15/03/2026
පවුල නම් "අදෘශ්යමාන නූල් පන්දුව": බෝවන් චිකිත්සාවෙන් ඔබේ ජීවිතය අලුතින් කියවමු
Bowen Family Systems Therapy
Ora-Mind මනෝවිද්යාත්මක විමර්ශනය
Resilience Engineered. Your Mind, Redefined.
ආදරණීය හිතවතුනි,
අද මම ඔබත් එක්ක කතා කරන්න හදන්නේ හරිම අපූරු, ඒ වගේම අපේ ජීවිතවලට හරිම සමීප මාතෘකාවක් ගැන. අපි හැමෝම ජීවත් වෙන්නේ සමාජයක් ඇතුළේ වුණාට, ඒ සමාජයේ කුඩාම සහ ප්රබලම ඒකකය තමයි "පවුල". මම මේකට කියන්න කැමතියි "අදෘශ්යමාන නූල් පන්දුව" කියලා. ඇයි දන්නවාද? පවුල ඇතුළේ අපි එකිනෙකා බැඳිලා ඉන්නේ අපිට නොපෙනෙන, හැබැයි හරිම ශක්තිමත් නූල් සූත්තර වගයකින්.
අපේ රටේ කෙනෙක්ට මානසික පීඩනයක් ආවාම අපි පුරුදු වෙලා ඉන්නේ ඒ පුද්ගලයා දෙස විතරක් බලන්න. "එයාට Depression", "එයාට පිස්සු", "එයා හරි දුර්වලයි" කියලා අපි ලේබල් අලවනවා. හරියට අතු පතර මැලවුණු ගහක කොළවලට බෙහෙත් ගානවා වගේ වැඩක් ඒක. ඒත් ඒ ගහේ මුල් තියෙන්නේ කොහේද? පස කොහොමද? වටපිටාව කොහොමද? අන්න ඒ ගැඹුරු ප්රශ්නය ලෝකයට මුලින්ම ඉදිරිපත් කළේ මහා ප්රාඥයෙක්. ඒ තමයි ඇමරිකානු මනෝචිකිත්සක මරේ බෝවන් (Murray Bowen).
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
කවුද මේ මරේ බෝවන්?
මරේ බෝවන් (1913–1990) කියන්නේ හිතවතුනි නිකම්ම නිකම් වෛද්යවරයෙක් නෙමෙයි. ඔහු පවුල් චිකිත්සාවේ (Family Therapy) පීතෘවරයා විදිහටයි සැලකෙන්නේ. 1950 දශකයේ ඇමරිකාවේ ජාතික මානසික සෞඛ්ය ආයතනයේ (NIMH) සේවය කරන කාලේ ඔහු අපූරු පරීක්ෂණයක් කළා. සාමාන්යයෙන් මානසික රෝගියෙක්ව රෝහල්ගත කරද්දී රෝගියාව විතරයි ඇතුළත් කරගන්නේ. ඒත් බෝවන් කිව්වා "මුළු පවුලම රෝහලට එන්න" කියලා. රෝගියා එක්ක ඔහුගේ අම්මා, තාත්තා, සහෝදරයෝ හැමෝම රෝහලේ නතර කරගෙන ඔහු නිරීක්ෂණය කළා.
එතනදී ඔහු දැක්කා හිතවතුනි පුදුම සහගත දෙයක්. රෝගියාගේ රෝග ලක්ෂණ කියන්නේ නිකම්ම ලෙඩක් නෙමෙයි, ඒක මුළු පවුල් පද්ධතියේම තියෙන අසමතුලිතතාවයක ප්රතිඵලයක්.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ගාමිණීගේ කතාව: නූල් පන්දුවේ පැටලුණු මිනිසා
හිතවතුනි අපි පොඩි උදාහරණයක් ගමු. අපි හිතමු "ගාමිණී" කියලා පුද්ගලයෙක් ගැන. වයස අවුරුදු 38යි. හොඳ රස්සාවක් තියෙනවා, ආදරණීය බිරිඳක් සහ දරුවන් දෙන්නෙක් ඉන්නවා. පිටතින් බැලුවහම ගාමිණී හරිම වාසනාවන්තයි. ඒත් ගාමිණීට රෑට නින්ද යන්නේ නැහැ. පපුවේ මොකක්දෝ බරක් තියෙනවා. නිකම්ම ඇඟ හිරිවැටෙනවා වගේ දැනෙනවා. වෛද්යවරු ගොඩක් ළඟට ගියා, කිසිම කායික ලෙඩක් නැහැ. ඒත් ගාමිණී ඉන්නේ හරිම අසහනයෙන්.
ඔහු මනෝ උපදේශකයෙක් ළඟට ගිහින් මෙහෙම කියනවා: "ඩොක්ටර්, මට ප්රශ්නයක් නැහැ. මගේ පවුල හොඳයි, රස්සාව හොඳයි. ඒත් මට ඇයි මේ මෙහෙම වෙන්නේ?"
බොහෝ දෙනෙක් කරන්නේ ගාමිණීගේ පෞද්ගලික අතීතය හාරන එක. ඒත් බෝවන්ගේ ක්රමයට අනුව අපි අහන්නේ වෙනස්ම ප්රශ්නයක්. "ගාමිණී, ඔබේ පවුලේ අනිත් අය එක්ක තියෙන සම්බන්ධය මොන වගේද?"
අන්න එතනදී තමයි හිතවතුනි රහස හෙළි වෙන්නේ. සමහරවිට ගාමිණී උත්සාහ කරන්නේ ඔහුගේ අම්මාව සතුටු කරන්න වෙන්න පුළුවන්. නැත්නම් තමන්ගේ බිරිඳ සහ අම්මා අතර තියෙන සීතල යුද්ධයක මැදිකාරයා වෙලා ඔහු හිරවෙලා ඉන්නවා වෙන්න පුළුවන්. ඔහුට දැනෙන පපුවේ බර, ඔහුගේ පවුලේ අය අතර තියෙන "අදෘශ්යමාන ගැටුමක" ප්රතිඵලයක්.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
පවුල කියන්නේ "ජීව විද්යාත්මක පද්ධතියක්"
හිතවතුනි මරේ බෝවන් අපිට කියා දුන්නේ පවුල කියන්නේ පුද්ගලයන් කිහිප දෙනෙකුගේ එකතුවක් විතරක් නෙමෙයි, ඒක "ජීව විද්යාත්මක පද්ධතියක්" (Emotional System) කියලා. ඒ පද්ධතියේ එක තැනක ගැටයක් වැටුණාම, ඒකේ බලපෑම මුළු පද්ධතියටම දැනෙනවා.
හිතවතුනි, අපේ ජීවිත අලුතින් කියවන්න නම්, මුලින්ම අපි තේරුම් ගන්න ඕනේ අපි ඉන්නේ මේ නූල් පන්දුවේ කොතැනද කියලා. අපි අපේ පවුලේ අයගෙන් වෙන් වෙලා ඉන්නවා කියලා හිතුවට, ඇත්තටම අපි හැමෝම එකිනෙකාට ප්රතිචාර දක්වමින් ඉන්නේ.
"ඔබේ පවුලේ ඉතිහාසය සහ එහි ක්රියාකාරිත්වය තේරුම් නොගෙන, ඔබට ඔබව සම්පූර්ණයෙන් තේරුම් ගත නොහැක." - මරේ බෝවන්ගේ දර්ශනයේ සාරාංශය මෙයයි.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
මිනිසෙකු කියන්නේ කවුද?
ඇත්තටම හිතවතුනි, මම ඔබෙන් ප්රශ්නයක් අහන්නම්. "මිනිසෙක් කියන්නේ කවුද?" අපි හුඟක් වෙලාවට හිතන්නේ මිනිසෙක් කියන්නේ තනිවම තීරණ ගන්න, තනිවම හිතන, ස්වාධීන සත්වයෙක් කියලා. ඒත් ඇත්තටම අපි හැමෝම තවත් විශාල පද්ධතියක කොටස්කරුවෝ.
ඔබ ගහක් දිහා බලන්න. යම්කිසි ගහක් දුර්වල වෙලා, කොළ හැලීගෙන යනවා නම්, ඔබ ඒ ගහ දිහා විතරක් බලලා "ඇයි මේ ගහ මෙහෙම වෙන්නේ?" කියලා ඇහුවොත් ඔබේ පිළිතුර අසම්පූර්ණයි. ඒ ගහේ ශක්තිය තීරණය වෙන්නේ ඒකේ මුල් විහිදිලා තියෙන ආකාරය, පස සාරවත්ද නැද්ද කියන එක, ලැබෙන ජලය සහ අවට තියෙන අනෙක් ගස් සමඟ තියෙන තරගය මතයි.
හිතවතුනි අර මම කලින් කියපු ගාමිණීත් අන්න ඒ වගේ තමයි. ඔහු තනි පුද්ගලයෙක් නෙමෙයි, ඔහු "පවුල" කියන පද්ධතියේ (Family System) සජීවී කොටසක්. ඔහු හුස්ම ගන්න විදිහ, ඔහු හිතන විදිහ, ඔහු දුක් වෙන විදිහ පවා තීරණය වෙලා තියෙන්නේ ඔහු හැදී වැඩුණු, ඔහු ආදරය ලැබූ, ඔහු බිය වුණු ඒ පවුල් ආවේගාත්මක ක්ෂේත්රය (Family Emotional Field) තුළයි.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
බෝවන් කළ ඒ විප්ලවීය වෙනස
හිතවතුනි 1950 දශකයේදී මරේ බෝවන් NIMH ආයතනයේදී හරිම අපූරු පරීක්ෂණයක් කළා. ඒ කාලේ "භිනෞන්මාදය" (Schizophrenia) වගේ බරපතල මානසික රෝග වැළඳුණු අයව කළේ පවුලෙන් වෙන් කරලා හුදෙකලා වාට්ටුවල දාන එකයි. ඒක තමයි එදා පිළිගත්ත "ප්රතිකාරය".
ඒත් බෝවන් කළේ ලෝකයම පුදුම කරපු දෙයක්. ඔහු රෝගී දරුවන්ව ඔවුන්ගේ මව්වරුන් එක්කම රෝහලේ නතර කරලා නිරීක්ෂණය කළා. එතැනදී ඔහු අතිශය වැදගත් දෙයක් සොයාගත්තා. ඔහු දැක්කා හිතවතුනි දරුවා (රෝගියා) ටිකක් ශක්තිමත් වෙනකොට, මව අස්ථායී (Unstable) වෙනවා. දරුවා ආයෙත් ලෙඩ වෙලා දුර්වල වෙනකොට, මව හරිම ශක්තිමත් පාලකයෙක් වගේ හැසිරෙනවා.
මෙන්න මේකට තමයි හිතවතුනි බෝවන් කිව්වේ "ආවේගාත්මක ඒකාබද්ධතාවය" (Emotional Fusion) කියලා. ඔවුන් දෙන්නා ශාරීරිකව කොහේ හිටියත්, මානසිකව බැඳිලා ඉන්නේ එකම නූලක කෙළවරවල් දෙකක් වගේ. එකෙක් පහත් වෙනකොට අනෙකා ඉහළ යනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
අපේ ජීවිතයට මේක බලපාන්නේ කොහොමද?
හිතවතුනි, මේක අද අපේ රටේ පවුල්වලටත් පොදුයි. සමහර වෙලාවට අපේ පවුල් ඇතුළේ අපි "බැඳිලා" ඉන්නවා නෙමෙයි, අපි "පැටලිලා" ඉන්නවා.
• අම්මා දුකෙන් ඉන්නකොට දරුවාට තමන්ගේ ජීවිතේ සතුටක් විඳින්න බැරි වෙනවා.
• තාත්තා කේන්තියෙන් ඉන්නකොට මුළු ගෙදරම අය ඒ ආතතිය තමන්ගේ ඇඟට ගන්නවා.
හිතවතුනි මේක හරියට එකම විදුලි පරිපථයකට (Circuit) සම්බන්ධ වුණු බල්බ කිහිපයක් වගේ. එකක් පිච්චුනොත් හෝ වෝල්ටීයතාවය වැඩි වුණොත්, ඒක මුළු පද්ධතියටම බලපානවා.
අපි ගොඩක් වෙලාවට උත්සාහ කරන්නේ ලෙඩ වුණු බල්බය මාරු කරන්න විතරයි. ඒත් බෝවන් අපිට කියන්නේ "පරිපථය දිහා බලන්න" කියලා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
බෝවන්ගේ මූලධර්ම අට — ජීවිත ශාස්ත්රය
හිතවතුනි, අපි දැන් පිවිසෙන්නේ මරේ බෝවන් අපිට දායාද කළ ඒ මහා ප්රඥාවේ හරයටයි. ඔහු මේ නූල් පන්දුවේ පැටලුම් ලිහාගන්න "මූලධර්ම අටක්" ඉදිරිපත් කළා. අපි මේවා අපේ ලාංකික ජීවිත එක්ක ගලපා බලමු.
1. ස්වකීය භේදනය (Differentiation of Self) – "මමය" යන්න ගොඩනගා ගැනීම
හිතවතුනි මේක තමයි බෝවන්ගේ දර්ශනයේ හදවත. අපි හිතමු "පියුමි" කියලා අවුරුදු 34ක තරුණියක් ගැන. ඇගේ අම්මා ගෙදර හැම තීරණයක්ම ගන්නේ තනිවම. අම්මා කේන්තියෙන් ඉන්න දවසට පියුමිත් ඉන්නේ හරිම නොසන්සුන්ව. අම්මා අඬනකොට පියුමිටත් ඉබේම ඇඬෙනවා. මෙතනදී පියුමිට තමන්ගේම කියලා පෞරුෂයක් නැහැ. ඇය අම්මාගේ ජීවිතයේම ශාඛාවක් විතරයි.
භේදනය (Differentiation) කියන්නේ හිතවතුනි ආදරය නැති කර නොගෙන, තමන්ගේ හැඟීම් තමන්ගේම කරගැනීමයි. ඔබ ආදරය කරන කෙනා දුකෙන් ඉන්න වෙලාවක ඒ දුකේ ගිලෙන්නේ නැතිව, ශාන්තව ඔහුට ශක්තියක් වෙන්න ඔබට පුළුවන්ද? ඉහළ භේදනයක් තියෙන කෙනෙක් හැඟීම්වලට ක්ෂණිකව ප්රතිචාර දක්වන්නේ නැහැ (Non-reactive), ඒත් හැමෝම එක්ක හෘදයාංගමව බැඳී ඉන්නවා (Connected).
2. ත්රිකෝණ (Triangles) – ප්රශ්නය ඇත්තේ දෙන්නා අතරම නොවේ
රංග සහ ශාන්ති කියන අඹුසැමියන් අතර ප්රශ්නයක් ඇති වුණාම, ඔවුන් ඒක විසඳගන්නවා වෙනුවට කරන්නේ තමන්ගේ දරුවාව මැදට දාගන්න එකයි. එතකොට දරුවා ඉස්කෝලේදී අමුතු විදිහට හැසිරෙනවා, නැත්නම් නිතරම ලෙඩ වෙනවා. දරුවාට ඇත්තටම ලෙඩක් නැහැ, ඔහු කරන්නේ අම්මයි තාත්තයි අතර තියෙන ආතතිය තමන් වෙතට ඇදගන්න එකයි. ලංකාවේ පවුල්වල මේ ත්රිකෝණ ඕනෑතරම් තියෙනවා (උදා: නැන්දම්මා-ලේලි-පුතා).
3. ශරීරගත වීම (Somatization) – ශරීරය ලියන රහස් ලිපිය
හිතවතුනි අර මම කලින් කියපු ගාමිණීගේ පපුවේ බර සහ කන් ඇසීමේ ගැටලුව මතකද? වෛද්ය විද්යාත්මකව ඔහුට ලෙඩක් නැහැ. ඒත් ඔහුගේ ශරීරය පවුලේ තියෙන ආතතිය "ලියාපදිංචි" කරගෙන තියෙනවා. අපේ රටේ මිනිස්සුන්ට හැදෙන ගැස්ට්රයිටිස්, හිසරදය, ඇඟපත වේදනාවන්ගෙන් වැඩි හරියක්ම බෙහෙත්වලින් සුව කරන්න බැරි "හිතේ සහ පවුලේ ශෝකය" ශරීරය හරහා පිටවීමක් විතරයි.
4. පවුල් ව්යාපෘති ක්රියාවලිය (Family Projection Process)
ශාන්ති කුඩා කාලේ ඉඳලම ඇගේ දෙමව්පියන් ඇයව දැක්කේ "ලෙඩකාර ළමයෙක්" විදිහට. දැන් ශාන්ති තමන්ගේ දරුවා දිහත් බලන්නේ ඒ විදිහටමයි. දරුවාට පොඩ්ඩක් හෙම්බිරිස්සාව හැදුණත් ශාන්ති මහා ලොකු ආතතියකට පත් වෙනවා. දරුවා ඒ ආතතිය උරාගෙන ඇත්තටම ලෙඩෙක් බවට පත් වෙනවා. ලංකාවේ "ලොකු පුතා හරි ශක්තිමත්, පොඩි එකා හරි ලාමකයි" වගේ ලේබල් ගැසීම හරහා දරුවෙකුගේ මුළු අනාගතයම මේ විදිහට තීරණය වෙනවා.
5. බහු-පාරම්පරික සම්ප්රේෂණය (Multigenerational Transmission)
ආච්චිගේ බිය අම්මාටත්, අම්මාගේ බිය දරුවාටත් ගලා යන හැටි ඔබ දැක තිබෙනවාද? බෝවන් කිව්වේ මානසික ගැටලු කියන්නේ නිකම්ම DNA (ජාන) හරහා එන දෙයක් විතරක් නෙමෙයි, ඒවා "ආවේගාත්මකව" පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට ගලා යනවා කියලා. නූතන එපිජෙනටික්ස් (Epigenetics) විද්යාවෙනුත් දැන් තහවුරු වෙලා තියෙනවා දෙමව්පියන්ගේ දැඩි මානසික ආතතිය දරුවන්ගේ ජාන ක්රියාකාරීත්වයට (Gene expression) පවා බලපාන බව.
6. ආවේගාත්මක ඉවත් වීම (Emotional Cutoff)
රෝහිත අවුරුදු 10කින් ගෙදර ගිහින් නැහැ. ඔහු හිතන්නේ ඔහු පවුලෙන් නිදහස් කියලා. ඒත් ඔහුගේ කිසිම ප්රේම සම්බන්ධතාවයක් මාස හයකට වඩා පවතින්නේ නැහැ. ඇයි? ඔහු ශාරීරිකව ගෙදරින් ඈත් වුණාට, පවුලෙන් ලැබුණු ඒ නොවිසඳුණු ආතතිය ඔහු හැම තැනකටම අරන් යනවා. ගෙදරට නොගොස් සිටීමෙන් ප්රශ්න විසඳෙන්නේ නැහැ, ඒවා තවත් තදින් හිත ඇතුළේ පැසවනවා විතරයි.
7. සහෝදර පිහිටීම (Sibling Position) – උපන් පිළිවෙළේ බලපෑම
වෝල්ටර් ටෝමන් (Walter Toman) කළ පර්යේෂණ ඇසුරින් බෝවන් පෙන්වා දුන්නේ පවුලක ඔබ ඉපදුණු පිළිවෙළ ඔබේ පෞරුෂයට බලපාන බවයි. ලංකාවේ පවුල්වල ලොකු දරුවා නිතරම "වගකීම් සහගත" චරිතයක් වෙනකොට, බාලයා "නිදහස් හෝ සුරතල්" චරිතයක් වෙනවා. විවාහයකදී ලොකු දරුවන් දෙදෙනෙක් එක් වුණොත් දෙන්නම පාලනය අතට ගන්න ගිහින් ගැටුම් ඇති කරගන්න පුළුවන් (Burnout).
8. සමාජ ආවේගාත්මක ක්රියාවලිය (Societal Emotional Process)
හිතවතුනි බෝවන්ගේ දැක්මට අනුව මුළු සමාජයම එකම පවුලක් වගෙයි. සමාජයක මිනිසුන්ගේ භේදනය (Differentiation) අඩු වුණාම, ඔවුන් ප්රශ්නවලට විසඳුම් හොයන්නේ නැතිව "බිල්ලන්" (Scapegoating) සොයන්න පටන් ගන්නවා. ජාතිවාදය, දේශපාලන කලකෝලහල කියන්නේ මේ නිදන්ගත ආතතියේ (Chronic Anxiety) ලක්ෂණයි. ජාතියක් විදිහට අපි දියුණු වෙන්න නම්, අපි හැමෝම මේ ආවේගාත්මක පිරිහීමෙන් මිදෙන්න ඕනේ.
හිතවතුනි, මේ මූලධර්ම අටම අපේ ජීවිත අලුතින් ලියන්න උදව් වෙනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
බෝවන් චිකිත්සාව — ක්රමවේදය
හිතවතුනි, දැන් අපි බලමු මේ කියපු සිද්ධාන්ත ප්රායෝගිකව අපේ ජීවිතවලට පාවිච්චි කරන්නේ කොහොමද කියලා. මරේ බෝවන් අපිට මේ සඳහා ඉතාමත් ප්රබල ආයුධ කිහිපයක් ලබා දී තිබෙනවා.
1. ජෙනෝග්රෑමය (Genogram) – පවුලේ අදෘශ්යමාන සිතියම
හිතවතුනි අපි අපේ පරම්පරා තුනක (ආත්තම්මා-සීයා, අම්මා-තාත්තා, සහ ඔබ) තොරතුරු ඇතුළත් කරලා අඳින විශේෂ සිතියමකට තමයි Genogram එකක් කියන්නේ. මේක නිකම්ම නෑදෑ පිරිසක් ඇඳගන්නා පවුල් ගසක් (Family Tree) නෙමෙයි. මෙතැනදී අපි ලකුණු කරන්නේ ඔවුන් අතර තිබුණු සම්බන්ධතාවල ස්වභාවයයි. කවුද කවුරු එක්කද තරහින් හිටියේ? කවුද කවුරු එක්කද ඕනෑවට වඩා ඇලී (Fused) හිටියේ? කවුද පවුලෙන් වෙන්වී (Cutoff) හිටියේ?
හිතවතුනි අර අපි කලින් කතා කරපු ගාමිණී, ඔහුගේ ජෙනෝග්රෑමය ඇඳපු දවසේ පුදුම වුණා. ඔහු දැක්කා තමන්ට තියෙන මේ පපුවේ බර සහ නින්ද නොයෑමේ ප්රශ්නය, ඔහුගේ තාත්තාටත් තිබුණු එකක් කියලා. ඔහුගේ සීයාත් ජීවත් වෙලා තියෙන්නේ ඔය වගේම නොවිසඳුණු පවුල් ආතතියක් පපුවේ හිර කරගෙන. ගාමිණීට තේරුණා මේක ඔහුගේ පෞද්ගලික ලෙඩක් නෙමෙයි, පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ ගලාගෙන ආපු "ආවේගාත්මක රටාවක්" (Pattern) කියලා. ඒක දැක්ක ගමන්ම ඔහුගේ හිතට ලොකු සහනයක් දැනුණා.
2. "මම" ප්රකාශ (I-Statements) – ස්වාධීනත්වයේ භාෂාව
හිතවතුනි අපේ රටේ අපි කතා කරන විදිහ පොඩ්ඩක් හිතන්න. "ඔයා නිසා මට කේන්ති යනවා", "ඔයා තමයි මාව දුකට පත් කරන්නේ". මේ වගේ කතා කියන්නේ අපි තව කෙනෙක් එක්ක ආවේගාත්මකව පැටලී ඉන්න නිසයි (Fusion).
හැබැයි බෝවන් අපිට උගන්වන්නේ "I-Statements" පාවිච්චි කරන්න.
• "ඔයා මාව අඬවනවා" කියනවා වෙනුවට, "ඔබ කියපු දේ නිසා මට දැනෙන්නේ ලොකු දුකක්. ඒත් මම කැමතියි ඒ ගැන මගේ අදහස මේ විදිහට කියන්න" කියලා කියන එක.
හිතවතුනි මෙතැනදී ඔබ අනිත් කෙනාව විවේචනය කරන්නේ නැහැ, හැබැයි ඔබ ඔබේ අනන්යතාවය පාවා දෙන්නෙත් නැහැ. "මම කවුද, මම හිතන්නේ මොකක්ද" කියන එක පැහැදිලිව, ඒත් ආදරණීයව ප්රකාශ කිරීම තමයි සැබෑ පෞරුෂය (Differentiation) කියන්නේ.
3. නැවත සම්බන්ධ වීම (Reconnection) – ශෝකය ඇසීමේ ඔසුව
හිතවතුනි අපි කලින් කතා කරපු Cutoff හෙවත් පවුලෙන් වෙන්වී සිටින අයට තියෙන හොඳම ප්රතිකාරය තමයි නැවත සම්බන්ධ වීම. මේකෙදි අදහස් කරන්නේ ගිහින් රණ්ඩු වෙලා ප්රශ්න විසඳන එක නෙමෙයි. ඉතාමත් සන්සුන්ව, "ස්වාධීන පුද්ගලයෙක්" විදිහට නැවත ඒ පවුල් පරිසරයට ඇතුළු වීමයි.
සමහරවිට ඒක ලිපියකින් වෙන්න පුළුවන්, දුරකථන ඇමතුමකින් වෙන්න පුළුවන්. මෙතැනදී අපේ අරමුණ ඔවුන්ව වෙනස් කරන එක නෙමෙයි. ඔවුන්ගේ කතාවට, ඔවුන්ගේ ශෝකයට ඇහුම්කන් දෙන එක විතරයි. ඔබ වෙනස් නොවී, කලබල නොවී (Non-reactive), ඔවුන්ට ඇහුම්කන් දෙනකොට අර පරම්පරා ගණනාවක් පරණ නූල් පන්දුවේ ගැට ඉබේම ලිහෙන්න පටන් ගන්නවා.
හිතවතුනි, පවුල කියන්නේ අපිට පලා යන්න පුළුවන් තැනක් නෙමෙයි. ඒක අපිව නිර්මාණය කරපු තැන. අපි මේ අදෘශ්යමාන නූල් පන්දුව ගැන දැනුවත් වෙන තරමට, අපිට පුළුවන් වඩාත් නිදහස්, වඩාත් සතුටුදායක ජීවිතයක් ගොඩනගා ගන්න.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
නූතන මනෝවිද්යාව සහ බෝවන්
හිතවතුනි, අපි අද කතා කරපු මේ දීර්ඝ සාකච්ඡාව අවසාන කරන්න කලින්, නූතන මනෝවිද්යාව ඇතුළේ බෝවන්ගේ මේ සොයාගැනීම් කොතැනද තියෙන්නේ කියලා පොඩ්ඩක් විමසලා බලමු.
හිතවතුනි අද ලෝකයේ ප්රචලිත CBT (Cognitive Behavioral Therapy) වැනි ප්රතිකාර ක්රම මගින් කරන්නේ අපේ සිතුවිලි සහ චර්යාවන් වෙනස් කරන එකයි. ඒ වගේම Trauma-Informed Therapy මගින් අපේ ස්නායු පද්ධතියේ තැන්පත් වෙලා තියෙන අතීත බිය සහ කම්පනයන් සුවපත් කරනවා. නමුත් බෝවන්ගේ දැක්ම මීට වඩා පුළුල් එකක්. ඔහු අපේ ජීවිතය දකින්නේ පරම්පරා ගණනාවක් පුරා විහිදී ගිය "සම්බන්ධතා රටාවන්" (Relational Patterns) ඇතුළේයි.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
විද්යාව සහ බෝවන්: එකම සත්යයක දෙපැත්තක්
හිතවතුනි මම කලින් කිව්වා වගේ, අද තියෙන එපිජෙනටික්ස් (Epigenetics) කියන විද්යාවෙන් ස්ථිරවම ඔප්පු කරලා තියෙනවා, දෙමව්පියන් අත්විඳින අධික මානසික ආතතිය සහ කම්පනයන් ඔවුන්ගේ දරුවන්ගේ ජාන ක්රියාකාරීත්වයට (Gene expression) පවා බලපාන බව. බෝවන් මීට දශක කිහිපයකට කලින් "බහු-පාරම්පරික සම්ප්රේෂණය" ගැන කිව්වේ මේ විද්යාත්මක සත්යයම තමයි.
අපි හිතනවාට වඩා ගැඹුරින් අපේ මුතුන් මිත්තන්ගේ ආවේගාත්මක උරුමය අපේ ශරීරය සහ මනස ඇතුළේ ජීවත් වෙනවා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
අපේ ලාංකික අම්මලාට, තාත්තලාට පණිවිඩයක්
හිතවතුනි අවසාන වශයෙන්, මම ඔබට කියන්න කැමති හරිම වැදගත් දෙයක් තියෙනවා. ඔබ හැමෝම උත්සාහ කරන්නේ ඔබේ දරුවාව "හොඳ ළමයෙක්" කරන්න නේද? ඒ වෙනුවෙන් ඔබ දරුවාට උපදෙස් දෙනවා, දොස් කියනවා, දරුවාව හදන්න ලොකු වෙහෙසක් ගන්නවා.
හැබැයි බෝවන්ගේ චිකිත්සාව අපිට දෙන ලොකුම පාඩම මේකයි: ඔබේ දරුවාව "හදාගන්න" දඟලන එක නතර කරලා, ඔබ මුලින්ම "ස්වාධීන පුද්ගලයෙක්" (Differentiated Person) වෙන්න.
• ඔබ ඔබේ පවුලේ ආතතිය පාලනය කරගන්න ඉගෙන ගන්නවා නම්,
• ඔබ අනෙක් අයගේ හැඟීම්වල පටලෙන්නේ නැතිව ශක්තිමත්ව ඉන්නවා නම්,
• ඔබ ඔබේ මනස සන්සුන්ව තබාගන්නවා නම්...
අන්න ඒ සන්සුන්කම සහ ස්වාධීනත්වය ඔබේ දරුවාට ඉබේම ගලාගෙන යනවා. දරුවා ඉගෙන ගන්නේ ඔබේ උපදෙස්වලින් නෙමෙයි, ඔබ මේ "පවුල් පද්ධතිය" ඇතුළේ හැසිරෙන ආකාරය දෙස බලාගෙනයි.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ලංකාකව — ඉදිරි ගමන
හිතවතුනි, වෘත්තීය මනෝ උපදේශකවරුනි...
අපි මේ සාකච්ඡාව අවසාන කරන්න හදන්නේ හරිම වැදගත් තැනකින්. අපේ රටේ ඉදිරි ගමන සහ මානසික සුවපත්භාවය වෙනුවෙන් බෝවන්ගේ මේ "ජීවිත ශාස්ත්රය" කොයි වගේ ශක්තියක්ද කියලා දැන් ඔබට වැටහෙනවා ඇති. විශේෂයෙන්ම මනෝ උපදේශන ක්ෂේත්රයේ නියැලෙන අයට බෝවන් කියන්නේ අතහැරිය නොහැකි මහා ප්රාඥයෙක්.
අපි කොහොමද මේක අපේ පොළොවට ගළපා ගන්නේ?
1. රෝගියා කියන්නේ "සංඥාවක්" මිස "ප්රශ්නයක්" නෙමෙයි
හිතවතුනි අපි රෝගියෙක් දෙස බලන දෘෂ්ටිකෝණය මුලින්ම වෙනස් කරන්න ඕනේ. බෝවන් අපිට උගන්වන්නේ රෝගියාව "ප්රශ්නයක්" විදිහට දකින්නේ නැතිව, ඔහු මුළු පවුල් පද්ධතියේම තියෙන අසමතුලිතතාවය පෙන්වන සංඥාවක් (Signal) විදිහට දකින්න කියලයි.
හරියට රථයක තෙල් ඉවර වෙද්දී "Oil Indicator" එක පත්තු වෙනවා වගේ. අපි කරන්නේ ඉන්ඩිකේටරය ගලවලා දාන එක නෙමෙයිනේ, අපි බලන්නේ එන්ජිමේ කොතැනද ප්රශ්නය තියෙන්නේ කියලා. අන්න ඒ වගේ, රෝගියා කියන්නේ පවුලේ ආතතිය පිටතට පෙන්වන කවුළුවයි.
2. ජෙනෝග්රෑමය (Genogram) හරහා ඇස් ඇරීම
හිතවතුනි ඔබ මනෝ උපදේශකයෙක් නම් හෝ තමන්ගේ ජීවිතය ගැන ගවේෂණය කරන්නෙක් නම්, පරම්පරා තුනක මේ සිතියම ඇඳීම අනිවාර්යයි. ඒ රේඛා ඇඳගෙන යද්දී ඔබට පෙනෙයි "ඇයි මම මෙහෙම හැසිරෙන්නේ?" කියන ප්රශ්නයට පිළිතුර තියෙන්නේ ඔබ ළඟ විතරක් නෙමෙයි, ඔබේ පියා, සීයා සහ ඔවුන් ගනුදෙනු කරපු ආවේගාත්මක රටා ඇතුළේ බව. මේ දෘශ්යමාන රටාවන් දැකීමම අඩක් සුව වීමක් වගෙයි.
3. භේදනය (Differentiation) – ආදරය සහ නිදහස අතර සමබරතාවය
ලංකාව වගේ සංස්කෘතියක අපි හරිම සමීපයි. ඒත් ඒ සමීපකම ඇතුළේ අපි එකිනෙකාව හිර කරගන්නවා (Fusion). බෝවන්ගේ ශ්රේෂ්ඨතම ශිල්පය තමයි "ආදරය නොකඩා - තමන්ගේ අනන්යතාවය රැකගැනීම". අම්මාට ආදරය කරන ගමන්ම, ඇයව අමනාප කරගන්නේ නැතිව, ඇගේ ආවේගයන්ට ගොදුරු නොවී තමන්ගේ ස්වාධීන තීරණ ගන්න පුළුවන් මට්ටමට මනස දියුණු කරගන්න එක තමයි අපේ ලොකුම අභියෝගය.
4. විසන්ධි වුණු තැන්වලට ආපසු යාම
හිතවතුනි අපි තරහ වෙලා, අමනාප වෙලා පවුලෙන් ඉවත් වුණාට (Cutoff) අපේ හදවතේ ඒ ශෝකය මැකෙන්නේ නැහැ. බෝවන් අපිට යෝජනා කරන්නේ ඉතාමත් ශක්තිමත් පුද්ගලයෙක් විදිහට නැවත ඒ සම්බන්ධතාවලට ප්රවිෂ්ට වෙන්න කියලයි. ඒක "රණ්ඩු බේරන්න" යන ගමනක් නෙමෙයි, ඒක "ශෝකය ඇසීමේ" ගමනක්. ඔබ අතීතයේ කතාවලට, අම්මාගේ හෝ තාත්තාගේ වේදනාවට සන්සුන්ව ඇහුම්කන් දෙනකොට, ඒ පවුල් පද්ධතියේ තියෙන නිදන්ගත ආතතිය (Chronic Anxiety) නිවෙන්න පටන් ගන්නවා.
හිතවතුනි, මේ නූල් පන්දුවේ පැටලුම් ලිහන එක ලේසි නැහැ. ඒත් ඒක කළොත් විතරයි අපිට පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ උරුම වුණු මේ මානසික බරින් අපේ දරුවන්ව නිදහස් කරන්න පුළුවන් වෙන්නේ.
"අපි අපේ පවුලේ ඉතිහාසය නිවැරදිව කියවන තුරු, අපි ඒ ඉතිහාසයම නැවත නැවතත් රඟ දක්වන්නන් පමණක් වනු ඇත."
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
අවසාන පණිවුඩය - ඔබ ගේ ජීවිතේ, ඔබ ගේ රහස
හිතවතුනි, අපේ මේ කතාබහේ අවසාන පරිච්චේදයට අපි දැන් ඇවිත් ඉන්නේ. මේ හැමදේම අවසානයේ මම ඔබට ඉතිරි කරන්න කැමති එකම එක රහසක් තියෙනවා. ඒක තමයි "ඔබේ නිදහස".
අර අපි මුලින්ම කතා කරපු ගාමිණී මතකද? ඔහු තම පවුලේ ජෙනෝග්රෑමය (Genogram) සම්පූර්ණ කරලා ඒ දෙස බලාගෙන හිටපු දවසේ, ඔහුගේ මුහුණේ පුදුම සහගත සිනහවක් මතු වුණා. ඔහු ඉතාම ගැඹුරු හුස්මක් අරගෙන මෙන්න මෙහෙම කිව්වා:
"එතකොට මගේ මේ ප්රශ්නය... ඒක මගේ විතරක්ම නෙමෙයි නේද?"
හිතවතුනි අන්න ඒකයි මම කිව්වේ ශ්රේෂ්ඨ ඥානය කියලා. තමන්ගේ නින්ද නොයෑමේ ගැටලුව, පපුවේ තිබුණු ඒ අද්භූත බර තමන්ගේ පියාටත්, සීයාටත් ඒ විදිහටම තිබුණු බව ඔහුට ප්රත්යක්ෂ වුණා. ඔහුට තේරුණා තමන් "ලෙඩෙක්" නෙමෙයි, තමන් මේ පරම්පරාගත "ආවේගාත්මක නාට්යයේ" තවත් එක් චරිතයක් විතරයි කියලා.
අපි හුඟක් වෙලාවට අපේ මානසික පීඩාවන් දකින්නේ අපේම වැරදි හෝ දුර්වලතා විදිහටයි. ඒත් ඇත්තටම ඒවා අපේ දෝෂ නෙමෙයි. ඒවා අපි ජීවත් වුණු, අපිව නිර්මාණය වුණු ඒ "පවුල් පද්ධතිය" අපිට දෙන පණිවිඩයි.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ගින්නෙන් නිදහස් වීම
හිතවතුනි අපේ පැරණි ආයුර්වේදයේ හෝ දේශීය වෙදකමේ වුණත් සිතියමක් තිබුණා. පැරණි කතාවක් තියෙනවා "ගිනිගත් කතරක ඉන්න තනි මිනිසෙක්ව විතරක් සුවපත් කරන්න බැහැ" කියලා. මොකද ඔහු ඉන්න පරිසරයම ගිනියම් වෙලා.
හැබැයි හිතවතුනි මරේ බෝවන් අපිට කියන්නේ ඊට වඩා බලාපොරොත්තු සහගත කතාවක්. ඒ ගිනිගත් කතර මැද වුණත්, ඔබට පුළුවන් නම් ඔබේ "භේදනය" (Differentiation) කියන සිසිලස පවත්වා ගන්න, අන්න එතැනදී මුළු පරිසරයම සිසිල් වෙන්න පටන් ගන්නවා.
මගේ ආදරණීය හිතවතුනි... ඔබට පුළුවන්. ඔබේ පවුල ඇතුළේ තියෙන ගැටලු කිහිපයක් නිසා ඔබ "දුර්වලයෙක්" කියලා හිතන්න එපා. ඒ ගැටලු ඔබේ ජීවිතයට කතා කරනවා. ඒවා ඔබට කියන්නේ ඔබේ අතීතය ගැන, ඔබේ මුල් ගැන අලුතින් කියවන්න කියලයි. ඔබ ඒ නූල් පන්දුවේ ගැට ලිහන්න පටන් ගන්නා මොහොතේ, ඔබ පමණක් නොව, ඔබේ අනාගත පරම්පරාවත් ඒ බැඳීම්වලින් නිදහස් වෙන්න පටන් ගන්නවා.
අදට මම මේ සාකච්ඡාව මෙතැනින් නිමා කරනවා. මම හිතනවා මරේ බෝවන්ගේ මේ ගැඹුරු දර්ශනය ඔබේ හදවතට යම්කිසි එළියක් දෙන්න ඇති කියලා.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ඔරා මයින්ඩ් (Ora Mind) - මනස පුබුදුවමු, ප්රඥාව අවදි කරමු!
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
විශේෂ සටහන: මෙම ලිපිය මනෝවිද්යාත්මක දැනුවත් කිරීම සඳහා පමණක් සකස් කරන ලද්දකි. මෙය වෛද්ය උපදෙස් සඳහා ආදේශකයක් නොවේ. ඔබට හෝ ඔබ දන්නා අයෙකුට මෙවැනි ගැටලුවක් ඇත්නම්, කරුණාකර සුදුසුකම් ලත් මනෝ වෛද්යවරයෙක් හෝ උපදේශකයෙක් හමුවෙන්න.
ශ්රී ලංකාවේ ඕනෑම මොහොතක ඔබට උපකාර සඳහා ඇමතිය හැකි මානසික සෞඛ්ය හදිසි සේවාව: 1926 (මානසික සෞඛ්ය උපකාරක අංකය)
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
තරිඳු රාජපක්ෂ (මනෝ උපදේශක හා චිකිත්සක)
