28/02/2026
#প্ৰস্রাৱৰ_নিয়ন্ত্ৰণহীনতা
ডাঃ দুলুমনি কলিতা, আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসক, গুৱাহাটী
নাৰীৰ জীৱনত অতি সাধাৰণভাৱে উপেক্ষিত এটা সমস্যাৰ নাম হৈছে মূত্র অসংযম বা প্রস্রাৱৰ নিয়ন্ত্রণহীনতা (Urinary Incontinence)। বহু নাৰীয়ে হঁহাৰ সময়ত, কাঁহ মাৰোঁতে, দৌৰ মাৰোঁতে বা হঠাতে মূত্রচাপ আহিলে প্ৰস্ৰাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণ নোহোৱাৰ দৰে অনুভৱ কৰে। কিন্তু এই সমস্যাক অসুখ বুলি নাভাবে- “ডেলিভাৰীৰ পিছত এইবোৰ স্বাভাৱিক”, "বয়স হ'লে এইটো প্ৰায়েই দেখা যায়”, “ঘৰৰ কাম, সন্তান, দায়িত্বৰ টাবু”, আৰু "এইটো ক'বলগীয়া কথা নহয়” মানোভাবৰ বাবে বহু নাৰীয়ে এই সমস্যাক নিজৰ ভিতৰতে গোপনে ৰাখে। ফলস্বৰূপে এই অসুখে ধীৰে ধীৰে নাৰীৰ আত্মবিশ্বাস, সামাজিক জীৱন আৰু মানসিক শান্তি নষ্ট কৰে। কিন্তু সত্যটো হৈছে— মূত্র অসংযম কোনো নিয়তি বা দুৰাৰোগ্য ৰোগ নহয়, এইটো এটা চিকিৎসাযোগ্য অৱস্থা। আপুনি নাৰী মানেই সহ্য কৰিব লাগিব বুলি কোনো নিয়ম নাই। নিজৰ শৰীৰৰ সংকেতক অৱহেলা কৰাটো সাহস নহয়; বৰঞ্চ নিজৰ স্বাস্থ্যৰ যত্ন লোৱাই প্রকৃত শক্তি। সময়মতে জ্ঞান, চিকিৎসা আৰু সঠিক পথ্য গ্রহণ কৰিলে এই সমস্যাৰ পৰা মুক্তি পোৱা সম্ভৱ। প্ৰস্ৰাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতা (Urinary Incontinence) হৈছে এনে এক স্বাস্থ্য সমস্যা, য'ত মানুহে নিজৰ প্ৰস্ৰাৱৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিব নোৱাৰে। এই সমস্যা মহিলাসকল, বৃদ্ধ লোকৰ তথা স্নায়ৱিক আৰু মাংসপেশীৰ দুৰ্বলতাজনিত ৰোগত বেছিকৈ পৰিলক্ষিত হয়। প্ৰস্রাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতা (Urinary Incontinence)-ৰ বিষয়ে বুজিবলৈ প্রথমে মূত্ৰৱহ তন্ত্ৰৰ গঠন বুজাটো অত্যন্ত প্রয়োজনীয়। মানৱ শৰীৰৰ মূত্ৰৱহ মূলতঃ চাৰিটা অংশৰে গঠিত। ১.বৃক্ক (Kidneys): বৃক্ক দুটা শৰীৰৰ পিছফালে অৱস্থিত। ইহঁতে ৰক্ত পৰিস্ৰাৱন কৰি অপ্রয়োজনীয় পদাৰ্থ আৰু অতিৰিক্ত পানী পৃথক কৰি মূত্ৰ তৈয়াৰ কৰে।
২. মুত্রনলী (Ureters): বৃক্কত তৈয়াৰ হোৱা মূত্ৰ এই সৰু নলী দুটাৰ জৰিয়তে মুত্রাশয়লৈ আহে।
৩. মুত্রাশয় (Urinary Bladder)ঃ মূত্রাশয় এটা পেশীযুক্ত থলী সদৃশ অংগ, যিয়ে মূত্র সঞ্চয় কৰি ৰাখে। ইয়াৰ বেৰত থকা ডেট্টুসৰ পেশী (Detrusor Muscle)-য়ে মূত্ৰাশয় খালী কৰাৰ সময়ত সংকোচনত সহায় কৰে।
৪. মুত্রমার্গ (Urethra): মুত্ৰাশয়ৰ পৰা বাহিৰলৈ মূত্ৰ ওলাই যায় এই নলীৰে। এই অংশত দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণনিয়ন্ত্রক পেশী থাকে- Internal Sphincter (আন্তঃ স্ফিংক্টাৰ) আৰু External Sphincter (বাহ্যিক স্ফিংক্টাৰ)। এই পেশীবোৰ আৰু পেলভিক ফ্ল'ৰ মাংসপেশী একেলগে কাম কৰি মূত্ৰ ধৰি ৰাখে। এই পেশীবা স্নায়ুবোৰ দুৰ্বল বা ক্ষতিগ্রস্ত হ'লে প্ৰস্রাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ সৃষ্টি হয়।
প্রস্রাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ কাৰণসমূহঃ
১. শাৰীৰিক আৰু গঠনগত কাৰণ :
পেলভিক ফ্ল'ৰৰ মাংসপেশীৰ দুৰ্বলতা
• প্রসূতি সময়ত পেশী আৰু স্নায়ুৰ ক্ষতি
মূত্রাশয় বা মূত্রনলীৰ গাঁথনিগত অস্বাভাৱিকতা
পেলভিক অর্গান প্রলেপ্স (uterus বা
bladder তললৈ নামি অহা)।
২.স্নায়ৱিক কাৰণ (Neurological Causes):
• মূত্রাশয় আৰু মগজুৰ মাজত থকা স্নায়ু সংকেত
ব্যাহত হ'লে।
স্ট্রোক
পার্কিনচন ৰোগ
• মাল্টিপল স্ক্লেৰ'চিছ
• মেৰুদণ্ডৰ আঘাত
- এইক্ষেত্রত মূত্রাশয় ঠিকমতে সংকোচন বা
শিথিল হ'ব নোৱাৰে।
৩. হৰম 'নজনিত কাৰণ:
• ডায়েবেটিছ (Diabetic neuropathy)
• মূত্ৰনলীৰ সংক্রমণ (UTI)
• প্রষ্টেট গ্রন্থিৰ বৃদ্ধি (পুৰুষৰ ক্ষেত্রত)
• দীঘলীয়া কোষ্ঠকাঠিন্য
৪. জীৱনশৈলী আৰু বাহ্যিক কাৰণ:
• স্থূলতা
• দীঘলীয়া কাহ (ধূমপানজনিত)
• অত্যধিক চাহ, কফি, এলক'হল সেৱন
• কিছুমান ঔষধ (diuretics, sedatives)
৫. মানসিক আৰু কাৰ্যগত কাৰণ:
• স্মৃতিভ্রংশ
• ডিমেনচিয়া
• চলাচলত অসুবিধা
- এইক্ষেত্ৰত শৌচালয় পোৱাৰ আগতেই প্ৰস্রাৱ
ওলাই যায় (Functional incontinence)
মূত্ৰ অসংযমৰ প্ৰধান প্রকাৰ:
১. Stress Incontinence : হাঁচি, কাহ, হাঁহি, ওজন উঠোৱা আদি অর্থাৎ চাপ পোৱা কাম কৰাৰ সময়ত অলপ প্রস্রাৱ ওলাই যোৱা। এইটো সাধাৰণতে পেলভিক
মাংসপেশী দুর্বল হ'লে হয়।
২. Urge Incontinence: এনে ক্ষেত্রত হঠাৎ
প্রস্রাৱৰ তীব্ৰ বেগ আহে আৰু শৌচালয় পোৱাৰ আগতেই
প্রস্রাৱ ওলাই যায়।
৩. Overflow Incontinence : মূত্রাশয়
সম্পূর্ণ খালী নোহোৱা বাবে বাৰে বাৰে অলপ অলপকৈ প্রস্রাৱ
ওলাই থাকে।
8. Functional Incontinence : শাৰীৰিক বা মানসিক সমস্যাৰ বাবে সময়মতে প্রস্রাৱগাৰ পোৱাৰ
আগতেই প্রস্রাৱ নির্গত হয়।
প্ৰস্রাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ চিকিৎসা:
সময়মতে চিকিৎসা কৰিলে প্রস্রাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ
পৰা সম্পূৰ্ণ আৰোগ্য সম্ভৱ। ইয়াৰ চিকিৎসা তলত দিয়া
ধৰণৰ
১. জীৱনশৈলীৰ পৰিৱৰ্তন:
ওজন নিয়ন্ত্রণ
• চাহ, কফি আৰু মাদক দ্রব্য সীমিত কৰা
• নিয়মিত সময়মতে প্রস্রাৱ কৰাৰ অভ্যাস
• পানী খোৱাৰ সঠিক সময় নির্ধাৰণ
২. পেলভিক ফ্ল'ৰ ব্যায়াম (Kegel Exercise):
এই ব্যায়ামে মুত্রাশয় আৰু পেলভিক মাংসপেশী
শক্তিশালী কৰে। নিয়মীয়াকৈ এই ব্যায়াম কৰিলে বহু ক্ষেত্ৰত প্রস্রাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতাৰ সমস্যাটো যথেষ্ট কমে।
৩.ঔষধি চিকিৎসা (চিকিৎসকৰ পৰামর্শ অনুযায়ী):
• মূত্রাশয় শিথিল কৰা ঔষধ
হৰম'ন থেৰাপী (কিছুমান মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত)
৪. শল্য চিকিৎসা: যদি আন সকলো উপায় ফলপ্রসূ নহয়,
তেন্তে কিছুমান ক্ষেত্ৰত শল্য চিকিৎসা কৰা হয়।
আয়ুর্বেদিক দৃষ্টিভংগী: আয়ুর্বেদ অনুসাৰে প্ৰস্রাৱৰ নিয়ন্ত্রণহীনতা মূলতঃ আপানবায়ু (Apana Vata)-ৰ বিকৃতিৰ ফল। আপান বায়ুয়ে পেলভিক অঞ্চলত অৱস্থিত আৰু মূত্র, মল, ঋতুস্রার আৰু প্ৰসূতিৰ অন্যান্য দৈহিক কার্য নিয়ন্ত্রণ কৰে। এই বায়ু দুর্বল বাবে পথগামী হ'লে মুত্ৰবেগৰ নিয়ন্ত্রণ হেকবায়। প্রস্ৰাৱৰ নিয়ন্ত্রণহীনতা আয়ুৰ্বেদত সাধাৰণতে-মুত্রদৌর্বল্য,বস্তি দৌর্বল্য এই শ্রেণীত অন্তর্ভুক্ত কৰিব পাৰি।
আয়ুর্বেদিক পদ্ধতিঃ
১. আহাৰ আৰু জীৱনশৈলী (পথা-অপথ্য):
• পথ্য আহাৰ গ্ৰহণ- গৰম, সহজে হজম হোৱা
আৰু পুষ্টিকৰ আহাৰ যেনে- গাখীৰ, ঘিউ, খিচিৰি, কল,
ডালিম, সেউজীয়া শাক-পাচলি গ্রহণ।
• অপথ্য আহাৰৰ পৰা বিৰত থাকিব লাগিব-
অত্যধিক টেঙা, জলা, মছলা, চাহ, কফি, এলক'হল বা
যিকোনো মদ্য, শীতল পানীয় আদি বর্জনীয়।
ৰাতি দেৰিলৈ জাগি থকা বর্জনীয়।
২.আয়ুর্বেদিক ঔষধঃ তলত
উল্লেখিত ঔষধসমূহ কেৱল
অভিজ্ঞ আয়ুর্বেদিক
চিকিৎসকৰ পৰামর্শ
অনুসাৰেহে ব্যৱহাৰ কৰিব।
গোক্ষুৰ
(Gokshura)-মূত্রাশয়
শক্তিশালী কৰে
অশ্বগন্ধা-
স্নায়ু আৰু পেশীৰ শক্তি বৃদ্ধি
কৰে
শীলাজিত- ৰসায়ন আৰু মূত্ৰথলীৰ বাবে
ট'নিক হিচাপে কাম কৰে
• চন্দ্ৰপ্রভা বটী- মূত্র ৰোগত বহুল ব্যৱহৃত
• বৰুণাদিক্বাথ- মূত্রনলী শক্তিশালী কৰে।
৩.পঞ্চকর্ম চিকিৎসা: আয়ুর্বেদত বস্তি চিকিৎসা হ'ল প্রস্রাৱৰ
নিয়ন্ত্রণহীনতাৰ অতি গুৰুত্বপূর্ণ চিকিৎসা।
• অনুবাসন বস্তি (তৈল বস্তি)
নিৰূহ বস্তি (কাথ বস্তি)
ইয়ে আপান বায়ুৰ সমন্বয় কৰি পেলভিক অঞ্চল শক্তিশালী কৰে।
৪. যোগ চিকিৎসা : যোগাভ্যাসে মূত্রাশয়, পেলভিক ফ্ল'ৰ
আৰু স্নায়ু নিয়ন্ত্রণ উন্নত কৰে।আধুনিক চিকিৎসাত বহুলভাবে
উপদেশ দিয়া কিগেল এক্সাৰচাইজ দৰাচলতে প্রাচীন কালৰ
পৰা উল্লিখিত যোগাভ্যাসৰ বাহিৰে আন একো নহয়। প্রস্রাৱ
নিয়ন্ত্রণহীনতাত যোগৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূর্ণ।
১. যোগাসনঃ
• মলাসন: ই পেলভিক ফ্ল'ৰ পেশী শক্তিশালী কৰে।
ভুজংগাসন : ই স্নায়ু আৰু মূত্ৰাশয় সক্ৰিয় কৰে৷
সেতুবন্ধাসন : ই পেলভিক অঞ্চলৰ ৰক্ত সঞ্চালন বৃদ্ধি কৰে৷
পশ্চিমোত্তাসন : ই মূত্ৰাশয় নিয়ন্ত্ৰণ উন্নত কৰে৷
বৃদ্ধ কোণাসন : ই মহিলাসকলৰ বাবি বিশেষ উপকাৰী৷
অনুলোম বিলোম: ই স্নায়ু শান্ত কৰে৷
ভ্ৰমৰী প্রাণায়াম: ই মানসিক চাপ কমায়।
• উজ্জায়ী প্রাণায়াম: ই
শ্বাস-প্রশ্বাস নিয়ন্ত্রণ উন্নত
কৰে।
৩. মূলবন্ধ (Moola
Bandha): এই টো
প্রস্রাৱৰ নিয়ন্ত্রণহীনতা
ৰোধৰ বাবে আটাইতকৈ
গুৰুত্বপূৰ্ণ যোগ ক্রিয়া।
মূলবন্ধ মানে হৈছে-
পেলভিক ফ্ল'ৰ পেশী
সংকোচন আৰু শিথিল
Kegel Exercise কৰাৰ নিয়ম:
মূত্ৰ ধৰি ৰখাৰ দৰে শৌচদ্বাৰৰ পেশী সংকোচন
কৰক। প্রায় ৫-১০ ছেকেণ্ড ধৰি ৰাখক। পুনৰ শিথিল কৰক।
দিনে ২০-৩০ বাৰ কৰিব।ই পেলভিক ফ্ল'ৰ পেশী শক্তিশালী কৰি মূত্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ উন্নত কৰে।
প্ৰস্রাৱৰ নিয়ন্ত্ৰণহীনতা কোনো লাজ বা গোপন
কৰি ৰাখিবলগীয়া সমস্যা নহয়।ই মহিলাসকলৰ দৈনন্দিন জীৱন, আত্মবিশ্বাস আৰু মানসিক শান্তিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ
পেলাব পৰা এটা গভীৰ কিন্তু চিকিৎসাযোগ্য অৱস্থা।আধুনিক চিকিৎসা,আয়ুর্বেদিক ব্যৱস্থাপনা, যোগাসন,জীৱনশৈলীৰ পৰিৱৰ্তন আৰু নিয়মিত পেলভিক ফ্ল'ৰ ব্যায়ামৰ সহায়ত এই সমস্যাক যথেষ্ট পৰিমাণে নিয়ন্ত্রণ বা সম্পূর্ণভাৱে সুস্থ কৰা সম্ভৱ। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা হ'ল- সময়মতে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লোৱা আৰু নিজৰ শৰীৰৰ আত্মবিশ্বাস আৰু সুস্থতাৰে দৈনন্দিন জীৱন-যাপন সম্পূর্ণ সম্ভৱ৷
Hospital Address :
📍 Institute of Urology & Kidney Diseases (iUKD)
Nazirakhat, Sonapur, Guwahati
📞 8011501833 | 9864104444
