د.پشدەر عبداللە Dr.Pishdar Abdullah

28/01/2026

20/01/2026

15/01/2026

https://youtu.be/BnIE5RRjzTI?si=D1A-r0Y9eslBfAC-

بەخێربێن بۆ چەناڵی ئــێــن ئــاڕتــی لە یوتوبسەبسکرایبمان بکەن تا لە بینینی پرۆگرامەکانمان بێبەش نەبن https://www.youtube.com/channel/UCn4jtqoZ7A-a2t2WWWbCUx...

15/01/2026

04/01/2026

هۆکارەکانی کەم خۆری لە منداڵاندا:

بابەتی کەمخواردنی منداڵان (Poor Appetite) یەکێکە لە ئاڵۆزترین ئەو بابەتانەی ڕووبەڕووی دایکان و باوکان دەبێتەوە، چونکە هۆکارەکان تەنها پەیوەست نین بە جەستەوە، بەڵکو لایەنی دەروونی، ژینگەیی و گەشەسازی تێدایە.
لێرەدا بە وردی و درێژی هۆکارەکان بەپێی قۆناغەکانی تەمەن ڕوون دەکەینەوە:
١. قۆناغی ساوایی (لەدایکبوون تا ١ ساڵ)
لەم قۆناغەدا گەشەی جەستەیی زۆر خێرایە، بۆیە هەر کەمخواردنێک پێویستی بە سەرنجی ورد هەیە:
• ددان دەرهێنان (Teething): ئەمە باوترین هۆکارە. ئاوسانی پووک و ئازار وا دەکات منداڵەکە نەک هەر خواردنی ڕەق، بەڵکو مەمکە مژە و مەمکەی شیرەکەشی پێ ناخۆش بێت.
• پێدانی زۆری شلەمەنی: هەندێک دایک و باوک بڕێکی زۆر ئاو یان شەربەتی میوە بە منداڵ دەدەن، گەدەی منداڵەکە بچووکە و بەو شلەمەنییانە پڕ دەبێت و شوێن بۆ خواردن نامێنێتەوە.
• نەخۆشییە کاتییەکان: هەوکردنی گوێی ناوەند یان برینی ناو دەم (کەڕووی دەم) خواردن بۆ منداڵ دەکاتە کارێکی بە ئازار.
• دواکەوتنی پێدانی خواردنی ڕەق: ئەگەر منداڵەکە لە دوای ٦ مانگییەوە فێری تامی جیاواز نەکرێت، دواتر لە تەمەنی ٩-١٠ مانگی زۆر بە زەحمەت خواردنی نوێ وەردەگرێت.
٢. قۆناغی منداڵی زوو (١ بۆ ٣ ساڵ) - "تەمەنی سەربەخۆیی"
ئەم تەمەنە بە قۆناغی "مانگرتن لە خواردن" دەناسرێت، هۆکارەکانی بریتین لە:
• خاوبوونەوەی گەشە: لە ساڵی یەکەمدا منداڵ کێشی دەبێتە سێ ئەوەندە، بەڵام لە ساڵی دووەمدا گەشە زۆر خاو دەبێتەوە. لێرەدا جەستە پێویستی بە بڕە خواردنی کەمترە، دایکان وا دەزانن منداڵەکە نەخۆشە، بەڵام لە ڕاستیدا جەستەی وای پێویستە.
• پەرەپێدانی کەسایەتی (Autonomy): منداڵ لەم تەمەنەدا دەیەوێت بڵێت "من هەم" و "نا" بەکاردێنێت بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی خۆی بسەلمێنێت. خواردن یەکێکە لەو بوارانەی کە منداڵ دەتوانێت تیایدا "نا" بڵێت و دایک و باوک ناچار بکات بە قسەی بکەن.
• ترس لە خواردنی نوێ (Food Neophobia): ئەمە دیاردەیەکی دەروونییە کە منداڵ دەترسێت لە تاقیکردنەوەی هەر خواردنێک کە ڕەنگەکەی یان شێوەکەی بۆی نامۆ بێت.
• سەرقاڵبوون بە جیهانی دەوروبەر: یاری و گەڕان لای منداڵی ٢ ساڵان زۆر گرنگترە لە دانیشتن بۆ ماوەی ١٥ خولەک بۆ نانخواردن.
٣. تەمەنی پێش قوتابخانە و قوتابخانە (٤ بۆ ١٠ ساڵ)
• خووی ناتەندروست: خواردنی "سناک" و شیرینی لە نێوان ژەمەکاندا ئاستی شەکر لە خوێن بەرز دەکاتەوە و مێشک سیگناڵی تێربوون دەنێرێت، هەرچەندە جەستە پێویستی بە ماددەی خۆراکییە.
• فشاری دەروونی و قوتابخانە: کێشەی نێوان هاوڕێکان، ترسان لە مامۆستا، یان گۆڕانی ژینگەی خێزانی (وەک لەدایکبوونی خوشک یان برایەکی نوێ) کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر ناوەندی برسییەتی هەیە لە مێشکدا.
• کەمی چالاکی: بەسەربردنی کاتێکی زۆر لەبەردەم شاشەکان (TV, iPad) دەبێتە هۆی ئەوەی میتابۆلیزمی جەستە خاو بێتەوە و منداڵەکە هەست بە برسییەتی نەکات.
هۆکارە پزیشکییە گشتگیرەکان (پێویستی بە پشکنین هەیە)
ئەگەر کەمخواردنەکە لەگەڵ دابەزینی کێش یان گەشە نەکردندا بوو، پێویستە بیر لەم هۆکارانە بکرێتەوە:
1. کەمخوێنی (Iron Deficiency): کەمی ئاسن یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی "نەمانی ئارەزووی خواردن". ئەوە سووڕێکی داخراوە: کەمی ئاسن حەزی خواردن ناهێڵێت، کەمخواردنیش کەمی ئاسن زیاد دەکات.
2. قەبزی درێژخایەن: کاتێک کۆڵۆن پڕ بێت لە پاشماوە، منداڵەکە هەست بە قورسی و تێری دەکات و زۆرجار دڵی تێکەڵ دێت کاتێک خواردنی پێ دەدرێت.
3. مشەخۆر و کرمی گەدە: ئەم مشەخۆرانە ماددە خۆراکییەکان دەخۆن و دەبنە هۆی ئازاری سک و نەمانی حەزی خواردن.
4. هەستیاری بە هەندێک خواردن: وەک هەستیاری بە گەنم (Celiac disease) یان شیر، کە دەبێتە هۆی ئازاری ناوسک و منداڵەکە لە ترسی ئازار نایەوێت نان بخوات.
چۆن مامەڵەی لەگەڵ بکەین؟
• یاسای ٢٠ خولەک: ڕێگە مەدە ژەمی نانخواردن لە ٢٠ بۆ ٣٠ خولەک زیاتر بخایەنێت. ئەگەر نەیخوارد، سفرەکە کۆبکەرەوە بەبێ توڕەیی.
• تایبەتمەندی ژەمەکان: پێویستە ژەمی بەیانی، نیوەڕۆ و ئێوارە کاتی دیاریکراوی هەبێت و لە نێوانیاندا بڕێکی زۆر شیرینی و شەربەت نەدرێت بە منداڵ.
• بەشداریپێکردنی منداڵ: لە کڕینی سەوزە و میوە و ئامادەکردنی نان، منداڵەکە بەشدار بکە؛ ئەمە حەزی بۆ تاقیکردنەوەی ئەنجامەکە زیاد دەکات.

دکتۆر پشدەر عبدالله اسماعيل
پسپۆڕی نەخۆشیەکانی منداڵان

01/01/2026

نەخۆشی گەنم:

نەخۆشیی گەنم (Celiac Disease) یەکێکە لەو نەخۆشییە درێژخایەنانەی کە کاریگەری ڕاستەوخۆ دەکاتە سەر گەشە و تەندروستی منداڵ. ئەم نەخۆشییە نەک تەنها کێشەی هەرسە، بەڵکو تێکچوونێکی سیستەمی بەرگرییە کە پێویستی بە تێگەیشتنێکی ورد هەیە لەلایەن دایکان و باوکانەوە.
لێرەدا بە درێژی باسی لایەنە جیاوازەکانی دەکەین:
١. نەخۆشییەکە چۆن ڕوودەدات؟
کاتێک منداڵی تووشبوو خواردنێک دەخوات کە گلوتینی تێدایە، سیستەمی بەرگری جەستەی وەک "تەنێکی بێگانە و زیانبەخش" دەیبینێت. لە ئەنجامدا، بەرگری جەستە هێرش دەکاتە سەر پێکهاتە پەلکەییەکان (Villi) لە ڕیخۆڵە باریکەدا.
ئەم پەلکانە بەرپرسن لە هەڵمژینی ڤیتامین و ماددە خۆراکییەکان. کاتێک بەهۆی هەوکردنەوە لەناو دەچن یان تەخت دەبن، منداڵەکە تووشی بەدخۆراکی دەبێت، تەنانەت ئەگەر بڕێکی زۆر خواردنیش بخوات.
٢. نیشانەکان بەپێی تەمەنی منداڵ
نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە لە منداڵاندا جیاوازە و بەپێی تەمەن دەگۆڕێت:
• منداڵی ساوا (دوای دەستپێکردنی خواردنی دەرەکی):
• سکچوونی درێژخایەن و ئاوسانی سک.
• نەمانی ئارەزووی خواردن.
• سستبوونی گەشە و زیادنەکردنی کێش.
• ماندووێتی و بێهێزی بەردەوام.
• منداڵی تەمەن قوتابخانە:
• ئازاری سک و ڕشانەوەی زۆر.
• قەبزی (هەندێک جار لەجیاتی سکچوون ڕوودەدات).
• کورتی باڵا بەبەراورد بە هاوڕێکانی.
• بوونی پەڵەی سپی یان تێکچوونی مینای ددان.
• هەرزەکاران:
• درەنگ کەوتنی نیشانەکانی باڵغبوون.
• ئازاری جومگەکان و ئێسقەکان.
• سەرئێشەی شەقیقە (Migraine).
• پەڵەی پێستی کە زۆر دەخورێت.
٣. هۆکارەکان و ئەگەری تووشبوون
نەخۆشی گەنم پەیوەندییەکی بەهێزی بە بۆماوەیی (Genetics) هەیە. ئەگەر یەکێک لە دایک یان باوک یان خوشک و برا تووشبوو بن، ئەگەری تووشبوونی منداڵەکە زۆر زیاترە (نزیکەی ٪١٠). هەروەها هەندێک نەخۆشی تریش ئەگەری تووشبوون زیاد دەکەن، وەک:
• نەخۆشی شەکرەی جۆری یەکەم.
• نەخۆشییەکانی ڕژێنی دەرەقی (Thyroid).
• کۆنیشانەی داون (Down Syndrome).
٤. مەترسییەکانی پشتگوێخستنی چارەسەر
ئەگەر منداڵەکە دەستنیشان نەکرێت یان پابەندی پارێز نەبێت، ڕووبەڕووی ئەم کێشانە دەبێتەوە:
1. پوکانەوەی ئێسقان: بەهۆی هەڵنەمژینی کالسیۆم و ڤیتامین D.
2. کەمخوێنییەکی توند: بەهۆی هەڵنەمژینی ئاسن و فۆلیک ئەسید.
3. کێشەی دەمار: وەک هەستکردن بە سڕبوونی دەست و قاچ یان کێشەی هاوسەنگی.
4. کاریگەری دەروونی: وەک دڵەڕاوکێ و کەمی تەرکیز لە خوێندندا.
٥. تاکە چارەسەر پارێزی توندە. ئەمەش واتە:
• خوێندنەوەی لیبڵ: پێویستە هەموو خواردنێکی لەقوتوونراو بخوێنرێتەوە کە ئایا نیشانەی (Gluten-Free) پێوەیە یان نا.
• ئاگادارکردنەوەی قوتابخانە: دەبێت مامۆستاکان بزانن کە نابێت منداڵەکە هیچ جۆرە بسکیت یان شیرینییەک لە هاوڕێکانی وەربگرێت.

دکتۆر پشدەر عبداللە اسماعيل
پسپۆڕی نەخۆشیەکانی منداڵان

31/12/2025

https://youtu.be/fEWdHB0Hmv8?si=ogRzdipraHPA98SQ

کوردسات ماڵێک بۆ هەمووان (kurdsat daily) بەخێربێن بۆ چەناڵی یوتوبی سەبسکرایبی چەناڵەکەمان بکە بۆ ئەوەی بێبەش نەبیت لە تەوەر و بەرنامەکانمان . Welcome to Kurd...

29/12/2025

28/12/2025

دڕکەو مێکوتە چۆن ئەگوازرێتەوە لە منداڵاندا؟

دڕکەو مێکوتە (Chickenpox) نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی زۆر گوازراوەیە کە بەهۆی ڤایرۆسی (Varicella-zoster) تووشی منداڵان دەبێت. ئەم ڤایرۆسە زۆر بە خێرایی بڵاو دەبێتەوە.
ئەمانە ڕێگاکانی گواستنەوەی دڕکەو مێکوتەن لەنێوان منداڵاندا:
١. گواستنەوە لە ڕێگەی هەواوە (کۆکە و پژمین)
کاتێک منداڵێکی تووشبوو دەکۆکێت، دەپژمێت یان قسە دەکات، تنۆکە بچووکەکانی ناو دەم و لوتی کە ڤایرۆسەکەیان هەڵگرتووە، بڵاو دەبنەوە. منداڵانی دەوروبەری لە ڕێگەی هەناسەدانەوە ئەم ڤایرۆسە وەردەگرن.
٢. بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆ (زیپکەکان)
ڤایرۆسەکە لەناو ئەو شلەیەی ناو زیپکەکانی سەر پێستی منداڵەکەدا هەیە. ئەگەر منداڵێکی دیکە دەست لە زیپکەکان بدات پێش ئەوەی وشک ببنەوە و کڕێژ بگرن، ڤایرۆسەکە دەگوازرێتەوە بۆی.
٣. بەریەککەوتنی ناڕاستەوخۆ (کەلوپەل)
هەندێک جار ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی دەستلێدانی ئەو شتانەوە دەگوازرێتەوە کە منداڵە تووشبووەکە بەکاری هێناون و تازە بە شلەی زیپکەکان یان لیکی دەمی پیس بوون، وەک:
• خاولی و جلی خەو.
• یارییەکانی منداڵان.
• کەوچک و پەرداخی هاوبەش.
کەی منداڵەکە نەخۆشییەکە دەگوازێتەوە؟
پێویستە دایکان و باوکان ئاگاداری ئەم خاڵە بن:

ماوەی گواستنەوە: منداڵەکە دەتوانێت نەخۆشییەکە بگوێزێتەوە ١ بۆ ٢ ڕۆژ پێش ئەوەی زیپکەکان لەسەر جەستەی دەربکەون، و بەردەوام دەبێت لە گواستنەوە تا ئەو کاتەی هەموو زیپکەکان بە تەواوی وشک دەبنەوە و کڕێژ دەگرن.

چەند ئامۆژگارییەکی خێرا بۆ ڕێگری:
1. دابڕان: منداڵە تووشبووەکە مەبەرە قوتابخانە یان باخچەی منداڵان تا هەموو زیپکەکانی وشک دەبنەوە.
2. پاکوخاوێنی: دەستەکانی منداڵەکە بەردەوام بشۆ و نینۆکەکانی کورت بکەرەوە بۆ ئەوەی لە کاتی خووراندندا برین دروست نەکات.

دکتۆر پشدەر عبدالله اسماعيل
پسپۆڕی نەخۆشیەکانی منداڵان

28/12/2025

نەخۆشی دەست و دەم و پێ (Hand, Foot, and Mouth Disease) نەخۆشییەکی ڤایرۆسی باوە کە زیاتر لە وەرزی ھاوین و پاییزدا بڵاودەبێتەوە، بەتایبەتی لەنێوان منداڵانی تەمەن خوار ٥ ساڵ.
ئەمەی خوارەوە کورتەیەکی زانیارییە گرنگەکانە دەربارەی ئەم نەخۆشییە:
١. نیشانە سەرەکییەکان
نیشانەکان زۆربەی کات ٣ بۆ ٦ ڕۆژ دوای تووشبوون دەردەکەون:
• تا: زۆرجار بە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی دەست پێ دەکات.
• برینی دەم: پەڵەی سوور یان بڵقی بچووک لەناو دەم، سەر زمان و پووک کە دەبێتە هۆی ئازار لە کاتی قووتدانی خواردن.
• پەڵەی پێست: دەرکەوتنی پەڵەی سووری بێ خورۆشت یان بڵقی ورد لەسەر لەپی دەست، بنی پێ، و هەندێکجار لەسەر سمتی منداڵەکە.
• کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن: بەهۆی ئازاری ناو دەمەوە منداڵەکە ناتوانێت بەباشی شت بخوات.
٢. هۆکار و گواستنەوە
ئەم نەخۆشییە بەهۆی جۆرە ڤایرۆسێکەوەیە (زۆربەی کات ڤایرۆسی کۆکساکی) و زۆر بە خێرایی دەگوازرێتەوە لەڕێگەی:
• کۆکە و پژمین.
• دەست لێدان لەو بڵقانەی لەسەر جەستەی تووشبووەکە هەیە.
• بەکارهێنانی کەلوپەلی کەسی تووشبوو (وەک پەرداخ و کەوچک).
٣. چارەسەر و دەرمان
تا ئێستا هیچ دەرمانێکی تایبەت (وەک دژەبەکتریا) بۆ ئەم ڤایرۆسە نییە، بەڵکو تەنها نیشانەکانی چارەسەر دەکرێن:
• دابەزاندنی تا: بەکارهێنانی پاراسیتامۆڵ یان پڕۆفین (بەپێی ڕێنمایی پزیشک).
• خواردنەوەی شلەمەنی: زۆر گرنگە منداڵەکە ئاو و شەربەتی سارد بخواتەوە بۆ ئەوەی جەستەی وشک نەبێتەوە.
• خواردنی نەرم: پێدانی ماست، جێڵاو، و شۆربای شلەتێن کە ئازاری دەمی زیاد نەکەن.
• دوورکەوتنەوە لە ترشەمەنی: پڕتەقاڵ و لیمۆ و خواردنی توند ئازاری ناو دەمی زیاتر دەکەن.

دکتۆر پشدەر عبداللە اسماعيل
پسپۆڕی نەخۆشیەکانی منداڵان