούσια εξέταση.

Ύστερα από αντιδράσεις και ενστάσεις ετών, πλέον θα τις υλοποιεί το ΕΚΑΒ και μάλιστα υπό συνθήκες που εξασφαλίζουν το σεβασμό στην προσωπικότητα και την αξιοπρέπεια του ασθενή.

Δες εδώ 👇

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΥΓΕΙΑΣ ΜΕ ΤΙΤΛΟ «ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ»

Άρθρο 101
Διαδικασία μεταφοράς φερόμενων ως ψυχικά ασθενών – Τροποποίηση παρ. 5 άρθρου 96
ν. 2071/1992
Στο δεύτερο εδάφιο της παρ. 5 του άρθρου 96 του ν. 2071/1992 (Α’ 123) περί της διαδικασίας
ακούσιας νοσηλείας σε μονάδα ψυχικής υγείας, μετά από τη λέξη «διενεργείται», προστίθενται
οι λέξεις «από το Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας» και η παρ. 5 διαμορφώνεται ως εξής:
«5. Στην περίπτωση που τη διαδικασία κινεί αυτεπάγγελτα ο εισαγγελέας ή που στην αίτηση αναφέρεται ότι ήταν ανέφικτη η εξέταση του ασθενή, λόγω άρνησής του να εξετασθεί, ο εισαγγελέας πρωτοδικών δικαιούται να διατάξει τη μεταφορά του ασθενή για εξέταση και
σύνταξη των γνωματεύσεων, σε δημόσια ψυχιατρική κλινική. Η μεταφοράτου διενεργείται από το Εθνικό Κέντρο Άμεσης Βοήθειας, υπό συνθήκες που εξασφαλίζουν το σεβασμό στην
προσωπικότητα και την αξιοπρέπεια του ασθενή, η δε παραμονή του ασθενή εκεί για τις
αναγκαίες εξετάσεις δεν μπορεί να διαρκέσει περισσότερο από 48 ώρες.»

14/09/2025

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει ένας/μία θεραπευτής/τρια στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία.

Συχνά οι προσδοκίες με τις οποίες οι άνθρωποι προσέρχονται στον χώρο μας, δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα είτε α) λόγω άγνοιας, β) είτε γιατί συχνά πλάθουν μια εικόνα για την ψυχοθεραπεία μέσα από τις αφηγήσεις άλλων ανθρώπων, γ) είτε γιατί το μάρκετινγκ για την χρησιμότητα και την αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας είναι εξαιρετικά επιθετικό στις μέρες μας, δ) είτε λόγω μιας συνειδητής ή ασυνείδητης ανάγκης για εκχώρηση της προσωπικής ευθύνης μπροστά στην "αυθεντία" του θεραπευτή.

Φυσικά οι παραπάνω λόγοι δεν είναι οι μοναδικοί, ούτε εξαντλούνται σε μια σύντομη παράθεσή τους, είναι ωστόσο αρκετοί για να κατανοήσει ο αναγνώστης το σκεπτικό της ανάρτησης.

Ας δούμε - εξαιρετικά συνοπτικά, αλλά όχι υπεραπλουστευτικά- κάποια μόνο από όσα μπορεί και όσα δεν μπορεί να κάνει για τον θεραπευόμενο/η ένας θεραπευτής / μία θεραπεύτρια.

✅Μπορεί να μοιραστεί γνώσεις

✅Μπορεί να συντροφεύσει και να είναι συνοδοιπόρος στην οδύνη, στη χαρά και σε οποιοδήποτε συναίσθημα, του/της θεραπευόμενου/ης

✅Μπορεί να θέσει ένα πλαίσιο κατανόησης για την εμπειρία που φέρνει κανείς στην συνεδρία

✅Μπορεί να δείξει συμπόνοια και να σταθεί με βαθύ σεβασμό και ενσυναίσθηση - ακόμα και στις ανεπαίσθητες ή αισθητές αντιπαραθέσεις, που κάποιες φορές προκύπτουν εντός του θεραπευτικού δωματίου και με συγκεκριμένους τύπους προβλημάτων ή/και διαταραχών ή σε κρίσιμα σημεία καμπής της ψυχοθεραπευτικής διεργασίας-.

✅Μπορεί να αναζητήσει πόρους προς βοήθεια του θεραπευόμενου (πχ παραπομπή, πλαίσιο, εποπτεία, διεπιστημονικότητα).

✅Μπορεί να προτυποποιήσει θεμιτές συμπεριφορές και υγιή όρια.

Ωστόσο υπάρχουν και πράγματα που ένας θεραπευτής / μία θεραπεύτρια δεν μπορεί να κάνει, όπως:

❌Να υφαρπάξει την προσωπική ευθύνη του θεραπευόμενου και να πάρει αποφάσεις για τον ίδιο.

❌Να ξέρει καλύτερα για τον θεραπευόμενο απ' ο,τι ο ίδιος για τον εαυτό του. Στο σημείο αυτό, δεν μειώνεται η σημασία της γνώσης του θεραπευτή, η οποία αποκομίζεται από την εμπειρία και φωτίζει αθέατες πλευρές στην αφήγηση ενός θεραπευόμενου , ούτε φυσικά αναιρείται η σημασία της ματιάς ενός έμπειρου/εκπαιδευμένου εξωτερικού παρατηρητή. Αντ' αυτού, συζητάμε κυρίως για την προβληματική που φέρνει η άκαμπτη, δεσποτική και παντοδύναμη στάση του θεραπευτή, η οποία δεν αφήνει χώρο στην περιγραφή της φαινομενολογίας του θεραπευόμενου).

❌Δεν μπορεί να κάνει την δουλειά του θεραπευόμενου αντί γι' αυτόν.

❌Δεν μπορεί να προσφέρει γρήγορες και έτοιμες -one size fits all- λύσεις (αυτό ισχύει ακόμα και στις solution focused θεραπείες, παρά το όνομά τους).

❌Δεν μπορεί να ΠΕΙΣΕΙ ΚΑΝΕΝΑΝ / ΚΑΜΙΑ να αλλάξει προς όποια κατεύθυνση..
... και αυτά είναι μόνο κάποια από τα πολλά που χρειάζεται να διαπραγματευτούμε με όσους ανθρώπους έρχονται σε εμάς με θάρρος και ευθύνη.

Σωζόπουλος Χρήστος
Ψυχολόγος M.Sc
Συστημική ψυχοθεραπεία και συμβουλευτική ενηλίκων, εφήβων, οικογενειών.
Συμβουλευτική πένθους
Θεραπεία EMDR

18/03/2025

Κι όμως είναι αλήθεια! Το φωνάζουμε όποτε έχουμε τη δυνατότητα οι *πραγματικοί* (ανατριχιάζω και μόνο που χρειάστηκε να γράψω αυτή τη λέξη) ειδικοί ψυχικής υγείας. Με δυο λόγια: δικαίωμα να ανοίξεις ΚΑΔ στην εφορία με τον τίτλο «Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας» έχεις δυστυχώς εφόσον απλά και μόνο είσαι πολίτης αυτής της χώρας, χωρίς να χρειάζεσαι κανενός είδους πτυχίο. Η φανταστική Lina Giannarou το δοκίμασε η ίδια, ούσα δημοσιογράφος, και γράφει για την εμπειρία της στο άρθρο. Συγχαρητήρια πολλά και ευγνωμοσύνη που κάποιος με δημόσιο λόγο και απήχηση το έκανε, για να δούμε όλοι με τα μάτια μας πως είναι γεγονός και όχι κακόγουστο αστείο ή υπερβολή για να γελάσουμε με τα χάλια μας. Αν επιθυμείτε να εμπιστευτείτε την ψυχή σας σε κάποιον που να τηρεί τις ελάχιστες, έστω, προϋποθέσεις ότι είναι σχετικός με το αντικείμενο σε έναν υποτυπώδη βαθμό - δηλαδή να έχει ένα πτυχίο ψυχολογίας - έχετε υπόψιν ότι ο τίτλος Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας» σημαίνει «όχι Ψυχολόγος» και κατά πάσα πιθανότητα άσχετος και με το θέμα. Κάποια λίγα σεμινάρια σε κάποιο αμφιλεγόμενο ή και όχι είδος ψυχοθεραπευτικής μεθόδου δεν καθιστά κανέναν επαρκή να αναλάβει τη σοβαρή και υπεύθυνη δουλειά του ψυχοθεραπευτή (του οποίου τον τίτλο μπορείς να κατέχεις μόνο αν λάβεις και την κατάλληλη *επιπλέον του πτυχίου της ψυχολογίας* εκπαίδευση σε κάποια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση), πολλώ δε μάλλον αν η εργασιακή του εμπειρία και κατάρτιση αφορά τομείς όπως το marketing, η υποκριτική, το modeling και λοιποί σχετικοί κλάδοι που συχνά μεταπηδούν στον «χώρο».
Ζήσε τον μύθο σου στην Ελλάδα!

28/01/2025

Ένα σημαντικό βήμα για την νομοθετική θωράκιση του επαγγέλματος του ψυχολόγου ενάντια στα φαινόμενα αντιποίησης, επιτεύχθηκε. Χρήσιμο για εμάς τους επαγγελματίες, ακόμη χρησιμότερο για τους υποψήφιους λήπτες/τριες υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

➡️ Ένα ειδικό άρθρο ψηφίστηκε σήμερα στη Βουλή για την Αντιποίηση του Επαγγέλματος του Ψυχολόγου.

❌ Όποιος ασκεί το επάγγελμα του Ψυχολόγου χωρίς την άδεια εν ισχύ, θα τιμωρείται με ποινή φυλάκισης έως ένα (1) έτος ή χρηματική ποινή!

#ψυχολογία #ψυχοθεραπεία #ψυχοθεραπευτής #ψυχολόγος

16/11/2024

Κατανοώντας το νευροδιαφορετικό θρήνο. Μέρος 3ο.

Διάγνωση και απώλεια : Οι εμπειρίες των οικογενειών

Για μια οικογένεια συχνά πρόκληση δημιουργεί η ίδια η ιδέα της διάγνωσης ενός μέλους, πόσο μάλλον η διαχείριση μιας απώλειας και η στήριξη της ίδιας της οικογένειας και του «ευάλωτου» μέλους. Τα νευροδιαφορετικά άτομα δεν αποτελούν εξαίρεση στην παραπάνω δήλωση, όπως τουλάχιστον φαίνεται να καταδεικνύει η βιβλιογραφία.

Συχνά και μόνο η διάγνωση μπορεί να είναι ικανή να θρυμματίσει ελπίδες και προσδοκίες. Όταν λοιπόν μια οικογένεια έρθει αντιμέτωπη με την απώλεια, έρχεται αντιμέτωπη με δύο σοβαρές προκλήσεις. Την διαχείριση των συναισθημάτων του κάθε μέλους και την παροχή στήριξης και κατάλληλης πλαισίωσης στο νευροδιαφορετικό μέλος. Σε ο,τι αφορά στην δεύτερη πρόκληση, παρατηρείται υψηλό αίσθημα αμφιθυμίας απέναντι στο νευροδιαφορετικό μέλος, υψηλότερα επίπεδα στρες , αυτομομφής και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας. Μια ερμηνεία για τα παραπάνω θα μπορούσε να αποτελεί το γεγονός ότι πολλοί γονείς αισθάνονται ανήμποροι να πλαισιώσουν το διαφορετικό παιδί / μέλος και, συνακόλουθα, το γεγονός αυτό δημιουργεί κύκλο ενοχών (Bravo-Benitez et al., 2019), πράγμα το οποίο δυσκολεύει την διαχείριση της απώλειας τόσο των γονέων όσο και του νευροδιαφορετικού μέλους. Τα παραπάνω φαίνεται να παρουσιάζονται κυρίως (όχι όμως αποκλειστικά) στις μητέρες.

Κατευθυντήριες αρχές στην στήριξη των νευροδιαφορετικών ατόμων στον θρήνο

Πέρα από το γεγονός της απώλειας και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτή έλαβε χώρα, η μεγαλύτερη δυσκολία για τα νευροδιαφορετικά άτομα σε ό,τι αφορά την διαχείριση είναι οι μεταβάσεις γύρω από την απώλεια. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι, όπως ειπώθηκε, ότι μπορεί η δυσκολία αυτή να παραγνωριστεί. Όπως και σε άλλα βαθιά συναισθηματικά γεγονότα, τα νευροδιαφορετικά άτομα τείνουν να επεξεργάζονται με διαφορετικό τρόπο τον αποχωρισμό. Ταυτόχρονα όμως, συχνά έχουν την ανάγκη να καταπραϋνθούν συμμετέχοντας σε τελετουργίες αναφερόμενες στον θάνατο, εκδηλώσεις μνήμης και επετείους. Το δικαίωμα της συμμετοχής σε τέτοιες εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής μπορεί να διευκολύνει την μετάβαση, καθώς παρέχει ένα πλαίσιο κατανόησης της απώλειας.

Σύμφωνα με το Grief Australia (2024), προκειμένου να μπορεί κανείς να στηρίξει αποτελεσματικά ένα νευροδιαφορετικό άτομο και ειδικά αν αναφερόμαστε σε παιδιά και εφήβους, χρειάζεται 1) να επικυρώσει την εμπειρία του ατόμου αυτού μέσα από την ενθάρρυνση για έκφραση συναισθημάτων του. Σημαντικό στοιχείο εδώ είναι και η υπενθύμιση ότι ο κάθε άνθρωπος θρηνεί διαφορετικά. Ενδείκνυται, επομένως, η συζήτηση και όχι η αποφυγή της.
2) Σαφήνεια στην επικοινωνία. Η παροχή πληροφορίας να μην γίνεται με καταιγιστικό τρόπο, αλλά μένοντας στο γεγονός. Ειδικά για τα παιδιά είναι σημαντικό να αποφεύγονται ευφημισμοί και ωραιοποιήσεις γύρω από τον θάνατο. Πληροφορίες αναφορικά με τον θάνατο χρειάζεται να δίνονται με πρακτικούς και οπτικούς τρόπους (π.χ ο κύκλος της ζωής κ.α).
3) Προετοιμασία για το τι έπεται, έτσι ώστε να είναι σε θέση τα άτομα να αναπτύξουν ρεαλιστικές προσδοκίες και ένα πλαίσιο γύρω από τις τελετουργίες του θανάτου.
4) Διευκόλυνση για συμμετοχή και συμπερίληψη στις ρουτίνες αποχωρισμού. Θεωρείται βοηθητικό για τα νευροδιαφορετικά άτομα, αφενός γιατί διευκολύνουν την επεξεργασία της απώλειας, αφετέρου διατηρούν την ανάγκη για ρουτίνα που συχνά τα νευροδιαφορετικά άτομα παρουσιάζουν.
5) Η σημασία της υπομονής. Η υπενθύμιση ότι δεν υπάρχει χρονοδιάγραμμα στον θρήνο είναι ανακουφιστική και για τα νευροδιαφορετικά άτομα.
6) Δημιουργικότητα. Η δημιουργικότητα μπορεί να αποτελέσει καταφύγιο για το νευροδιαφορετικό άτομο που πενθεί. Η δημιουργικότητα εδώ μπορεί να αφορά σε δραστηριότητες όπως η δημιουργία φωτογραφικών άλμπουμ, slide-shows, ζωγραφιές και κολλάζ, εκτύπωση καρτών μνήμης, αφιέρωση μιας συγκεκριμένης τοποθεσίας για ανάκληση χαρούμενων αναμνήσεων κ.α.
7) Διαχείριση των προσδοκιών. Η αυξημένη αισθητηριακή ευαισθησία είναι κάτι το αναμενόμενο, όπως και η τάση του νευροδιαφορετικού ατόμου να αναζητήσει παρηγοριά μέσα από την απομόνωση. Αναμένεται επίσης το αυξημένο ενδιαφέρον γύρω από ζητήματα απώλειας και θανάτου.
8) Αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας, αν αυτό χρειαστεί. Πολλά νευροδιαφοετικά άτομα μπορεί να δυσκολεύονται να συνδεθούν και να εκφράσουν τις ανάγκες και τα συναισθήματά τους. Από την άλλη ο κοινωνικός περίγυρος, μπορεί να μην αποκωδικοποιεί σωστά τις ανάγκες αυτές, συντείνοντας έτσι στην περιπλοκή της διεργασίας του θρήνου. Η συνεργασία με έμπειρους κλινικούς μπορεί να βοηθήσει την συνοδεία στο μονοπάτι του θρήνου τόσο του νευροδιαφορετικού μέλους, όσο και της οικογένειας.

Αν και ο θρήνος είναι κοινή εμπειρία για όλους μας, ο τρόπος που τη βιώνει κανείς είναι εντελώς εξατομικευμένος και διαφορετικός για τον καθένα. Όλες οι εκφράσεις θρήνου είναι αποδεκτές, ακόμη κι αν διαφέρουν από τις δικές μας.

Χρήστος Σωζόπουλος, Ψυχολόγος M.Sc - Συστημικός ψυχοθεραπευτής

Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev ed.). AmericanPsychiatric Association Publishing.https:// doi.org/ 10. 1176/ appi.books. 97808 90425 787

Barber, C. (2022). Anticipatory grief and bereavement: The perspective of an individual with autism. British Journal of Community Nursing, 27(8), 378–383. https:// doi. org/ 10. 12968/ bjcn. 2022. 27.8. 378

Boyle, P., & Zhvitiashvili, N. (2022). P-93 Neurodivergent grief: working together to support pre and post bereaved children and young people.

Bravo-Benítez, J., Pérez-Marfil, M. N., Román-Alegre, B., & Cruz-Quintana, F. (2019). Grief Experiences in Family Caregivers of Children with Autism Spectrum Disorder (ASD). International journal of environmental research and public health, 16(23), 4821. https://doi.org/10.3390/ijerph16234821

Eisma, M. C., Boelen, P. A., & Lenferink, L. I. M. (2020). Prolonged grief disorder following the Coronavirus (COVID-19) pandemic. Psychiatry Research, 288, 113031. https:// doi. org/ 10. 1016/j. psych res. 2020. 113031

Fisher, K. (2012). Autistic grief is not like neurotypical grief. In Thinking person’s guide to autism. https:// thinkingautismguide. com/ 2012/ 08/ autistic- grief- is- not- like- neurotypical.html

Fitzgerald, D. A., Nunn, K., & Isaacs, D. (2021). What we have learnt about trauma, loss and grief for children in response to COVID-19. Paediatricrespiratoryreviews, 39, 16–21. https://doi.org/10.1016/j.prrv.2021.05.009

Grief Australia (2024). Neurodiversity and grief: unique challenges of a universal experience. Ανακτήθηκε 10 Ιουνίου 2024 από https://www.grief.org.au/ga/ga/Grief%20Perspectives/neurodiversity-and-grief-unique-challenges-of-a-universal-experience.aspx?_zs=QTqel&_zl=nt8r2

Haider, N., & Zaman, N. I. (2022). Bereavement among adolescents with intellectual disability: A qualitative study. OMEGA – Journal of Death and Dying, 003022282110652. https:// doi. org/ 10.1177/ 00302 22821 10652 75

Hicks, T. (2022). Elegies for my past and future selves. https:// www.proquest. com/ dissertations- theses/ elegi es- my- past- future- selves/ docview/ 26850 85030/ se-2? accou ntid= 10673

Lavin, C. (2002). Disenfranchised grief and individuals with developmental disabilities. In K. Doka (Ed.), Disenfranchised grief: New directions, challenges, and strategies for practice (pp. 307–322). Research Press.

Lee, S. A., & Neimeyer, R. A. (2022). Pandemic grief scale: A screening tool for dysfunctional grief due to a COVID-19 loss. Death Studies, 46(1), 14–24. https:// doi. org/ 10. 1080/ 07481 187. 2020. 18538 85

Mair, A. P. A., Nimbley, E., McConachie, D., Goodall, K., & Gillespie-Smith, K. (2024). Understanding the Neurodiversity of Grief: A systematic literature review of experiences of grief and loss in the context of neurodevelopmental disorders. Review Journal of Autism and Developmental Disorders. https://doi.org/10.1007/s40489-024-00447-0

Milton, D. (2012). On the ontological status of autism: The ‘double empathy problem.’ Disability & Society, 27(6), 883–887. https:// doi. org/ 10. 1080/ 09687 599. 2012. 710008

Nocon, A. S., Roestorf, A., & Menéndez, L. M. G. (2022). Positive psychology in neurodiversity: An investigation of character strengths in autistic adults in the United Kingdom in a community setting. Research in Autism Spectrum Disorders, 99, 102071. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2022.102071

O’Riordan, D., Boland, G., Guerin, S., & Dodd, P. (2022).Synthesising existing research on complicated grief in intellectual disability:Findings from a systematic review.Journal of Intellectual DisabilityResearch, 66(11), 833–852. https:// doi.org/ 10. 1111/ jir.12973

Pang, J. (2023). How Autistic Adults Experience Bereavement: an Interpretative Phenomenological Study.[Doctoral Thesis, Middlesex University London].https://repository.mdx.ac.uk/download/d166eb50d4d01f28a40bd2928d547ab3140c51f970ccbf22a475a31e066cbc84/1521952/JPang%20thesis.pdf

Warren, N., Eatchel, B., Kirby, A. V., Diener, M., Wright, C., & D'Astous, V. (2021). Parent-identified strengths of autistic youth. Autism : the international journal of research and practice, 25(1), 79–89. https://doi.org/10.1177/1362361320945556

13/10/2024

Κατανοώντας τον νευροδιαφορετικό θρήνο - Μέρος 2ο.

Γενικά χαρακτηριστικά του νευροδιαφορετικού θρήνου

Όταν ένα νευροδιαφορετικό άτομο (συνήθως στο φάσμα του αυτισμού) έρχεται αντιμέτωπο με τον θρήνο, συχνά οι αναμενόμενες / συνηθισμένες συναισθηματικές του αντιδράσεις γίνονται πιο έντονες και εμφανείς. Αυτό φαίνεται να ισχύει σε γενικές γραμμές στα παιδιά, στους εφήβους/ες αλλά και στους ενήλικες. Αξίζει να σημειωθεί ότι συγκεκριμένα στην περίπτωση των ενηλίκων νευροδιαφορετικών ατόμων, υπάρχουν αναφορές στην βιβλιογραφία ότι συχνά τα άτομα αυτά εκδηλώνουν συμπεριφορές απόκρυψης (masking), με σκοπό να ανταπεξέλθουν στις κοινωνικές απαιτήσεις (Pang, 2023). Παραδείγματα συμπεριφορών απόκρυψης μπορεί να είναι τα ακόλουθα: Απόκρυψη επαναλαμβανόμενων συμπεριφορών, μίμηση νευροτυπικής συμπεριφοράς, πρόβα συγκεκριμένων διαλόγων και αποκρίσεων σε διάφορες κοινωνικές περιστάσεις.

Συχνότερα, τα παιδιά μπορεί παρουσιάζουν δυσκολίες στην επεξεργασία πληροφοριών, στην ανάκληση αναμνήσεων, στην εστίαση της προσοχής. Ακόμη, μπορεί να μην εκφράσουν ανοιχτά τα συναισθήματά τους, ή τα συναισθήματά αυτά μπορεί να εκδηλωθούν σε δεύτερο χρόνο και με πολύ μεγάλη ένταση. Κάτι τέτοιο δεν προκαλεί εντύπωση, καθώς κατά κανόνα, ο θρήνος στα νευροδιαφορετικά παιδιά μπορεί να έχει καθυστερημένη έναρξη και ως εκ τούτου να παραγνωριστεί.

Μπορεί να δυσκολεύονται να διαχειριστούν τον αισθητηριακό φόρτο, να εμφανίσουν συχνότερα meltdowns ή ακόμη και να μην είναι σε θέση να εκφράσουν λεκτικά τι τους συμβαίνει. Ως αποτέλεσμα, απομονώνονται, αποσύρονται από άλλα άτομα, καθώς αισθάνονται ότι κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει την εμπειρία τους. Στον αντίποδα, μπορεί ένα νευροδιαφορετικό παιδί να εμφανίσει εντονότερες δημιουργικές συμπεριφορές, όπως ζωγραφική, βάψιμο, συλλογή αντικειμένων κ.α.

Φαινομενολογική ανάλυση του νευροδιαφορετικού θρήνου – Βιβλιογραφική ανασκόπηση

Η μέχρι τώρα έρευνα γύρω από την διερεύνηση της εμπειρίας του θρήνου των νευροδιαφορετικών παιδιών και εφήβων έχει αρκετούς περιορισμούς. 1) Έχει αντλήσει πληροφορίες κυρίως μέσα από την μελέτη συγκεκριμένων φαινομένων νευροδιαφορετικότητας (π.χ αυτισμός), 2) εστιάζει κυρίως στις αντιλήψεις και τις απόψεις των γονέων/φροντιστών και λιγότερο στην βιωμένη εμπειρία του ίδιου του ατόμου (O’Riordan et al., 2022). Ο τελευταίος περιορισμός φαίνεται επιστημολογικά ως έναν βαθμό αναπόφευκτος, καθώς συχνά είναι δύσκολο να αναλυθούν με αξιοπιστία και εγκυρότητα τέτοιες εμπειρίες, πόσο μάλλον να ποσοτικοποιηθούν.

Βιβλιογραφική ανασκόπηση 39 μελετών (Mair et al., 2024), ανέδειξε περαιτέρω ζητήματα στην διερεύνησης της εμπειρίας του νευροδιαφορετικού θρήνου. Τονίζεται ότι χρειάζεται πολιτισμικά ευαίσθητη προσέγγιση στο τι θεωρείται σημαντική απώλεια για ένα νευροδιαφορετικό άτομο, ενώ ακόμη είναι σημαντικό να συμπεριλαμβάνονται όλες οι πτυχές του θρήνου (παραγνωρισμένος, προπαρασκευαστικός κ.α.). Υιοθετώντας την φαινομενολογική οπτική, η βιωμένη εμπειρία του θρήνου των νευροδιαφορετικών ατόμων μπορεί να συμπυκνωθεί σε 4 κεντρικά θέματα και 1 υπέρ-θέμα : Την "αναγνώριση του παραγνωρισμένου".

1) O νευροδιαφορετικός θρήνος είναι συχνά κρυφός, αθέατος και παραγνωρισμένος. Συνοδεύεται συχνά από την αναληθή ιδέα ότι τα νευροδιαφορετικά παιδιά δεν έχουν επίγνωση των δικών τους αντιδράσεων θρήνου. Αυτό που φαίνεται να ισχύει περισσότερο είναι ότι συχνά, δεν έχουν την συναισθηματική εκπαίδευση ώστε να κατονομάσουν την εμπειρία θρήνο και ότι συχνά κατανοούν λιγότερο τις ευρύτερες συνέπειες του θρήνου τους σε σχέση με νευροτυπικά άτομα. Ο θρήνος αυτός παραμένει κρυφός κυρίως λόγω μη αναγνώρισης από τα νευροτυπικά άτομα, παρά λόγω μιας ηθελημένης απόκρυψης από την πλευρά των νευροδιαφορετικών ατόμων.

Άλλες μελέτες αναφέρουν πιο σπάνιες μορφές θρήνου που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως παραγνωρισμένος υπό το πρίσμα μιας νευροτυπικής κατανόησης. Μια τέτοια μορφή, αφορά στην επίδραση που μπορεί να έχει η αλεξιθυμία στον θρήνο (Fisher, 2012).

2) Η ανάγκη του ατόμου για στήριξη και συμπερίληψη. Η στήριξη εδώ περιλαμβάνει την συμπερίληψη στην ενημέρωση σε όλα τα στάδια πριν και μετά από μια απώλεια, το δικαίωμα στην επίσκεψη φίλων και συγγενών σε πλαίσια ανακουφιστικής φροντίδας, την συμμετοχή σε τελετουργικά όπως είναι η κηδεία, καθώς και το δικαίωμα στην συμμετοχή για την λήψη αποφάσεων μετά την απώλεια. Σε κάθε περίπτωση, η ανάγκη για στήριξη και συμπερίληψη δεν αναιρείται από το γεγονός ότι συχνά νευροδιαφορετικά παιδιά μπορεί να επιθυμήσουν σωματική απόσταση προκειμένου να θρηνήσουν ιδιωτικά ή να μην είναι έτοιμα για συναισθηματική στήριξη από την οικογένεια ή τους ειδικούς.

3) Η ανάγκη για κατανόηση και νοηματοδότηση της απώλειας. Για αρκετά νευροδιαφορετικά άτομα η κατανόηση του γεγονότος της απώλειας γίνεται μέσω της πληροφόρησης που λαμβάνουν από την οικογένεια, όμως εξίσου συχνά η ιδέα του θανάτου και αφηγήσεις γύρω από αυτόν, προϋπάρχουν μέσω θρησκευτικών αναφορών εντός των οικογενειών τους (Haider & Zaman., 2022). Αναλυτικότερα, σε περιπτώσεις ατόμων με αυτισμό, παρατηρείται μια έντονη ενασχόληση με την συλλογή πληροφοριών γύρω από τον θάνατο και την απώλεια. Στα παιδιά παρατηρούνται επίσης αυξημένες αυτοματοποιημένες συμπεριφορές, ηχοφαινόμενα (όπως η ηχολαλία, ηχοπραξία κ.α), σχετιζόμενες με την έννοια του θανάτου. Στην βιβλιογραφία αναφέρεται και ο όρος «ηχοθανατολογία» (echothanatologia), η οποία αναφέρεται στην επανάληψη λέξεων σχετιζόμενων με τον θάνατο και απαντάται κυρίως σε άτομα με αυτισμό.

Σημείο-κλειδί, στο οποίο συμφωνεί ο μεγαλύτερος όγκος της υπάρχουσας βιβλιογραφίας θεωρείται το γεγονός ότι τα νευροδιαφορετικά παιδιά κατανοούν καλύτερα την απώλεια και διευκολύνονται πολύ περισσότερο στην έκφραση των συναισθημάτων τους μέσω της αφήγησης ιστοριών και της γραφής (Hicks, 2022). H γραφή και η αφήγηση ιστοριών λειτουργών ως ασφαλείς τόποι, οι οποίοι ικανοποιούν την ανάγκη της αυτοέκφρασης του πόνου και της μη απόκρυψης (unmasking) των συναισθημάτων τους (Barber, 2022).

Μια ακόμη ιδιαιτερότητα στην επεξεργασία της απώλειας για τα νευροδιαφορετικά άτομα έχει να κάνει με τις πιο αφηρημένες πτυχές του θρήνου. Για παράδειγμα, ένα νευροδιαφορετικό άτομο μπορεί να δυσκολευτεί να κατανοήσει και να απαντήσει στην γενικά διατυπωμένη ερώτηση «πώς αισθάνεσαι». Η ερώτηση «πώς αισθάνεσαι» θα πρέπει να συγκεκριμενοποιηθεί. Άλλες «μη-απτές» (intangible) πτυχές του θρήνου μπορεί να εκφράζονται μέσα από φράσεις όπως «Δεν ξέρω γιατί έπρεπε να φύγει, ενώ εγώ δεν θέλω να φύγει». Επιπρόσθετα, το «μη απτό» της απώλειας δεν σχετίζεται μόνο με τις ερωτήσεις που μπορεί να τεθούν, αλλά και με διάφορα γεγονότα και καταστάσεις. Για παράδειγμα, ένα νευροδιαφορετικό άτομο μπορεί να αισθανθεί πολύ μεγάλη δυσφορία αν δεν γνωρίζει που είναι ο τάφος του αγαπημένου του προσώπου ή δεν έχει πρόσβαση σε αυτόν.

Τα νευροδιαφορετικά, όπως και τα νευροτυπικά άτομα, εκδηλώνουν την ανάγκη διατήρησης του δεσμού με τους νεκρούς/ες αγαπημένους/ες τους μέσα από τελετουργίες διατήρησης της μνήμης (φωτογραφίες, διατήρηση αντικειμένων που ανήκαν ή είχαν κάποια σύνδεση με το θανόν πρόσωπο, αίσθηση σκοπού μέσα από την κληρονομιά του θανόντος ατόμου κ.α).

4) Το διπλό ταμπού του θανάτου και της αναπηρίας. Εστιάζει σε συγκεκριμένες πολιτισμικά καθορισμένες ιδέες αναφορικά με τον θρήνο και την νευροδιαφορετικότητα. Πολλοί νευροδιαφορετικοί άνθρωποι αναφέρουν δυσκολία στην αναγνώριση του θρήνου τους από τρίτους, καθώς συχνά επικρατεί η ιδέα ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν θρηνούν ή δεν είναι σε θέση (λόγω της διαφορετικότητάς τους) να το κάνουν. Ειδικά στα παιδιά (ακόμη κι αν εμπίπτουν στην κατηγορία του «νευροτυπικού»), επίμονες ερωτήσεις όπως γιατί πέθανε ο μπαμπάς ή η μαμά, πού βρίσκονται, τι συμβαίνει όταν κάποιος πεθαίνει, συχνά δεν γίνονται καν αντικείμενο συζήτησης ή ανακοινώνονται είτε με εντελώς ασαφείς όρους είτε με λογικούς – επιστημονικούς όρους χωρίς καμία πλαισίωση ή υποστήριξη (π.χ «η μαμά πέθανε από καρδιακή προσβολή», χωρίς ωστόσο να εξηγείται περαιτέρω τι ακριβώς σημαίνει καρδιακή προσβολή).

Σε επιστημονικό επίπεδο, το διπλό αυτό ταμπού αντανακλάται και στην μη ύπαρξη αρκετών φαινομενολογικών μελετών σε σχέση με την νευροδιαφορετικότητα και τον θρήνο. Μάλιστα, το μεγαλύτερο μέρος των ερευνών στον εν λόγω τομέα, προέρχεται από ερευνητές με κάποια μορφή νευροδιαφορετικότητας, κυρίως αυτισμού και πολύ σπανιότερα ΔΕΠ-Υ. Ακόμη, υπάρχει έλλειψη σε αντιπροσώπευση άλλων μορφών νευροδιαφορετικότητας στην μέχρι τώρα ακαδημαϊκή και γκρίζα βιβλιογραφία. Δεν υπάρχει, λόγου χάρη, εκτενής γνώση γύρω από την νοηματοδότηση της εμπειρίας μιας κηδείας από ένα παιδί με σύνδρομο Tourette ή αρκετό ψυχοεκπαιδευτικό υλικό γύρω από τον θρήνο προσαρμοσμένο κατάλληλα, καθώς τις περισσότερες φορές το υλικό αυτό είναι αποτυπωμένο σχεδόν αποκλειστικά σε γραπτό λόγο.

Καταληκτικά, σε ο,τι αφορά στην φαινομενολογία του νευροδιαφορετικού θρήνου, χρειάζεται προσοχή πρώτον στο γεγονός ότι συχνά συμπεριφορές που μπορεί να υποδηλώνουν διεργασία θρήνου μετά από μια πραγματική ή φαντασιακή απώλεια, συχνά παραγνωρίζονται και χαρακτηρίζονται απλώς ως «δύσκολες συμπεριφορές» ή «συμπεριφορές-πρόκληση», ότι δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια ακόμη ιδιαιτερότητα λόγω της διαφορετικότητας του ατόμου. Είναι αρκετά σημαντικό να κατανοηθεί ότι κάθε συμπεριφορά είναι μια προσπάθεια επικοινωνίας και θεωρείται αποτέλεσμα της πρόκλησης και της δυσκολίας του ίδιου του θρήνου (Barber, 2022).

Τέλος 2ου μέρους.

Χρήστος Σωζόπουλος - Ψυχολόγος M.Sc / Συστημικός ψυχοθεραπευτής