08/12/2025
Үүдэл эсийн чадвар
Үүдэл эс гэдэг нь маш энгийнээр ялгаран хөгжих чадвартай эс юм. Үүдэл эс гэж дүгнэхэд хүргэх 2 гол шалгуур байдаг бөгөөд эдгээр нь өөрөө өөрийгөө шинэчлэх чадвар (self-renewal), нас гүйцсэн тодорхой эс болон ялгаран хөгжих чадвар (differentiation) юм.
Үүдэл эсийн төрөл
Үүдэл эсийг их олон байдлаар ангилдаг. Ялгаран хөгжих чадвараар нь, эх үүсгэвэр буюу хаанаас гаргаж авч байгаагаар нь, хөгжлийн үе шатаар нь гэх мэт олон судалгаанд янз бүрээр ангилсан байдаг. Тийм болохоор маш олон нэршил гарч ирээд хүмүүс ойлгоход хэцүү сэдэв мэт боловч үнэндээ их энгийн юм. Тэгэхээр энд ойлгомжтой бөгөөд нэршлүүдийг нь дэлгэрэнгүй тайлбарлая.
Ерөнхий ангилал:
Adult stem cells (ASCs) : Нас гүйцсэн үүдэл эс
Embryonic stem cells (ESCs) : Үр хөврөлийн үүдэл эс
iPS (induced Pluripotent Stem cells) : Өдөөгдсөн плурипотент үүдэл эс
ESCs нь судалгаанд ашиглагддаг хэдий ч ёс зүйн асуудал болон дархлааны хариу урвал үүсгэдэг учир клиникд хэрэглэхэд хүндрэлтэй байдаг. iPS эсүүд нь генетикийн хувьд тогтворгүй, удирдахад хүндрэлтэй учир клиникт нэвтрэхэд хугацаа шаардлагатай байна.
Харин ASCs нь нас гүйцсэн учраас ялгаран хөгжих чадвар нь ESCs тэй харьцуулахад бага, хангалттай хэмжээгээр ялган авахад хүндрэлтэй байсан юм. Харин сүүлийн жилүүдэд ASC-ийн төрөлд орох MSC (mesenchymal stem cell) мезенхимийн үүдэл эсийн судалгаа сайн хийгдэж, үр дүн ч өндөр байгаа учир клиникт эмчилгээнд хэрэглэж байна. MSCs нь энэ бүлэг дундаа ялгаран хөгжих чадвар өндөртэй буюу хэд хэдэн төрлийн эс болон хувирах чадвартай юм. MSC нь олон янзын өвчтөнд суулгахад аюулгүй, дархлаа эсэргүүцэл үүсгэдэггүй давуу талтай. MSC эсийн суулгац нь үрэвслийн эсрэг болон дархлал тогтворжуулах хүчтэй үйлчилгээтэй бөгөөд биеийн байгалийн нөхөн сэргэх процессийг маш хүчтэй дэмжиж байгаа нь батлагдсан. Одоогийн байдлаар MSC эмчилгээг өвчнийг эдгээх гэхээс илүү биеийн өөрөө өөрийгөө нөхөн төлжүүлэх процессийг нэмэгдүүлэх замаар зовиуртай шинж тэмдгүүдийг бууруулах зорилгоор хэрэглэж байна. Ихэнх тохиолдолд өвчтөний эрүүл мэнд, амьдралын чанарыг өндөр хэмжээгээр дээшлүүлж чадаж байгаа эмчилгээ юм.
Хаанаас гарган авч буй, эх үүсгэвээр нь ангилах:
Fetal-derived stem cells
Bone marrow-derived stem cells
Adipose derived stem cells
Tooth pulp derived stem cells
Blood derived stem cells
Amniotic fluid derived stem cells
Umbilical cord blood derived stem cells
Placenta derived stem cells гэх мэт олон нөөц source ууд байна.
Ялгаран хөгжих чадвараар нь :
Omnipotent : Үр хөврөлийн анхдагч эс юм. Энэ ганцхан эсээс хүний бие тэр чигтээ үүсдэг гэхээр хамгийн өндөр чадвартэй үүдэл эс байх нь.
Pluripotent : Хүний биеийн аль ч төрлийн эс болон хувирах чадвартай. Энэ бүлгийн хамгийн тод жишээ бол үр хөврөлийн үүдэл эс юм (ESCs : Embroynic stem cells). Хэдхэн хоногтой үр хөврөлийн дөнгөж 10-15 % нь л ESCs -г агуулсан байдаг.
Эрдэмтдийн өдөөж гарган авсан энгийн эсээс үүсгэдэг iPS cells мөн энэ ангилалд орж болно. Учир нь iPS нь ESCs тэй адил маш олон төрлийн эсүүд рүү ялгаран хөгжих онцгой чадварийг үзүүлж байгаа. Одоогоор цуснаас, арьснаас, шээснээс гэх мэт хүний энгийн эсийг аваад генетикийн өөрчлөлтөд оруулан iPS эсүүдийг гарган авдаг юм. Хөнгөн тайлбарлах юм бол Sox2, Oct3/4, Klf4, c-Myc, Lin28 and Nanog гэх мэт транскрипцийн факторыг уураг хэлбэрээр эсэд оруулснаар (ретровирусийн трансфэкшин аргаар) генийн идэвхижилтэнд нь нөлөөлж эсийн шинж чанарыг өөрчилдөг. Энэ нээлтээрээ Японы Яманака эрдэмтэн Нобелийн шагнал 2012 онд хүртсэн билээ.
Multipotent : Ялгаран хөгжих чадвар нь ESC г бодвол арай хязгаарлагдмал буюу тодорхой хэдэн төрлийн эс болон хувирах чадвартай. Илүү тогтвортой шинж чанартай учир клиникийн эмчилгээнд хэрэглэхэд тохиромжтой. Эдгээр эс нь бүх progenitor эс (үүсгэвэр эс) үүсгэх чадвартай, эсвэл тодорхой бүлэг төрлийн эс, эсвэл 1-2 төрлийн л эс үүсгэх чадвартай гэх мэт маш олон янз байна.
Харин ганцхан төрлийн эс үүсгэх чадвартэй үүдэл эсийг unipotent гэх нь бий. Жишээ нь: арьсны үүдэл эс, булчингийн үүдэл эс гэх мэт. Эдгээр эсүүд нь ихэвчлэн эрхтэн дотор тархан байрлах бөгөөд хөгшрөлт болон гэмтлийн үед тухайн эд эрхтний хэвийн үйл ажиллагаа, нөхөн төлжилтийг хангана. Multipotent эсүүд дунд хамгийн их судлагдсан нь ясны чөмөгний үүдэл эс бөгөөд клиникт 1960 оноос хойш хэрэглэгдэж байгаа юм. Сүүлийн үеийн судалгаанууд эхэс болон хүйн судасны, өөхөн эдийн Mesenchymal Stem cells MSCs эсүүдийн ялгаран хөгжих өндөр чадварыг нээн илрүүлээд байгаа бөгөөд эмчилгээнд хэрэглэж байна. MSCs эсүүдийг таньж ялган авах арга нь эсийн гадаргуугын маркер болох sca-1, c-Kit бөгөөд эдгээрийг flowcytometry аргаар тодорхойлдог.
Сонирхуулахад нөхөн төлжих боломжгүй гэж яригддаг байсан зүрхний булчингийн эс/cardiac myocytes нь зүрхний эдэд байрладаг нь, мэдрэлийн эс үүсгэх neuroprogenitor cells нь тархинд байрладаг гэдгийг судалгаагаар тогтоосон боловч хэмжээний хувьд маш бага учир ялган авах, хэрхэн эмчилгээнд хэрэглэх нь клиникийн хувьд боломжгүй шахуу байгаа юм.
Үүдэл эсийн тавилан
Онцгой 2 чадвар дээрээ үндэслэн үүдэл эсүүд нь хүний биеэнд 4 төрлийн тавилантай байна. Зонхилон тохиолдох эхний тавилан бол Multipotent эсүүд нь үүдэл эс хэвээр хадгалагдаж, ямар нэг дохио иртэл нөөц хэвээр биед оршин байдаг. Үүний нэг тод жишээ нь бол ясны чөмөгний үүдэл эсүүд бөгөөд, ямар нэг хүчин зүйл нөлөөлтөл идэвхигүй байдалд байдаг байх нь. 2 дахь тавилан бол яг өөртэйгөө ижил, 2 адилхан охин үүдэл эс үүсгэх буюу өөрөө өөрийгөө олшруулах чадварын үр дүн юм. Энэ нь ялгаран хөгжиж өөр төрлийн эс үүсгэх биш үүдэл эсийн нөөцийн тоог нэмэгдүүлж буй байдал юм. Харин 3 дахь тавилан бол 2 охин эс үүсгэж байгаа боловч нэг нь яг өөртэйгөө ижилхэн, нөгөөдөх нь ялгаран хөгжиж өөр төрлийн эс үүсгэх зорилготой (somatic/ or progenitor) эс үүсгэдэг. Энэ нь үүдэл эсийн нөөцийн тоог хэвээр хадгалах бөгөөд мөн ялгаран хөгжсөн эс нь нөхөн төлжих процессийг хангах юм. 4 дэхь тавилан бол охин 2 эс үүсгэх ба 2-лаа эх эсээсээ өөр төрлийн progenitor эс үүсгэх юм. Энэ нь үүдэл эсийн нөөцөөс хорогдолтой боловч, биеийн шаардлагатай нөхөн төлжүүлэлт рүү илүү чиглэсэн байдал юм.
Үүдэл эсийн эмчилгээ
Pluripotent эсүүд нь хүн дээр эмчилгээнд хэрэглэгдэх хараахан болоогүй байгаа юм. Учир нь зорисоноос өөр төрлийн эс үүсэх магадлал, болон хязгааргүй эсийн ургалт буюу хавдрын эс үүсэх магадлал байгаа юм. Хангалттай хэмжээнд ургалт болон ялгаран хөгжлийн удирдах боломжгүй байгаа юм. Сүүлд амьтан дээр хийсэн туршилтууд маш амжилттай байгаа бөгөөд өвчтэй амьтдыг амжилттай эрүүл болгосон туршилтууд ч гарсан. Жишээ нь: чихрийн шижинтэй амьтан дээр хийсэн туршилтаар инсулин үүсгэгч эсүүд нь бүрэн нөхөн төлжсөнөөр глюкозын түвшин нь хэвийн хэмжээндээ очсон байна. Мөн нугасны гэмтэлтэй болон хараагүй амьтдын хувьд үүдэл эсийн ачаар шинэ нугасны мэдрэлийн эс болон нүдний торлогын эсүүд үүссэн нь батлагдсан. Одоогоор зохих байгууллагад нь дараагын түвшний туршилт хийх хүсэлт гаргасан байдалтай байгаа юм.
Харин Multipotent эсүүд нь харьцангуй эртнээс эмчилгээнд хэрэглэгдсээр ирсэн. Ясны чөмгөнд цусны болон дархлааны үүсгэгч эсүүд болох лимфоцит, цусны улаан эс, ялтаст эсийн үүсгэвэр эсүүд байдаг гэдгийг эртнээс судалж мэдэж ирсэн. 1960 оноос ясны чөмөгийг цусны цагаан эсийн хорт хавдар, цусны В эсийн хорт хавдар, лимфийн хорт хавдар өвчнүүдийн үед амжилттай хэрэглэсээр ирсэн. Сүүлийн үед ясны чөмөгний үүдэл эсийг зөвхөн цусны хорт хавдруудад биш, бусад өвчний үед хэрэглэх нь үр дүнтэй болохыг судалгаанууд батласаар байна. Үүнд: үе мөчний эдийг бүрэн сэргээх, зүрх судасны эдийг нөхөн төлжүүлэх гэх мэт олон ололтууд байна. Тиймээс ихээхэн найдлага тавьж буй чиглэл юм.
Х. Ариунцэцэг