Genomics Myanmar

10/04/2026

ကင်ဆာနဲ့ မျိုးဗီဇ

9 April 2024

Cancer ကို Oxford Dictionary က “uncontrolled division of abnormal cells in a part of the body” လို့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ထားတယ်။ “ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း တခုခုက မူမမှန်တဲ့ဆဲလ်တွေ မထိန်းနိုင်မသိမ်းနိုင် ဆဲလ်ကွဲပွားခြင်း” လို့ ဆိုရမှာပေါ့။ ဆိုတော့ မူမမှန်တဲ့ဆဲလ်တွေဆိုတာ ဘာ့ကြောင့်ဖြစ်လဲ? ဆဲလ်မိတ္တူကွဲပွား စဥ်မှာ အတိအကျမိတ္တူမကူးနိုင်တာ အပြင်၊ ပြင်ပရိုက်ခတ်မှုကြောင့် ဆဲလ်တွင်း DNA တွေ မှားယွင်းတာ၊ (mutations)အထွန်းဖြစ်တာတွေကြောင့် ကင်ဆာ ဖြစ်လာရတာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါ့ကြောင့် ကင်ဆာ နဲ့ ပတ်သက်ရင် မျိုးဗီဇတွေက အဓိက ကျတယ် ဆိုရမှာပါ။

ဗီဇအထွန်းဖြစ်ပြီး ပြောင်းလဲတာ (mutation) ဖြစ်တိုင်း ကင်ဆာ ဖြစ်တာလား ဆိုရင်လည်း မဟုတ်ပြန်ပါဘူး။ ပုံမှန်ရှိနေကျ ဗီဇအစီစဥ်ကနေ ကွဲထွက်ပြီး (mutation) ဖြစ်တိုင်း အဆိုးတွေချည်း ဖြစ်တာတော့ မဟုတ်ဘူးပေါ့။ ကောင်းတယ်ဆိုနိုင်တာတွေလည်း ရှိပါသေးတယ်။ ဥပမာ ဥရောပမြောက်ပိုင်းက ဆွီဒက်စ် (Swedes) နွယ်က ဆင်းသက်လာသူတွေရဲ့ တစ်ရာခိုင်နှုန်းလောက်မှာ သူတို့ဆဲလ်ရဲ့ မျက်နှာပြင်ပေါ်က HIV ပိုးဆဲလ်ထဲဝင်ရောက်ဖို့ လက်ခံအခြေချတဲ့ လက်ခံနေရာ (Receptor) ပရိုတိန်းထုတ်ပေးတဲ့ ဗီဇ (CCR-5 gene) က အထွန်း (mutation) ဖြစ်နေကြတယ်လို့ဆိုပါတယ်။ အဲ့ဒါကြောင့် HIV ပိုးက သူတို့ရဲ့ ဆဲလ်မျက်နှာပြင်ပေါ်ကို ခြေကုတ်ယူလို့မရတော့ဘဲ HIV ကူးစက်တာ မခံရတော့ဘူးပေါ့။ ဒီလို ဗီဇအထွန်းကျတော့ ကောင်းတဲ့ အထွန်း လို့ဆိုရမှာပါ။

ကင်ဆာ ဖြစ်ဖို့ မျိုးဗီဇပြောင်းလဲ မှု ဖြစ်တာမှာ မွေးရာပါ ဗီဇအထွန်းပါလာတာ နဲ့ အသက်ရွယ်ရလာမှ ပတ်ဝန်းကျင်, အနေထိုင်၊ အစားသောက်ကြောင့် မျိုးဗီဇတွေ အထွန်းဖြစ်ပြီး ပြောင်းလဲလာတာ ဆိုပြီး (၂) ပိုင်းရှိပါတယ်။ မွေးရာပါ မိဘများဆီက အထွန်း အမွေဆက်ခံလာပြီး ကင်ဆာ ဖြစ်တာကတော့ ရာခိုင်နှုန်းနည်းတယ်ဆိုရမှာပါ။ သူတို့မှာ သူများတွေထက် ကင်ဆာ ဖြစ်နိုင်လာနိုင်ချေ ပိုတယ်လို့ပဲ ဆိုရမှာဖြစ်ပြီး။ ထိန်းထိန်းသိမ်းသိမ်း နေထိုင်သွားနိုင်ရင် ဖြစ်လာနိုင်ချေကို လျော့ချလို့ရပါတယ်၊။

ဒါ့ကြောင့်လည်း တချို့တွေက Genetic testing တွေ စစ်ဆေးပြီး လိုအပ်သလို ကာကွယ်ကြတာတွေ ရှိလာကြတာဖြစ်ပါတယ်။ ဥပမာ ဟောလိဝုဒ် ရုပ်ရှင်မင်းသမီးကြီး အင်ဂျလီနာ ဂျိုလီပေါ့။ သူ့အမေနဲ့ အဒေါ်မှာ ရင်သားကင်ဆာ ရယ်၊ သားဥအိမ်ကင်ဆာရယ် အသီးသီးဖြစ်ပြီးတော့ သူလည်း ဖြစ်လာနိုင်ချေ မြင့်တယ် ဆိုပြီး Genetic testing တွေ စစ်ဆေးလိုက်တယ်။ သူမမှာ BRCA1 gene mutaion ပါတယ်ဆိုတာ သိရပြီး ဒါက ရင်သားကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်ချေ ၈၇ ရာခိုင်နှုန်းရှိပြီး၊ သားဥအိမ်ကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်ချေ (၅၀) ရာခိုင်နှုန်းရှိတယ်ဆိုပါတယ်၊ ဒါ့ကြောင့်ပဲ ကာကွယ်ဖို့အနေနဲ့ သူမက ၂၀၁၃ မှာ ရင်သား (၂) ဖက်စလုံး ဖြတ်ထုတ်ပြီး ပြန်လည်အစားထိုး ခွဲစိတ်မှု ခံယူခဲ့ပါတယ်။

ဆိုတော့ ကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်ချေရှိတဲ့ ဗီဇတွေနဲ့ သူတို့ရဲ့ အထွန်းတွေ (mutations) ဗီဇပုံစံကွဲတွေ (gene variants) တွေ ကို သေချာလိုက်ဖော်ထုတ်လေ့လာခဲ့ကြပါတယ်။

ကျနော်တို့မှာ ကင်ဆာနဲ့ ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေတဲ့ ဗီဇ အမျိုးအစား တွေကို
(၁) ကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ ဗီဇတွေ (Oncogenes)၊
(၂) အလုံးအကြိတ်မဖြစ်လာစေဖို့ ဖိနှိပ်ပေးထားတဲ့ ဗီဇတွေ (Tumor Suppressor Genes) နဲ့
(၃) မျိုးဗီဇ ပြုပြင်ရေး ဗီဇတွေ (DNA repair genes) ဆိုပြီး (၃) အုပ်စု ရှိပါတယ်။

(၁) ကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ ဗီဇတွေ (Oncogenes)

ဒီ Genes တွေက သူ့ဘာသာ ကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ ဗီဇတွေ (Oncogenes) ဆိုပြီး ရှိနေတာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ကျနော်တို့ ရဲ့ (၂၅၀၀၀) ခန့်ရှိတဲ့ ဗီဇအားလုံးထဲက တချို့ (ဗီဇ ၁၀၀ နီးပါး) က အထွန်းဖြစ်သွားရင် ကင်ဆာဖြစ်လာနိုင်ချေရှိတယ် လို့ဆိုပါတယ်။ သူတို့ကို (Proto-oncogenes) လို့ ခေါ်ကြပြီး အထွန်းဖြစ်ပြီး ပြောင်းသွားတယ်၊ ကင်ဆာလည်းဖြစ်လာနိုင်တယ် ဆိုမှသာ Oncogenes လို့ ခေါ်ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သူကတော့ ဥပမာဆိုရရင် ကားတွေမှာဆို လီဗာ ပဲပေါ့။ ကားမောင်းနေဖို့ လီဗာ နင်းမှရမှာ ဖြစ်ပေမယ့် ထိန်းညှိ၊ အရှိန်‌ေလျော့ချရမယ့်နေရာ ဒါမှမဟုတ် ရပ်ရမယ့် နေရာမှာ (အထွန်းဖြစ်ပြီး) သူ့ကို ဖိနင်းမိရင် ပြသနာ တက်တဲ့ သဘောပဲ။

အဖြစ်များဆုံး Oncogenes တွေကတော့

MUC16 - ကင်ဆာ အားလုံးရဲ့ (၁၉) ရာခိုင်နှုန်းလောက်မှာ ဒီ ကောင် အထွန်းဖြစ်တာ တွေ့ရတယ်ဆိုပါတယ်။ (ပန်ကရိယ၊ ရင်သား၊ အဆုတ် နဲ့ သားဥအိမ် ကင်ဆာ နဲ့ အခြား ကင်ဆာအချို့ တို့ မှာ ဒီဗီဇ အထွန်းကို တွေ့ရပါတယ်)

PIK3CA - ကင်ဆာ အားလုံးရဲ့ (၁၂) ရာခိုင်နှုန်းလောက်မှာ ဒီ ကောင် အထွန်းဖြစ်တာ တွေ့ရပြီး ရင်သား အတုတ်၊ အစာအိမ်၊ မျိုးဥအိမ်၊ ဦးနှောက်၊ အူမကြီးနဲ့ သမ္ဗအိမ် ကင်ဆာတွေမှာ ဒီဗီဇအထွန်းကို အဓိက တွေ့ရတယ်ဆိုပါတယ်။

KRAS - သူ့အထွန်းတော့ ကင်ဆာတွေရဲ့ (၁၁) ရာခိုင်နှုန်းလောက်မှာတွေ့ရပြီး ပန်ကရိယ၊အဆုတ်၊အူမကြီးနဲ့ သမ္ဗအိမ် ကင်ဆာတွေမှာ ဒီဗီဇအထွန်းကို အဓိက တွေ့ရတယ်ဆိုပါတယ်။

BRAF - သူ့အထွန်းတော့ ကင်ဆာတွေရဲ့ (၇) ရာခိုင်နှုန်းလောက်မှာတွေ့ရပြီး ထူးခြားတာက Melanoma ကင်ဆာတွေမှာ တဝက်လောက် နီးပါးက ဒီ ဗီဇအထွန်း ဖြစ်နေတာ တွေ့ရတယ်။ သွေးကင်ဆာ၊ Non-Hodgkin lymphoma လို ကင်ဆာတွေ၊ သိုင်းရွိုက်ကင်ဆာ၊ သားဥအိမ်၊ အူမကြီးနဲ့ သမ္ဗအိမ် ကင်ဆာတွေမှာ လည်း တွေ့ရပါတယ်။

(၂) အလုံးအကြိတ်မဖြစ်လာစေဖို့ ဖိနှိပ်ပေးထားတဲ့ ဗီဇတွေ (Tumor Suppressor Genes)

ဒီ အလုံးအကြိတ်မဖြစ်လာစေဖို့ ဖိနှိပ်ပေးထားတဲ့ ဗီဇတွေ (Tumor Suppressor Genes) ကတော့ DNA တွေမပျက်စီးအောင် ထိန်းသိမ်းပေးတာ၊ ထိခိုက်ပျက်ဆီးသွားတဲ့ ဆဲလ်တွေကို ရှင်းလင်းဖယ်ရှားတာတွေ လုပ်ပေးတယ်။ အထက်ကလိုမျိုး ကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ ဗီဇတွေ (Oncogenes) ရှိနေရင်တောင် သူက ထိန်းပေးထားသေးတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီဗီဇ အထွန်းဖြစ်ပြီး သူ့ရဲ့ လုပ်ငန်းမလုပ်နိုင်တော့ရင်လည်း ကင်ဆာဖြစ်လာနိုင်ချေ မြင့်တက်လာတာပေါ့။ ဥပမာ ပြောရရင် ကားတွေမှာဆို သူက ဘရိတ်ပေါ့ ။ သူ့လုပ်ငန်းပျက်လို့ ဘရိတ်ပေါက်ရင် ပြသနာတက်တဲ့ သဘောပဲ။

နာမည်အကြီးဆုံး (Tumor Suppressor Genes) တွေကတော့

TP53 - ဒီဗီဇကိုတော့ မျိုးဗီဇစောင့်နတ်ကြီးအဖြစ်တောင် တင်စားကြတာ။ သူက ထိန်းသိမ်းပေးထားလို့သာ ကင်ဆာတွေ လွယ်လွယ် ထွက်ပေါ်မလာတာ။ ဆင်တွေမှာ ဒီဗီဇ အစုံ (၂၀) တောင်ပါလို့ ကင်ဆာ ဆိုတာ မဖြစ်သလောက် ပဲလို့ ဆိုကြတယ်။ လူမှာတော့ (၁) စုံပဲ ပါတာကိုး။ ဒီဗီဇ အထွန်းဖြစ်ပြီး အလုပ်မလုပ်နိုင်တော့ ကင်ဆာ ဖြစ်နိုင်ချေက ပိုတက်လာတာပေါ့၊။ ကင်ဆာ အားလုံးရဲ့ (၃၇) ရာခိုင်နှုန်း လောက်မှာ ဒီ ဗီဇအထွန်းတွေ့ရတယ် ဆိုပါတယ်။ ဆိုတော့ သူပျက်သွားရင် ကင်ဆာဖြစ်နိုင်ချေ က အများဆုံးလို့ ဆိုနိုင်တာပေါ့။

CSMD3 နဲ့ LRP1B ဆိုတဲ့ ဗီဇ (၂) ခုကတော့ ကင်ဆာ အားလုံးရဲ့ (၁၄) ရာခိုင်းနှုန်းဆီမှာ သူတို့ အထွန်းတွေ တွေ့ရတယ်ဆိုပါတယ်။

(၃) မျိုးဗီဇ ပြုပြင်ရေး ဗီဇတွေ (DNA repair genes)

သူကတော့ နာမည်ကိုက မျိုးဗီဇပြုပြင်ရေးဆိုတော့ သူကလည်းပဲ DNA တွေ မပျက်စီးအောင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ပေးတဲ့အထဲပါတယ်။ မိတ္တူကူးစဥ်လွဲတာ ဖြစ်စေ၊ ပတ်ဝန်းကျင် အကြောင်းတွေကြောင့် ပျက်စီးတာဖြစ်စေ သူက ပြန်ပြင်ပေးတာပေါ့။

Oncogenes က ကားရဲ့ လီဗာ ၊ Tumor Supressor genes က ကားရဲ့ ဘရိတ် ဆိုရင် DNA repair genes က ဝပ်ရှော့ဆရာ မက္ကင်းနစ်နဲ့ တူပါတယ်။ မိတ္တူကူးရင်းသော်လည်းကောင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်ရိုက်ခတ်မှု ကြောင့်သော်လည်းကောင်း DNA တွေ ပျက်ဆီးလာခဲ့ရင် ဟောဒီ မျိုးဗီဇ ပြုပြင်ရေး ဗီဇတွေ (DNA repair genes) က ပြုပြင်ပေးကြတယ်။ မပြုပြင်ပေးနိုင်ဘူးဆိုရင်တောင် အဲ့ဒီဆဲလ်ကို ဆက်မပွားစေတော့ဘဲ ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်ပါတယ်၊ ဆိုတော့ ကင်ဆာ ဖြစ်လောက်အောင် အမှားတွေ ဆက် မိတ္တူမပွားတော့ဘူးပေါ့။

ဒါပေမယ့် ဒီ မက္ကင်းနစ် တဖြစ်လည်း ဝပ်ရှော့ဆရာတွေက သူတို့မှာ ဗီဇအထွန်းဖြစ်ပြီး ပြုပြင်ရေးလုပ်ငန်း မလုပ်နိုင်တော့ရင် မှားနေတဲ့ ဗီဇတွေက ဆက်မှား ဆက်ပွားနေတော့မှာပေါ့။ အဲ့တော့ ကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်တော့တာပေါ့။

နာမည်ကျော် မျိုးဗီဇ ပြုပြင်ရေး ဗီဇတွေ (DNA repair genes) ကတော့ BRCA1 နဲ့ BRCA2 တို့ပဲ ဖြစ်ကြပါတယ်။ အထက်မှာ ဖော်ပြခဲ့တဲ့ ဂျိုလီ မှာ အဲ့ဒီ gene တွေ အထွန်းဖြစ်နေတော့ ရင်သားကင်ဆာ ဖြစ်လာနိုင်ဖို့ အခွင့်လမ်းများတာကြောင့် ကာကွယ်တဲ့အနေနဲ့ ရင်သားခွဲစိတ်မှုလုပ်ခဲ့တာပါ။ ဆိုတော့ ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများမှာတော့ ကင်ဆာရောဂါ ကာကွယ်ဖို့၊ ရောဂါဖော်ထုတ်ဖို့နဲ့ ကုသရေးတို့အတွက် မျိုးဗီဇစစ်ဆေး (Genetic testing) နည်းတွေ အသုံးပြုနေကြပါတယ်။






Photo credit: NIH

09/04/2026

တားဒီဂရိတ်

Super Soldier တွေ မွေးထုတ်မယ့် တရုတ်ရဲ့အကြံ အောင်မြင်နိုင်မလား?

ရေဝက်ဝံလို့လည်းခေါ်ကြသလို ရေညှိဝက်ပေါက်ကလေး လို့လည်း ခေါ်ကြတယ်။ သိပ္ပံလိုတော့ ထားဒီဂရိတ် (Tardigrade) တဲ့ (Phylum Tardigrada)။ တကမ္ဘာလုံးမှာ Tardigrade အမျိုးစားပေါင်း ၁၃၀၀ ခန့်ရှိတယ်ဆိုပါတယ်။ အရွယ်အစားအရဆိုရင် ၁ မီလီမီတာအောက် ပဲရှိကြတယ်။ မိုက်ခရိုစကုပ်နဲ့မှ မြင်ရတယ်။ ပုံမှာပြထားတယ်။ ခြေထောက် (၈) ချောင်းပါတယ်။ အများစုက ရေညှိရေမှော်တွေအပေါ်နေကြသလို ပန်းပွင့်တဲ့ အပင်တွေနဲ့ သဲသောင်တွေပေါ်မှာလည်း နေကြတယ်။ ရေချိုမှာရော ရေငန်မှာပါ နေထိုင်ကြတယ်။

ခေါင်းပိုင်းက သိသာပြီး ခန္ဓာကိုယ်က အဆစ်ပိုင်း (၄) ခုပါတယ်။ ထူးခြားတာက သွေးလည်ပတ်ဖို့နဲ့ အသက်ရှုဖို့ သီးခြား နှလုံးသွေးကြော တို့ အဆုတ်တို့ မပါဘူး။ တချို့က အသီးရွက်စားပြီး အချို့ကတော့ သားကောင်ဖမ်းစားတယ်။ လိင်ရှိအနေနဲ့ရော လိင်မဲ့အနေနဲ့ပါ မျိုးပွားကြတယ်။

ဒီကောင်ထူးခြားတာက အပူချိန် အင်မတန်နိမ့်နေတဲ့ အချိန်တွေမှာလည်း အသက်ရှင်နိုင်တယ်၊။ အဲ့လို ဖြစ်ပြီဆိုရင် သူ့ခန္ဓာကိုယ်ကြီးက လုံးဝခြောက်သွေ့သွားပြီး အသက်မရှိတော့တဲ့ ဘောလုံးခြောက်တလုံးလို ဖြစ်သွားတယ်။ အဲ့လိုအခြေအနေမှာ သူ့ရဲ့ အတွင်းက ဇီဝရုပ်ဖြစ်ပျက် (metabolism) အခြေအနေ က ပုံမှန်ထက် ၀.၀၁ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နှေးသွားတယ်။ အဲ့ပုံစံနဲ့ ဆယ်စုနှစ်ချီကြာတဲ့အထိ အသက်ရှင်နေနိုင်တယ်။ သူတို့သက်တမ်းက အနှစ်‌ ၆၀ ဝန်းကျင်ရှိတယ်။

ပြီးတာနဲ့ သူတို့ကို ဖန်လုံဘူးထဲ (၈) ရက်ထား၊ ဟီလီယံဓာတ်ငွေ့ကို အခန်းတွင်းအပူချိန်နဲ့ (၃) ရက်ထားပြီး အပူချိန် အနှုတ် ၂၇၂ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်မှာ နာရီများစွာကြာအောင် ထိတွေ့ပေးလိုက်ရင် နဂိုအတိုင်း အသက်ပြန်ရှင်လာရော။ အတော်ထူးဆန်းတဲ့အကောင်ပဲ။ သူက အာကာသထဲမှာတောင် ရှင်သန်နိုင်တဲ့ သက်ရှိဆိုပြီး နာမည်ကြီးတယ်။ နျူကလီးယား ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်ရင်တောင် ခံနိုင်ရည်ရှိတယ် ဆိုပါတယ်။

ဆိုတော့ ဒီကောင် ဘာ့ကြောင့် ဒီလို ကြမ်းတမ်း ခက်ခဲတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ တောင့်ခံရှင်သန်နိုင်ရသလဲ ဆိုတာကို ဇီဝနည်းပညာရှင်များက စိတ်ဝင်တစားရှာဖွေကြတယ်။ သက်ရှိတကောင် အနေနဲ့ သူ့ကျမှ ဘာလို့ ဒီလိုအစွမ်းသတ္တိတွေရှိနေရသလဲ ဆိုတာ သိဖို့ သူ့ မျိုးဗီဇကြီးကို အသေးစိတ်လေ့လာကြတယ်။

အဲ့မှာ လက်သွက်ခြေသွက်ရှိဆုံးက တရုတ်ကြီးပေါ့။ ပြီးခဲ့တဲ့ ၂၀ ရာစုတုန်းက အမေရိကဟာ အာကာသ နည်းပညာ၊ နျူကလီးယား နည်းပညာတို့ကို ရုရှားတို့နဲ့ အပြိုင်ကြဲခဲ့ရပြီး ဒီဘက် ၂၁ ရာစုမှာတော့ ဇီဝနည်းပညာ တို့ ဉာဏ်ရည်တု နည်းပညာတို့ကို တရုတ်ကြီးနဲ့ အပြိုင်ကြဲရမယ့် အနေအထားပါ။

အခုလည်းတရုတ် တပ်မတော်က ဆေးသုတေသန ပညာရှင်အုပ်စုက အထက်က ပြောခဲ့တဲ့ Tardigrade ရဲ့ ခံနိုင်ရည်ရှိတဲ့ မျိုးဗီဇကို လူရဲ့ သန္ဓေသားလောင်း မူလဆဲလ် (Embroynic Stem Cell) ထဲ ထည့်သွင်းပြီး လူတွေမှာလည်း ခံရည်ရှိအောင် လုပ်ဖို့ ကြိုးပမ်းကြတာပါ။ အဓိက က ဒီကောင်ရဲ့ ဗီဇက ပြင်ပကရောဂါအချို့နဲ့ နျူကလိယား ဓာတ်ရောင်ခြည်တွေ ထိတွေ့တဲ့အခါ သူ့ဆဲလ်အတွက် ဒိုင်းကာလိုမျိုး ပရိုတိန်းထုတ်ပြီး ကာကွယ်ပေးတာပါ။

ဘေဂျင်းမှာရှိတဲ့ တရုတ်တပ်မတော်ဆေးသိပ္ပံက ဓာတ်ရောင်ခြည် ဇီဝနည်းပညာ ဓာတ်ခွဲခန်းမှာ ပါမောက္ခ Yue Wen က ဦးဆောင်ပြီး စမ်းသပ်မှုပြုလုပ်ခဲ့တာပါ။ လူသားရဲ့ ကနဦး သန္ဓေသားလောင်း မူလဆဲလ် ကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ မွေးမြူပြီး ရေဝက်ဝံ (ထားဒီဂရိတ်) ရဲ့ အကာကွယ်ပေးတဲ့ ဗီဇကို ဖြတ်ထည့်ပေးတာပါ။ ထုံးစံအတိုင်း CRISPR/Cas9 ဗီဇတည်းဖြတ်ပြုပြင်‌ရေး ကိရိယာကို သုံးပြီး လုပ်ကြတာပေါ့။

ခက်တာက ရေဝက်ဝံ (ထားဒီဂရိတ်) နဲ့ လူနဲ့ ဗီဇခြင်းက မတူကြဘူး။ ဒီလိုဖြတ်ထည့်လို့ အခန့်မသင့်ရင် ထည့်ခံရတဲ့ လူသားဆဲလ်မှာ ဒုက္ခပေးနိုင်တဲ့ ဗီဇအထွန်းတွေ (mutation) ဖြစ်ပေါ်နိုင်သလို၊ ဆဲလ်က သေသွားတာတောင် ဖြစ်နိုင်ပါသေးတယ်။ ဆဲလ် ကို အကာကွယ်ပေးတဲ့ ပရိုတိန်းထုတ်တဲ့ ဗီဇ ဆိုတာကလည်း လက်ရှိ ဒီအကောင် မှာပဲ ပါရှိတာကိုး၊ဆိုတော့ လူ့ဆဲလ်ထဲ ထည့်လိုက်ရင် ခုခံအားစနစ်က တုန့်ပြန်တိုက်ခိုက်တာမျိုး ပြသနာကလည်း ရှိနေပြန်တယ်။ ရှေ့တုန်းက မတူတဲ့ ဗီဇတွေအကြား အခုလို ထည့်ကြည့်တော့လည်း မအောင်မြင်တာမျိုးကလည်း ရှိဖူးတာကိုး။

ဒါပေမယ့် ကံကောင်းစွာနဲ့ပဲ သူတို့ စမ်းလိုက်တော့ လူ့ဆဲလ်က ရေဝက်ဝံရဲ့ ဗီဇကို လက်ခံတုန့်ပြန်တာ တွေ့လိုက်ရတယ်။ အဲ့ဒီပြုပြင်ထားတဲ့ သန္ဓေသားလောင်း မူလဆဲလ်ကို သေစေလောက်တဲ့ ဓာတါရောင်ခြည်နဲ့ ထိတွေ့ပေးတဲ့အခါမှာလည်း အံ့ဩစရာကောင်းလောက်အောင်ပဲ ဆဲလ်က မသေဘဲ ခံနိုင်ရည်ရှိနေတာ တွေ့ရတယ်ဆိုပါတယ်။

အဲ့ဒီကနေ ပွားလာတဲ့ ဆဲလ်တွေကို စစ်ဆေးကြည့်တော့လည်း ဗီဇအထွန်း ဖြစ်တာမျိုး မတွေ့ရပြန်ဘူး။ လူ့ဆဲလ်ကို မထိခိုက်တဲ့အပြင် ဆဲလ်ကွဲပွားတာမှာလည်း တချို့နေရာတွေမှာ ပိုကောင်းနေတယ်။ ဆိုတော့ သူတို့တွေ နောက်တဆင့်တက် စမ်းသပ်ကြမယ်ပေါ့။

သူတို့က အနာဂတ်မှာ ဒီလိုမျိုး ရေဝက်ဝံရဲ့ ခံနိုင်ရည်ရှိတဲ့ ဗီဇ ထည့်ပြုပြင်ပြီးသား သန္ဓေသားလောင်း ဆဲလ်ကို သွေးဆဲလ်အဖြစ် ပြောင်းလဲယူကြမယ်။ ပြီးတာနဲ့ ရိုးတွင်းချဥ်ဆီ (bone marrow) ထဲမှာ ထည့်သွင်းလိုက်ရင် နျူကလီးယား ဓာတ်ရောင်ခြည်သင့်တာကို ခံနိုင်ရည်ရှိတဲ့ သွေးဆဲလ်တွေ ပွားလာမယ်ပေါ့၊

သူတို့အဆိုအရတော့ စစ်သားတွေ၊ အရပ်သားတွေ၊ အရေးပေါ်အလုပ်သမားတွေ နျုကလိယား ဓာတ်ပေါင်းဖို မတော်တဆမှုတွေ၊ နျူကလီးယား တိုက်က်ခံရတာတွေ ဖြစ်လာရင် Acute Radiation Sickness ဆိုတဲ့ ပြသနာက အတော်ကြီးတယ်ပေါ့။၊ ဒါမျိုးတွေ ကာကွယ်နိုင်ဖို့ ဒီသုတေသနကို လုပ်ကြတာဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

ဒါ့အပြင် ဒီ ဗီဇကြောင့် ဗီဇတွေဟာ Oxidative stress ကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာတဲ့ ကင်ဆာလို (Cancer)၊ ဇရာလို(Ageing) ၊ ဆီးချိုလို (Diabetes)၊ ပါကင်ဆန် (Parkinson) တို့လို ရောဂါတွေ ကနေ DNA ကို ကာကွယ်ပေးထားနိုင်လိမ့်မယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါ့ကြောင့် ဒီ ဗီဇ ကို ဆူပါမင်း ဗီဇ များလားဆိုပြီး စောင့်ကြည့်နေကြတာဖြစ်ပါတယ်။

တရုတ်ကြီးက Super Soldier မွေးထုတ်ဖို့လုပ်တာ ဒီ project တခုတည်းတင် မဟုတ်ပါဘူး။ အခြား အပင်ပန်းခံနိုင်ရည်ရှိတဲ့ ဗီဇ ထည့်သွင်းတာမျိုး၊ မြင့်မားတဲ့ ကုန်းမြင့်ဒေသမှာ သွေးတွင်း အောက်ဆီဂျင် သယ်ဆောင်နှုန်းကောင်းအောင် လုပ်ဆောင်တာမျိုး၊ ဒဏ်ရာ ရခဲ့ရင် အနာအမြန်ဆုံး ပြန်ကျက်စေအောင် လုပ်တာမျိုး တွေကို ဇီဝနည်းပညာ အသုံးချပြီး လုပ်ဆောင်နိုင်အောင် ကြိုးပမ်းနေတာတွေလည်း ရှိပါတယ်။

08/04/2026

Dire Wolf

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလအထိ Colossal Biosciences မှ ဖန်တီးထားသော Genetically Modified (မျိုးဗီဇပြုပြင်ထားသော) Dire Wolf များရဲ့ နောက်ဆုံးအခြေအနေတွေပါ။

လက်ရှိအခြေအနေနှင့် ကြီးထွားမှု

ပထမဆုံး မွေးဖွားခဲ့တဲ့ Romulus နှင့် Remus (အထီးနှစ်ကောင်) နှင့် နောက်မှမွေးတဲ့ Khaleesi (အမတစ်ကောင်) တို့ဟာ ယခုအခါ အပြည့်အဝ အရွယ်ရောက်တဲ့ (Fully grown) အဆင့်ကို ရောက်ရှိနေပါပြီ။

၎င်းတို့ဟာ သာမန် မီးခိုးရောင်ဝံပုလွေ (Gray Wolf) များထက် ၂၅% ခန့် ပိုမိုကြီးမားပြီး အလေးချိန် ၁၅၀ ပေါင် (၆၈ ကီလိုဂရမ်) ခန့်အထိ ရှိလာပါတယ်။

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ အစီရင်ခံစာများအရ ၎င်းတို့သုံးကောင်ဟာ အုပ်စုလိုက် (Pack) အတူတကွ နေထိုင်ပြီး သဘာဝအတိုင်း အမဲလိုက်နိုင်စွမ်းရှိနေပြီ ဖြစ်ပါတယ်။

ထူးခြားသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာလက္ခဏာများ

၎င်းတို့မှာ Dire Wolf အစစ်တွေလို ပိုမိုသန်မာတဲ့ မေးရိုး၊ ကျယ်သောဦးခေါင်းခွံ နှင့် အဖြူရောင်/ဖျော့တော့တဲ့ အရောင်ရှိတဲ့ အမွှေးအမျှင်ထူထူ ရှိလာပါတယ်။

သဘာဝအတိုင်း ဟောင်တာ၊ အူတာ (Vocalizations) တွေဟာလည်း သာမန်ဝံပုလွေတွေနဲ့ မတူဘဲ တမူထူးခြားတယ်ဆိုပါတယ်။

သိပ္ပံပညာရှင်များ၏ အငြင်းပွားမှု

သူတို့ဟာ ရှေးဟောင်း Dire Wolf DNA အစစ်အမှန်ကနေ ပွားယူထားတာ (Cloning) မဟုတ်ဘဲ မီးခိုးရောင်ဝံပုလွေရဲ့ DNA ကို CRISPR နည်းပညာဖြင့် ပြင်ဆင်ထားခြင်း (Edited Gray Wolves) သာဖြစ်တာကြောင့် "Dire Wolf အစစ်မဟုတ်" ဆိုတဲ့ ဝေဖန်မှုများရှိနေကြဆဲပါ။

ဒီ ဗီဇပြုပြင်ထားတဲ့ ဝံပုလွေ‌ေလး‌ေတွကို လူသူမသိသော လုံခြုံတဲ့ ဧရိယာတစ်ခုမှာ ဂရုတစိုက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။
သူတို့ကို သဘာဝတောရိုင်းထဲသို့ ပြန်လည်လွှတ်ပေးဖို့ (Rewilding) အစီအစဉ်ရှိတယ် လို့လည်းဆိုပါတယ်။

25/03/2026

ကင်ဆာ (Cancer)

၂၅ မတ် ၂၀၂၆

ကင်ဆာရောဂါဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဆဲလ် တွေအကြား အပြန်အလှန် ထိန်းညှိနေထိုင်မှုစနစ် ပျက်ပြားသွားခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ကျန်းမာတဲ့ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုမှာ ဆဲလ်ပေါင်း ထရီလီယံ (၃၀) ခန့်ဟာ ကြီးထွားဖို့၊ လုပ်ငန်း‌ေဆာင်တာ နဲ့ ဆဲလ်အိုမင်း သေဆုံးမှုတို့အတွက် အင်မတန် တင်းကျပ်တဲ့ စည်းမျဉ်းတွေကို လိုက်နာကြရပါတယ်။ ကင်ဆာဖြစ်ပြီဟေ့ ဆိုရင် ဒီစည်းမျဉ်း တွေကို ဆဲလ်‌ တွေက မလိုက်နာတော့ဘဲ အလိုအလျောက် အဆမတန် ပွားများလာပြီး သူတို့ရဲ့ ဘေးပတ်ဝန်းကျင်မှာရှိတဲ့ တစ်ရှူး တွေကိုပါ ကျူးကျော် ဖျက်ဆီးလာပါတော့တယ်။

ကင်ဆာဖြစ်ပေါ်လာပုံ ဇီဝဗေဒဖြစ်စဉ်များ (Biological Foundations)

ကင်ဆာဖြစ်စဉ် (Carcinogenesis) ဆိုတာ ကျနော်တို့ရဲ့ မျိုးဗီဇ (DNA) ညွှန်ကြားချက်တွေ ပျက်ယွင်းရာမှ စတင်ပါတယ်။

ကင်ဆာ

https://www.facebook.com/share/p/18QBBePesP/

ကင်ဆာဖြစ်စေတဲ့ မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှုများ

အဓိကအားဖြင့် မျိုးဗီဇ (၃) မျိုးမှာ အပြောင်းအလဲ (Mutations) ဖြစ်ပေါ်လို့ ကင်ဆာ ဖြစ်ရတာပါ။

Proto-oncogenes (ကင်ဆာရှေ့ပြေး အရှိန်မြှင့်မျိုးဗီဇ)

ဒီမျိုးဗီဇတွေ ပျက်စီးသွားတဲ့အခါ (Oncogenes ဖြစ်လာသောအခါ) ဆဲလ် တွေကို အမြဲတမ်း ပွားများနေစေဖို့ "အဖွင့်ခလုတ်" ကိုပဲ အမြဲ နှိပ်ထားသလိုမျိုး ဖြစ်နေစေပါတယ်။ ကားလိုဆိုရင် သူက လီဗာ (Accelerator) လို့ ဆိုရမှာပေါ့။ အရှိန်မြှင့်ပေးတာ။ ကားတစီးမောင်းရင် ကျနော်တို့ လီဗာ နင်းသင့်တဲ့အချိန်နင်းပြီး အရှိန်တင်ရသလို လိုအပ်တဲ့ နေရာမှာ လီဗာလျှော့ ဘရိတ်နင်း သင့်အချိန် နင်းပြီး အရှိန်လျှော့ရတာမျိုးပါ။ လီဗာပဲ ဆက်တိုက်နင်းထားရင် ‌အကွေ့တို့၊ ရှေ့က တခုခု ဖြတ်တာတို့မှာ တိုက်သွား၊ မှောက်သွားမှာပါပဲ။ ဆိုတော့ ဒီဗီဇ ချို့ယွင်းမှုကို လီဗာ ချို့ယွင်းမှုလို့ မှတ်ယူနိုင်ပါတယ်။

Tumor Suppressor Genes (အကျိတ်တားမျိုးဗီဇ)

ဒီကောင်တွေကတော့ ဆဲလ်တွေ အလွန်အကျွံ မပွားအောင် တားပေးတဲ့ "ဘရိတ်" လိုပါပဲ။ သူတို့ ပျက်စီးသွားရင်လည်း ဆဲလ်ပွားခြင်းကို မတားနိုင်တော့ပါဘူး။ အရှိန်ထိန်းပေးရမယ့်နေရာ ဘရိတ် နင်းဖို့လိုတယ်။ ဘရိတ် ပေါက်သွားရင်လည်း မှောက်တာ၊ တိုက်တာ ဖြစ်ကုန်မှာပါပဲ။

DNA Repair Genes (DNA ပြုပြင်ရေးမျိုးဗီဇ)

သူက ဆဲလ်များ ပွားတဲ့အခါ ဖြစ်ပေါ်တတ်တဲ့ အမှား တွေကို ပြုပြင်ပေးပါတယ်။ သူက အထိန်းပေါ့။ လမ်းမှား မရောက်အောင် လိုက်ပြင်ပေးတာ။ ဆဲလ်ပွားတဲ့ အဆင့် အလိုက် စစ်ဆေးရေးဂိတ် (check point) တွေထားပြီး စစ်ဆေး၊ ပြုပြင်ပေးတယ်။ အလွဲအမှားပါလာရင် အဲ့ဒီနားမှာ တင် ခဏ ရပ်ထားပြီး ပြုပြင်ပေးတယ်။ သူတို့ ချို့ယွင်းသွားရင် DNA ပျက်စီးမှုတွေ ပိုမိုများပြားလာပြီး ကင်ဆာဖြစ်ဖို့ အားပေးပါ‌ေတာ့တယ်။ (ဥပမာ- BRCA1/2 မျိုးဗီဇ)

ကင်ဆာဆဲလ်တွေရဲ့ ထူးခြားချက် (Hallmarks)

ကင်ဆာဆဲလ် တွေမှာ သာမန်ဆဲလ် တွေနဲ့ မတူတဲ့ စွမ်းရည်တွေ ရရှိလာကြပါတယ် -

Apoptosis လို့ ခေါ်တဲ့ (အလိုအလျောက် သေဆုံးခြင်း) ကို ရှောင်လွှဲနိုင်လာပါတယ်။ ပုံမှန်ဆိုရင် ဆဲလ်များ ပျက်စီးတဲ့အခါ၊ အိုမင်းရင့်ရော်တဲ့အခါ သေဆုံးပေးရမယ့် အချက်ပေး သံကို လိုက်နာပြီး သူ့ဘာသာ သေဆုံးသွားကြပါတယ်။ ကင်ဆာဆဲလ်တေွက‌ေတာ့ ဒီအချက်ပေးသံတွေကို လျစ်လျူရှုနိုင်စွမ်းရှိကြပါတယ်။

ဒုတိယစွမ်းရည်က‌ေတာ့ ကင်ဆာဆဲလ်တွေဟာ အမြဲတမ်း ပွားများနိုင်ကြတာပါပဲ။ သာမန်ဆဲလ် တွေလို အကြိမ်ရေ ကန့်သတ်ချက်မရှိဘဲ အဆက်မပြတ် ပွားများနိုင်ကြတာပါ။ သာမန်ဆဲလ်တွေဆို Hayflick Limit ရောက်ရင် ဆဲလ်ကွဲပွားတာ ရပ်လိုက်ကြရပါတယ်။ သူတို့ကတော့ ဆက်ပွားနေနိုင်ကြတာပါပဲ။

နောက်စွမ်းရည်တခုက သူတို့ ဆက်လက် အသက်ရှင်ကြီးထွားနိုင်ဖို့ Angiogenesis လို့ ခေါ်တဲ့ သွေးကြောသစ်ဖန်တီးခြင်း စွမ်းရည်ပါပဲ။ သူတို့ ကြီးထွားဖို့နဲ့ အာဟာရရရှိစေဖို့ သွေးကြောသစ်တွေကို သူတို့ဆီ ရောက်အောင် ဆွဲယူနိုင်ကြပါတယ်။

နောက်ဆုံးစွမ်းရည်ကတော့ Metastasis လို့ ခေါ်တဲ့ ပျံ့နှံ့ခြင်း ပါပဲ။ မူလ ကင်ဆာ စတင်ဖြစ်ပွားရာနေရာကနေ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ တခြားနေရာတွေဆီကို သွေးကြော သို့မဟုတ် ပြန်ရည်ကြော တွေက တစ်ဆင့် ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိနိုင်ကြခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကင်ဆာအခြေအနေ (Global Epidemiology)

၂၀၂၂ ခုနှစ် အချက်အလက်များအရ တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် ကင်ဆာအသစ် ဖြစ်ပွားသူ သန်း (၂၀) ခန့် ရှိပြီး (၉.၇) သန်း သေဆုံးခဲ့ပါတယ်။

အဖြစ်အများဆုံးကတော့ အဆုတ်ကင်ဆာ (၁၂.၄%)၊ ရင်သားကင်ဆာ (၁၁.၆%)၊ အူမကြီးကင်ဆာ (၉.၆%) တို့ဖြစ်ကြပါတယ်။

သေဆုံးမှု အများဆုံးမှာလည်း အဆုတ်ကင်ဆာဟာ ကင်ဆာကြောင့် သေဆုံးမှုအားလုံးရဲ့ ၁၈.၇% နဲ့ ပထမနေရာတွင် ရှိနေပါတယ်။

၂၀၅၀ ခုနှစ်မှာ ကင်ဆာဖြစ်ပွားမှုနှုန်းဟာ ၇၇% အထိ မြင့်တက်လာ နိုင်ပြီး ကင်ဆာလူနာသစ် (၃၅) သန်းအထိ ရှိလာမယ်လို့ ခန့်မှန်းကြပါတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကင်ဆာအခြေအနေ (Oncology in Myanmar)

မြန်မာနိုင်ငံဟာ အာရှဒေသတွင် ကင်ဆာဖြစ်ပွားမှုနှုန်း (ASR 135.5) အနည်းငယ် နည်းပါးသော်လည်း ရောဂါရှာဖွေမှု နောက်ကျခြင်းကြောင့် သေဆုံးမှုနှုန်းက‌ေတာ့ မြင့်မားနေဆဲ လို့ ဆိုပါတယ်။

ကျား/မ အလိုက် အဖြစ်များသော ကင်ဆာတွေ တွေကတော့ အမျိုးသား တွေမှာ အဆုတ် (၁၈.၁%)၊ အသည်း (၁၄.၈%)၊ ပါးစပ်နှင့် အာခေါင် (၁၃.၀%) တို့ဖြစ်ကြပါတယ်။

အမျိုးသမီး တွေမှာတော့ ရင်သား (၂၁.၂%)၊ သားအိမ်ခေါင်း (၁၃.၀%)၊ အဆုတ် (၁၀.၃%) တို့ ဖြစ်ကြတယ် ဆိုပါတယ်။

ကင်ဆာ ဖြစ်ပွားရတဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်း ကတော့ ဆေးလိပ်နှင့် ဆေးရွက်ကြီး သုံးစွဲမှုမှာ အမျိုးသားများအကြား ကင်ဆာဖြစ်ပွားမှုရဲ့ ၇၀.၆% တွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေပါတယ်။
ဒါ့အပြင် ကွမ်းယာစားခြင်းကြောင့် ပါး‌ေစာင်ကင်ဆာ အဖြစ်များပါတယ်။

ရောဂါရှာဖွေရေး နည်းပညာများ (Diagnostic Frameworks)

ရောဂါကို စောစီးစွာ ရှာဖွေနိုင်ခြင်းက အသက်ရှည်နိုင်ခြေကို အများဆုံး မြှင့်တင်ပေးနိုင်ပါတယ်။

ရောဂါ ရှာရာမှာ အသုံးများဆုံးဖြစ်တဲ့ Imaging (ပုံရိပ်ဖော်ခြင်း) မှာ CT scan, MRI အပြင် PET scan တို့ဟာ ဆဲလ်တွေရဲ့ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်ကိုပါ ဖော်ပြနိုင်တာကြောင့် ကင်ဆာကျိတ် ပျံ့နှံ့မှုကို သိရဖို့ အလွန်အင်မတန် အထောက်အကူဖြစ်ပါတယ်။

နောက်တနည်းကတော့ ကင်ဆာကျိတ်ကနေ Biopsy လို့ခေါ်တဲ့ အသားစယူ စစ်ဆေးတာပါ။ ကင်ဆာလို့ အတည်ပြုဖို့အတွက်ဆို အသားစယူ စစ်ဆေးခြင်းကို မဖြစ်မနေ လုပ်ဆောင်ကြပါတယ်။

ဒီနေ့ခေတ် အဆင့်မြင့်နည်းပညာ တွေပေါ်လာတော့ သွေးကိုစစ်ဆေးပြီး ကင်ဆာ DNA များကို ရှာဖွေတဲ့ Liquid Biopsy နဲ့ AI ကို အသုံးပြု၍ ပုံရိပ်များကို စစ်ဆေးသည့် နည်းလမ်းများ ပေါ်ပေါက်နေပြီ ဖြစ်ပါတယ်။ DNA sequencing လုပ်ပြီးလည်း တိတိကျကျ ရှာဖွေဖော်ထုတ်နေကြပါပြီ။

ကင်ဆာအဆင့် ခွဲခြားခြင်း

ကင်ဆာအမျိုးအစားအပေါ်မူတည်ပြီး အဆင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်နည်းတွေ ရှိကြပါတယ်။ ဥပမာ သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာဆို Manchester Staging တို့ FIGO staging တို့ ရှိသလို ISS ဆိုတဲ့ International Staging System တို့ TNM Staging တို့ ရှိကြပါတယ်။

TNM Staging System ဆိုတာ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းမှာ ကင်ဆာအဆင့်ခွဲခြားဖို့ အသုံးအများဆုံး စံနှုန်းဖြစ်ပြီး အက္ခရာ ၃ လုံးရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို အောက်ပါအတိုင်း အကျဉ်းချုပ် မှတ်သားနိုင်ပါတယ် -

၁။ T (Tumor) - မူလအကျိတ်၏ အခြေအနေ
မူလကင်ဆာကျိတ်ရဲ့ အရွယ်အစား နဲ့ ဘေးပတ်ဝန်းကျင် တစ်ရှူးတွေထဲကို ဘယ်လောက်အထိ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက် နေသလဲဆိုတာကို ကြည့်ပါတယ်။

TX: အကျိတ်ကို တိုင်းတာ၍မရခြင်း။
T0: မူလအကျိတ်ကို ရှာမတွေ့ခြင်း။
Tis: ကင်ဆာဆဲလ်များ ရှိနေသော်လည်း မူလနေရာမှာတင် ရှိနေပြီး ဘေးတစ်ရှူးထဲ မပြန့်သေးခြင်း (In situ)။

*** T1, T2, T3, T4 - နံပါတ်ကြီးလေလေ အကျိတ်အရွယ်အစား ပိုကြီးလေ သို့မဟုတ် ဘေးပတ်ဝန်းကျင်ကို ပိုမိုထိုးဖောက်လေ ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ N (Nodes) - ပြန်ရည်ကျိတ်များသို့ ပြန့်နှံ့မှု
ကင်ဆာဆဲလ်တွေဟာ အနီးအနားမှာရှိတဲ့ ပြန်ရည်ကျိတ် (Lymph Nodes) တွေဆီ ရောက်နေပြီလားဆိုတာကို ကြည့်ပါတယ်။

NX: ပြန်ရည်ကျိတ်များကို စစ်ဆေး၍မရခြင်း။
N0: အနီးနားရှိ ပြန်ရည်ကျိတ်များဆီ ကင်ဆာမပြန့်သေးခြင်း။

*** N1, N2, N3: ကင်ဆာပြန့်နေတဲ့ ပြန်ရည်ကျိတ် အရေအတွက် ပိုများလာခြင်း သို့မဟုတ် ဝေးလံသော ပြန်ရည်ကျိတ်များဆီ ရောက်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုပါတယ်။

၃။ M (Metastasis) - အဝေးအင်္ဂါများသို့ ပြန့်နှံ့မှု
ကင်ဆာဟာ မူလနေရာကနေ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အဝေးက အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတွေ (ဥပမာ - အသည်း၊ အဆုတ်၊ အရိုး၊ ဦးနှောက်) ဆီကို သွေးကြော သို့မဟုတ် ပြန်ရည်ကြောကတစ်ဆင့် ပြန့်သွားပြီလားဆိုတာကို ကြည့်ပါတယ်။

M0 ဆိုရင် တခြားအဝေးက အင်္ဂါများဆီ ကင်ဆာမပြန့်သေးဘူး‌ေပါ့။
M1 ဆိုရင် တခြားအင်္ဂါများဆီ ကင်ဆာပြန့်နှံ့သွားခြင်း (ဒါကို Stage 4 လို့ သတ်မှတ်ပါတယ်)။

အနှစ်ချုပ် အဆင့်သတ်မှတ်ပုံ (Overall Staging)

ဆရာဝန်တွေက အထက်ပါ T, N, M အဖြေတွေကို ပေါင်းစပ်ပြီး Stage 1 ကနေ 4 အထိ အုပ်စုပြန်ခွဲပါတယ်။

ဆိုရင် အကျိတ်သေးပြီး မပြန့်သေး (T ငယ်၊ N0, M0)။

& 3 ဆိုရင် အကျိတ်ကြီးလာပြီး အနီးနား ပြန်ရည်ကျိတ်တွေဆီ ပြန့်လာ (T ကြီး၊ N ရှိ၊ M0)။

ဆိုရင်‌ေတာ့ အဝေးအင်္ဂါတွေကို ပြန့်သွား ပါပြီ။ ( T နဲ့ N က ဘယ်အဆင့် ဖြစ်နေပါစေ၊ M1 ဖြစ်လျှင် Stage 4 ပါ)။

ဒီ TNM သတ်မှတ်ချက်တွေကို အခြေခံပြီး လူနာအတွက် အကောင်းဆုံး ကုသမှုပုံစံ (ခွဲစိတ်မလား၊ ဓာတ်ရောင်ခြည်ပေးမလား၊ ဆေးသွင်းမလား) ကို ဆုံးဖြတ်ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကုသရေးဆိုင်ရာ ယန္တရားများ (Therapeutic Mechanisms)

ကုသရေးကလည်း ကင်ဆာ ဖြစ်တဲ့ နေရာ အမျိုးအစား အလိုက်ရယ်၊ ဖြစ်နေတဲ့ ကင်ဆာအဆင့်ရယ် အပေါ်မူတည်ပြီး ခွဲစိတ်မလား၊ မခွဲဘူးလား။ ပြီးရင် ဘယ်လိုကုထုံးနဲ့ သွားမလဲ ဆိုတာ ဆုံးဖြတ်ကြပါတယ်။

(၁) Chemotherapy (ဓာတုကုထုံး)

လျင်လျင်မြန်မြန် ပွားများနေတဲ့ ကင်ဆာ ဆဲလ် တွေကို ပစ်မှတ်ထား သတ်ဖြတ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
အားနည်းချက်ကတော့ ကင်ဆာဆဲလ်တင်မကဘဲ ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှ အပွားမြန်တဲ့ ဆဲလ် အကောင်းတွေကိုပါ ထိခိုက်စေလို့ ဆံပင်ကျွတ်ခြင်း၊ ပျို့အန်ခြင်းများ ဖြစ်စေပါတတ်ပါတယ်။

(၂) Targeted Therapy (ပစ်မှတ်ထား ကုထုံး)

ဒီနေ့ခေတ်မှာ ကင်ဆာဆဲလ် တွေမှာသာပါရှိတဲ့ သီးသန့် မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှု (mutations ) ဒါမှမဟုတ် ပရိုတင်း (Receptor) တွေကိုသာ ရွေးချယ် ပိတ်ဆို့တဲ့ ကုထုံး ဖြစ်ပါတယ်။

သူ့ရဲ့အားသာချက် ကတော့ သာမန်ဆဲလ် အကောင်းတွေကို ထိခိုက်မှုနည်းပြီး တိကျမှု မြင့်မားတယ်ဆိုပါတယ်။

(၃) Immunotherapy (ခုခံအားမြှင့် ကုထုံး)

ဒါကတော့ အဆင့်မြင့် နည်းစနစ်ပါ။ လူနာရဲ့ ကိုယ်ပိုင် ခုခံအားစနစ် (T-cells) က ကင်ဆာကို ပြန်လည် တိုက်ခိုက်နိုင်အောင် ပြုပြင် ပေးတာပါ။

ဥပမာ CAR-T Cell Therapy မှာ လူနာရဲ့ ခုခံအားဆဲလ်‌ေတွကို ထုတ်ယူပြီး ဓာတ်ခွဲခန်းမှာ ကင်ဆာကို တိုက်ခိုက်နိုင်စွမ်း ရှိအောင် ပြင်ဆင်ပြီးမှ ခန္ဓာကိုယ်ထဲ ပြန်ထည့်ပေးတဲ့ အဆင့်မြင့် နည်းပညာ ဖြစ်ပါသည်။ ဈေးနှုန်းကလည်း လူတိုင်းလက်လှမ်းမမီတဲ့ ဈေးနှုန်းတွေပါ။

(၄) ဓာတ်ရောင်ခြည်ကုထုံး (Radiation Therapy)

အရပ်အခေါ်ကတော့ ဓာတ်ကင်တယ်ပေါ့။ စွမ်းအင်မြင့်ရောင်ခြည်တွေနဲ့ ကင်ဆာဆဲလ်ရဲ့ DNA ကို တိုက်ရိုက်ဖျက်ဆီးပြီး အကျိတ်ကို သေးငယ်စေကာ ပျံ့နှံ့မှုကို ထိန်းချုပ်ပေးတဲ့ ထိရောက်သည့် ကုသမှုဖြစ်ပါတယ်

ခွဲစိတ်ရန်မလိုဘဲ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကို မထိခိုက်စေဘဲ ကုသနိုင်သော်လည်း (မခွဲစိတ်မီလည်း အကျိတ်သေးသွားအောင် ဒီနည်းနဲ့ ကုသတာမျိုးလည်း ရှိပြန်ပါတယ်) ကုသသည့်နေရာတစ်ဝိုက်ရှိ ကျန်းမာတဲ့ ဆဲလ်အချို့ ထိခိုက်မှုကြောင့် အသားအရေနီမြန်းခြင်းနှင့် နုံးခွေခြင်းကဲ့သို့ ယာယီဘေးထွက်ဆိုးကျိုးတွေ ရှိနိုင်ပါတယ်။

ဒါပေမယ့် ခေတ်မီနည်းပညာ တွေကြောင့် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးနည်းပါးစွာနဲ့ ကင်ဆာဝေဒနာကို သိသိသာသာ သက်သာလျော့ပါးစေနိုင်သည့် အကျိုးကျေးဇူးရှိပြန်ပါတယ်။

ကာကွယ်ခြင်းနှင့် အနာဂတ်အလားအလာ

ကင်ဆာကြောင့် သေဆုံးမှုရဲ့ ၃၀% မှ ၅၀% မှာ ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော အချက်များကြောင့် ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

ကင်ဆာကာကွယ်ဖို့ဆိုရင် ဆေးလိပ်ရှောင်ခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန် ထိန်းခြင်း၊ ကင်ဆာအားပေးတဲ့ အစားအစာ (Carcinogenic) တွေ ရှောင်ရှားခြင်း၊ အသီးအနှံများများစားခြင်းနှင့် HPV, Hepatitis B ကာကွယ်ဆေးများ ထိုးနှံခြင်းတို့ လုပ်လို့ရပါတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံမှာ‌ေတာ့ ၂၀၃၀ မှာ HPV ကာကွယ်ဆေး ၉၀% ထိုးနှံနိုင်ဖို့နဲ့ သားအိမ်ခေါင်းကင်ဆာကို အမြစ်ပြတ် တိုက်ဖျက်နိုင်ဖို့ အမျိုးသားအဆင့် စီမံကိန်းများ ချမှတ်ထား‌ေကြာင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။

ကင်ဆာ သုတေသန အဖွဲ့ကြီးများ

IARC ဆိုတာ WHO ရဲ့ ကင်ဆာ သုတေသနဌာန (ပြင်သစ်) ဖြစ်ပါတယ်။

National Cancer Institute (NCI) ဆိုတာကတော့ အမေရိကန်က ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကင်ဆာသုတေသန ရန်ပုံငွေပေးသည့်အဖွဲ့ (အမေရိကန်) ဖြစ်ပါတယ်။

American Cancer Society (ACS) ကတော့ လူနာများအား ကူညီပံ့ပိုးပေးနေသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပါတယ်။

ကင်ဆာ နဲ့ ပတ်သက်ပြီး အမှာစကား (Take-Home Message)

၁။ ကင်ဆာဟာ မျိုးဗီဇရောဂါဖြစ်ပေမယ့် မျိုးရိုးလိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ခဲပါတယ်။ ၉၀% ကျော်သော ကင်ဆာများဟာ ပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ နေထိုင်မှုပုံစံကြောင့် နောက်မှဖြစ်လာတဲ့ DNA ပျက်စီးမှုများကြောင့်သာ ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ အချိန်သည် အသက်ဖြစ်ပါတယ်။ ခန္ဓာကိုယ်မှာ အလုံးအကျိတ်၊ သွေးထွက်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် အလေးချိန်ကျခြင်းလိုမျိုး ထူးခြားတဲ့ အပြောင်းလဲတွေ (၂) ပတ်ထက် ပိုကြာနေရင် ဆရာဝန်နဲ့ ပြသပါ။

၃။ ကာကွယ်ခြင်းသည် အထိရောက်ဆုံးဖြစ်ပါတယ်။ ဆေးလိပ်ဖြတ်ခြင်းနဲ့ သက်ဆိုင်ရာ ကာကွယ်ဆေးထိုးခြင်းဟာ ခင်ဗျားတို့အသက်ကို အမှန်တကယ် ကယ်တင်နိုင်ပါတယ်။

၄။ ကင်ဆာဆိုတာ ကုသလို့ရတဲ့ ရောဂါဖြစ်လာပါပြီ။ လက်ရှိမှာ ဈေးကြီးနေသေးပေမယ့် CAR-T, CAR-NK တို့လို ကုထုံးတွေဟာ အစွမ်းထက်လာကြမှာ အသေချာပါပဲ။ ဒီနေ့ခေတ်မှာ နည်းပညာအသစ် တွေကြောင့် ကင်ဆာကို ပျောက်ကင်းအောင် သို့မဟုတ် ရေရှည် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်သော ရောဂါတစ်ခုအဖြစ် ကုသလာနိုင်ပြီ ဖြစ်ပါတယ်။

23/03/2026

ဇရာ!

ဇရာရဲ့ အမှတ်သရုပ်များ

၂၀၁၃ မှာ ဇီဝဓာတုဗေဒပညာရှင်၊ မော်လီကျူးဇီဝဗေဒပညာရှင် ကားလို့စ် လိုပက်ဇ် အော့တင် (Carlos López-Otín) ဦးဆောင်တဲ့ ဥရောပသိပ္ပံပညာရှင်တစုက “ဇရာရဲ့အမှတ်သရုပ် (၉) ချက်” ဆိုတဲ့ခေါင်းစဥ်နဲ့ အရေးကြီးစာတမ်း တစောင် တင်သွင်းခဲ့ပါတယ်။ ဒီစာတမ်းကြောင့် သက်ရှည်ကျန်းမာနုပျိုရေးနယ်ပယ်မှာ ဇရာဖြစ်ရတဲ့အကြောင်းရင်းကို အငြင်းပွားစရာမလိုတာ့ဘဲ ဇရာကိုလေ့လာနိုင်စေမယ့် လမ်းကြောင်းပေါ်လာခဲ့တယ်။ စာအုပ်တအုပ်လုံးကတော့ ဒီ အမှတ်သရုပ်တွေ အကြောင်းရေးထာတာပေါ့။ ဒါပေမယ့် ဒီအမှတ်သရုပ်တွေတခုစီမှာ ကားလို့စ် လိုပက်ဇ် အော့တင် (Carlos López-Otín) တို့သတ်မှတ်ထားတဲ့ အရေးကြီး သတ်မှတ်ချက် (၃) ချက်နဲ့ ကိုက်ညီတာ သိဖို့အရေးကြီးတယ်။

- ဇရာဖြစ်နေချိန်မှာ ဒီအချက်တွေပေါ်လာမယ်။
- သိပ္ပံပညာရှင်တွေက ပိုဆိုးအောင် တနည်းနည်းနဲ့စမ်းသပ်လိုက်ရင် ဇရာပိုမြန်လာမယ်။
- တနည်းနည်းနဲ့ ပိတ်ဆို့လိုက်ရင် ဇရာဖြစ်စဥ်နှေးပြီး သက်တမ်းပိုရှည်လာမယ်။

အမှတ်သရုပ် အချက် (၉) ချက်

(၁) မျိုးဗီဇကြီး မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာခြင်း (Genomic Instability)

မျိုးဗီဇကြီး(Genome)ထဲက ဗီဇစုလေးတွေ(Genes)ကို ဒီအန်အေတွေ(DNA)နဲ့ တည်ဆောက်ထားတယ်ဆိုတာ အထက်တန်းကျောင်းမှာကတည်းက သင်ခဲ့ဖူးကြပါလိမ့်မယ်။ ဒီ နှစ်ပင်လိမ် ဒီအန်အေလေး(DNA)က ခင်ဗျားရဲ့ ရုပ်သွင်နဲ့ခန္ဓာကိုယ်လုပ်ဆောင်ချက်တွေရဲ့ Master Plan ပါပဲ။ နောက်ပြီး ဒီအန်အေ(DNA) က သူ့ဘာသာ မိတ္တူပွားနိုင်ပါတယ်။ မိတ္တူပွားယူရင်း ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပက ဓာတ်ရောင်ခြည်တွေ(Radiations)၊ အဆိပ်တောက်တွေ (Toxics) ထိတွေ့ပြီး ဗီဇပြောင်းအထွန်းတွေ (Mutations) ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒီလိုဗီဇပြောင်းအထွန်း အချို့ကတော့ သက်ရှိမျိုးစိတ်တွေ သူတို့နေထိုင်ရာပတ်ဝန်းကျင်နဲ့ လိုက်လျောညီထွေ (Adaption) ဖြစ်ဖို့ ဆင့်ကဲဖြစ်စဥ် (Evolutions)အတွက် အရမ်းအရေးကြီးတယ်။ ဒါပေမယ့် ဗီဇပြောင်းအများစုက ကင်ဆာအပါဝင် ရောဂါတွေဖြစ်စေတာ၊ ပုံမှန်လုပ်‌ငန်းဆောင်တာတွေ ပျက်ဆီးဆုံးရှုံးတာ ဖြစ်စေပါတယ်။

(၂) တီလိုမီးယားတွေ တဖြည်းဖြည်းပျက်ဆီးလာခြင်း (Telomere Attrition)

တီလိုမီးယားတွေ(Telomere)က ရှုးဖိနပ်ထိပ်ပိတ် ပလပ်စတစ်အဖုံးလေးတွေလိုပဲ ခရိုမိုဇုမ်းတွေ (Chromosomes) ဖွာထွက်မသွားအောင် နဲ့ အချင်းချင်းပူးကပ်ပေါင်းမသွားအောင် ကာကွယ်ပေးထားတယ်။ သူဖုံးအုပ်ထားတဲ့ ဒိအန်အေ အပိုင်းလေးတွေက တကယ်ကိုထိခိုက်ပျက်စီးလွယ်တယ်။ ခရိုမိုဇုမ်းတွေ မိတ္တူကွဲပွားလေလေ တီလိုမီးယားတွေ တိုလာလေလေပါပဲ။ နောက်ဆုံးပိတ် ဒီအဖုံးလေးတွေက ခရိုမိုဇုမ်းတွေ ဖွာထွက်မသွားအောင် ကာကွယ်မပေးနိုင် တော့တဲ့အထိ မိတ္တူကွဲပွားလိုက်တယ်။ အဲ့ဒီနောက်တော့ ခင်ဗျားထင်တဲ့အတိုင်းပဲ တီလိုမီးယား အရမ်းတိုသွားပြီး မျိုးဗီဇကြီးက ပိုပိုပြီး မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာပါတော့တယ်။

(၃) ဗီဇထိန်းပစ္စည်းများ ပြောင်းလဲလာခြင်း (Epigenetic Alteration)

ကျနော်တို့ရဲ့ ပရိုတင်း(Protein)ထုတ် ဗီဇစုလေးတွေ(Genes)တဝိုက်မှာ ကာဗွန်(Carbon) ၊ဟိုက်ဒရိုဂျင် (Hydrogen) အက်တမ်တွေ(Atoms)နဲ့ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ မီသိုင်း(Methyl)ဆိုတဲ့ မော်လီကျူးလေးတွေ(Molecules)က ဓာတုမီးပွိုင့်လေးတွေအဖြစ် ထမ်းဆောင်နေကြတယ်။ ဒီကောင်လေးတွေက ဗီဇတွေကနေ ပရိုတိန်းထုတ်ရာမှာ ဘယ်ချိန်ထုတ်မလဲ၊ ဘယ်လောက်ထုတ်မလဲ ဆိုတာ အချက်ပြထိန်းချုပ်ပေးတယ်။ ဒီ ဓာတုပစ္စည်းနဲ့ ပရိုတိန်းတွေက ကျနော်တို့ ဗီဇစုလေး‌တွေ ဓာတ်ပြုတဲ့စနစ်ကို Epigenetics လို့ခေါ်တာ။ ဗီဇထိန်း (Epigenome) က ကျနော်တို့ ဗီဇတွေ မှန်မှန်ကန်ကန် အလုပ်လုပ်နိုင်အောင် ထိန်းကျောင်းပေးတယ်။ ဒါပေမယ့် သူကလည်း အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ လုပ်ဆောင်ချက်တွေချွတ်ယွင်းလာတယ်။ ပရိုတင်းလျာ့ထုတ်တာ၊ မမှန်မကန်ထုတ်တာ နဲ့ တချို့မှာဆို ဗီဇစုက ပရိုတိန်းမထုတ်နိုင်တာ့တွေပါ ဖြစ်လာတယ်။ ဒီနေ့ခေတ် သက်ရှည်ကျန်းမာနုပျိုရေး (Longevity) သိပ္ပံပညာရှင်များက ဗီဇထိန်းပစ္စည်းများ ပြောင်းလဲလာခြင်း (Epigenetic Alteration)ကို ဇရာအတွက် အရေးကြီးအမှတ်သရုပ်အဖြစ် မှတ်ယူလာကြပါတယ်။

(၄) ပရိုတိန်းပုံမှန်လုပ်ဆောင်ချက်များ ပျက်ယွင်းချင်း (Loss of proteostasis)

ပရိုတိန်းတွေက ခန္ဓာကိုယ်တခုလုံးမှာရှိတဲ့ ဗီဇညွှန်ကြားချက်တွေအတိုင်း လိုက်ပါလုပ်ဆောင်နေပါတယ်။ ဒီပရိုတိန်းတွေကပဲ ခန္ဓာကိုယ်လုပ်ဆောင်ချက်တွေအတွက် လိုအပ်တဲ့ပစ္စည်းတွေ တည်ဆောက်တာ၊ ဖြိုခွဲတာတွေ လုပ်ဆောင်ပေးတယ်။ အဲဒီလိုလုပ်ဆောင်ပြီး နောက်တကြိမ်ညွှန်ကြားချက်လာချိန် အဆင်သင့်ဖြစ်ဖို့ ဆဲလ်တဝိုက်မှာ နည်းနည်းပဲချန်ထားခဲ့တယ်။ အသက်ရွယ်ရလာတာနဲ့အမျှ ဆဲလ်တွေက လုပ်ငန်းချိန်ညှိထားတာတွေ မလုပ်နိုင်တော့ဘဲ မလိုအပ်တဲ့ ပရိုတိန်းတွေစုပြုံလာတယ်။ အဲ့ဒီပရိုတိန်းအမှိုက်တွေက ပုံမှန်လုပ်ငန်းတွေကို နှောင့်ယှက်တာတွေ လုပ်လာပြီး ဇရာရဲ့ဒဏ်တွေ ခံစားရစေပါတယ်။

(၅) အာဟာရ အာရုံခံထိန်းညှိမှုစနစ် ချွတ်ယွင်းလာခြင်း (Deregulated Nutrient Sensing)

လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာကတည်းက သက်ရှိတွေရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ အကြီးဆုံးပြသနာက အသက်ဆက်ရှည်နိုင်ဖို့ အစာရေစာလုံလောက်အောင် ရှာဖွေရတာပါပဲ။ ရလာဒ်အနေနဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ဆဲလ်တွေမှာ မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ အာဟာရတွေ ပေါပေါများများရနေရဲ့လား? ရှားပါးနေလား? ဆိုတာကို အာရုံခံနိုင်တဲ့ စနစ်တခုပိုင်ဆိုင်ထားတယ်၊ အဲ့ဒီကနေမှတဆင့် ပရိုတိန်းတွေကို ဖွဲ့စည်းမလား (ဒါမှမဟုတ်) ဖြိုခွဲမလားဆိုတာကို ရရှိနိုင်တဲ့အဟာရ ရင်းမြစ်တွေအပေါ်မူတည်ပြီး ဆုံးဖြတ်တာ။ ဒါပေမယ့် အသက်ရွယ်ရလာတာနဲ့အမျှ ဒီအာရုံခံစနစ်က နည်းနည်းချင်း ချွတ်ယွင်းလာတယ်။ တခါတလေမှာ မလိုလားအပ်တဲ့ ဖွဲ့စည်းတာ၊ဖြိုခွဲတာတွေ လုပ်တတ်တယ်။

(၆) မိုက်တိုခွန်ဒရီးယား (ဆဲလ် ပါဝါထုတ်စက်ရုံ) လုပ်ဆောင်ချက် ပျက်ယွင်းခြင်း (Mitochondrial Dysfunction)

မိုက်တိုခွန်ဒရီးယား (ဆဲလ် ပါဝါထုတ်စက်ရုံ) တွေက ဆဲလ်တိုင်းနီးပါးမှာ ပါရှိတဲ့ စွမ်းအင်ထုတ် မီးစက်‌လေးတွေလို့ဆိုနိုင်တယ်။ သူတို့မှာကိုယ်ပိုင် ဒီအန်အေ ပါရှိပြီး ခန္ဓာကိုယ်အတွက် စွမ်းအင်တွေ ထုတ်ပေးတယ်။ သကြားနဲ့အဆီတွေလိုမျိုး အာဟာရတွေကိုဖြိုခွဲပြီး စွမ်းအင်အဖြစ်ပြောင်းလဲပေးတယ်။ နစ်ကိုတင်နမိုက် အက်ဒနင်း ဒိုင်နျူကလီယိုတိုက် (NAD+) လို့ခေါ်တဲ့ ပစ္စည်းတွေပြတ်လပ်တဲ့အချိန်မှာ တချို့မိုက်တိုခွန်ဒရီးယားတွေက ဇရာထောင်းပြီး အလုပ်မလုပ်နိုင်တဲ့အခါ စွမ်းအင်ထုတ်မပေးတော့ဘဲ ရောဂါပေါင်းစုံဝင်လာတတ်တော့တယ်။ မိုက်တိုခွန်ဒရီးယား (ဆဲလ် ပါဝါထုတ်စက်ရုံ) က ဇရာဖြစ်စေတဲ့ အဓိကအကြောင်း ဟုတ် မဟုတ်ဆိုတာထက် ဇရာနဲ့ တချို့နာတာရှဉ်ရောဂါတွေမှာ သူက အဓိကပါဝင်ပတ်သက်နေတယ်ဆိုတာတော့ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိလာရပါပြီ။ ဒါ့ကြောင့်လည်း သက်ရှည်ကျန်းမာနုပျိုရေး ကြိုးစားသုတေသနပြုနေကြတဲ့ သိပ္ပံပညာရှင်အများစုက မိုက်တိုခွန်ဒရီးယား (ဆဲလ် ပါဝါထုတ်စက်ရုံ) ကို အာရုံထားပြီး သုတေသနပြုလာကြတာပေါ့။

(၇) ဆဲလ်များ အိုမင်းမစွမ်းဖြစ်လာခြင်း (Cellular Senescence)

ဘယ်အရာမှမမြဲဘူးဆိုတဲ့ အနိစ္စသဘောမှာ ဆဲလ်တွေလည်း အကျုံးဝင်တယ်။ အရေအတွက် အတိုင်းတာတခုအထိ ဆဲလ်ကွဲပွားပြီးနောက်တော့ တီလိုမီးယား တိုလာတာနဲ့ တဆက်တည်း ဆဲလ်ကလည်း ပျက်စီးလာပြီး နောက်ဆုံး သေသွားတယ်။ ပုံမှန်အားဖြင့်တော့ ဒီဆဲလ်အသေတွေကို ခုခံအားစနစ်က ချေဖျက်ပြီး၊ ဆဲလ်အသစ်တွေအစားထိုးနေရာဝင်ယူနိုင်အောင် ရှင်းထုတ်ပေးတယ်။ ဒါပေမယ့် တခါတရံမှာတော့ ဒီဆဲလ်အိုတွေ ဆဲလ်အသေတွေက ဇွန်ဘီးတွေလို ခိုကပ်ပြီး ဘေးကဆဲလ်အကောင်းတွေကိုပါ ရောင်ရမ်းလာအောင် လုပ်ပစ်တယ်။ ဒီပြသနာက ဇရာဖြစ်စဥ်ကို မြန်စေတယ်၊ပိုဆိုးစေတယ်လို့ ယုံကြည်လာကြတယ်။

(၈) မူလပင်မဆဲလ်များ ပင်ပန်းသွားခြင်း (Stem Cell Exhaustion)

မူလပင်မဆဲလ်တွေဟာ တခြားဆဲလ်အမျိုးမျိုးအဖြစ် ပြောင်းလဲကြီးထွားလာနိုင်တဲ့ အထူးဆဲလ်တွေ ဖြစ်ကြပါတယ်။ သူကနေပဲ အရေပြားဆဲလ်၊ အသည်းဆဲလ်၊ ကြွက်သားဆဲလ်၊ ဦးနှောက်ဆဲလ် အစရှိသဖြင့် ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးလာတာ။ ဆိုတော့ ဆဲလ်တခုခု ပျက်ဆီးတယ်။ ထိခိုက်တယ်ဆိုရင် ဒီ မူလပင်မဆဲလ်တွေက ထပ်ပြီးအသစ်သစ် ထုတ်ပေးလေ့ရှိတယ်၊။ တစ်ရှူးအများစုမှာ ဒီမူလပင်မဆဲလ်တွေကနေ လိုအပ်တဲ့ ဆဲလ်တွေအဖြစ် နေ့စဥ်ပြောင်းလဲပေးနေတယ်။ ဒါပေမယ့် ကျနော်တို့ အသက်ရွယ်ရလို့ ဇရာဖြစ်လာတဲ့အခါ အရံထားရှိတဲ့ မူလပင်မဆဲလ်အချို့ဟာ ကုန်ခမ်းလာတယ်။ ထိခိုက်ပျက်ဆီးလာတယ်။ လိုအပ်တဲ့ဆဲလ်အသစ်ထုတ်ပေးဖို့ နှေးကွေးလာတယ်၊ အရင်လိုမမြန်တော့ဘူး။ ဆိုတော့ ဆဲလ်တခုခုထိခိုက်ပျက်ဆီးရင် ငယ်ငယ်ကလို အသစ်ထုတ်ပေးပြီး အမြန်အစားမထိုးနိုင်တော့ဘူး။ ဒါဟာ ဇရာရဲ့လက္ခဏာပဲ။

(၉) ဆဲလ်အချင်းချင်းကြား ဆက်သွယ်မှုချို့ယွင်းလာခြင်း (Altered intercellular communication)

ခန္ဓာကိုယ်က ရှင်းမထုတ်နိုင်တဲ့ အိုမင်းမစွမ်းတော့တဲ့ဆဲလ်တွေဟာ သူကိုယ်တိုင်ရောင်ရမ်းလာသလို ဘေးပတ်ဝန်းကျင်ဆဲလ်တွေကိုလည်း လိုက်ရောင်ရမ်းလာအောင် လုပ်လိုက်တယ်။ ဒါကိုစစ်ဆေးပြုပြင်တာမျိုး မလုပ်နိုင်ရင် ဆဲလ်အချင်းချင်းကြား အဆက်သွယ်တွေပျက်ယွင်းလာပြီး အရိုးတွေဆိုရင် ကျိုးလွယ်လာမယ်၊ ကြွက်သားတွေက အားနည်းလာမယ်၊ အရေပြားတွေလျော့ရဲလာမယ်။ ပြီးရင် တခြားဇရာလက္ခဏာတွေလည်း ပေါ်ပေါက်လာပါတော့မယ်။

The Science and Technology of Growing Young စာအုပ်မှ ကောက်နှုတ်ဘာသာပြန်ဖော်ပြပါသည်။

ဇရာ‌အကြောင်း သက်ရှည်ကျန်းမာနုပျိုရေးအကြောင်း သုတေသနပြုကြတဲ့အခါ ဇရာဖြစ်ကြောင်း သီအိုရီတွေထုတ်ပြီးဖြေရှင်းဖို့ ကြိုးစားကြတယ်။ အဲ့ဒီမှာ သီအိုရိတွေသက်သေပြကြရင်း ကွဲလွဲမှုတွေရှိလာတယ်။ အထက်က (9) hallmarks of the aging ကတော့ အားလုံးလက်ခံထားတဲ့ ဇရာရဲ့ သရုပ်သကန်တွေဆိုပါတော့။ ဒီအချက်တွေ နားလည်လက်ခံပြိး နောက်တဆင့် ဇရာကို နှေးသွားးအောင်(or) ရပ်တန့်အောင် (or) နောက်ပြန်လှည့်အောင် ဘယ်လို လုပ်ကြမလဲ ဆိုတာကို သုတေသနပြု နည်းလမ်းရှာဖွေနေကြတာဖြစ်ပါတယ်။

Photo Credit