Genomics Myanmar

13/02/2026

အဆုတ်ကင်ဆာ အတွက် ပထမဆုံးသော ဗီဇကုထုံး ရှူဆေး KB707

13 February 2026

ကျနော်တို့တွေ အရင်က ဗီဇကုထုံး လို့ ခေါ်ကြတဲ့ Gene Therapy အကြောင်း မကြာခဏရေးခဲ့ဖူးပါတယ်။ တကယ်စိတ်ဝင်စားစရာ နည်းပညာပါ။ အကြမ်းဖျင်း ဆိုရရင် မွေးရာပါ မျိုးဗီဇ ချွတ်ယွင်းမှုကြောင့် ဖြစ်နေတဲ့ ရောဂါတွေ ကို ကုသပေးနိုင်ဖို့ လုပ်ထားတဲ့ နည်းပညာပါ။ မကောင်းတဲ့ ဗီဇ ကို သိပြီဆိုတာနဲ့ အပြင်ကနေ ကျန်းမာ ကောင်းမွန်တဲ့ မျိုးဗီဇ နဲ့ အစားထိုးပေးတာပေါ့။ ဘယ်လို အစားထိုးလဲဆိုရင် ကောင်းမွန်တဲ့ ဗီဇကို လူ့ဆဲလ်ထဲအထိ သယ်သွားပေးမယ့် Vector တခုခုထဲထည့်ပြီး ဆေးအဖြစ် ထိုးပေးလိုက်တာမျိုးပါ။ ဒါက နားလည်လွယ်အောင် ရှင်းပြတာပါ။ ‌အောက်က Link မှာ ဖတ်ကြည့်ပါ။

https://www.facebook.com/share/p/18TJAoPe4E/

ဆိုတော့ ဒီ ဗီဇကုထုံး အဆင်ပြေအောင်မြင်လာတော့ မွေးရာပါ နားမကြားကလေးတွေ၊ မွေးရာပါ မျက်စိမမြင်တဲ့ ကလေးတွေ၊ မွေးရာပါ ရောဂါနဲ့ မွေးကင်းစမှာတင် သေဆုံးတတ်တဲ့ ရောဂါ ပါလာတဲ့ ကလေးတွေကို ကယ်တယ်နိုင်ခဲ့တဲ့ ဇာတ်လမ်းတွေ အများကြီးရှိလာပါပြီ။ ဒါ့အပြင် အခြား ရောဂါ အမျိုးမျိုးအတွက်လည်း အောင်မြင်မှုတွေ ကြားလာရသလို၊ Longevity တို့လို သက်ရှည်ကျန်းမာနုပျိုရေး နယ်ပယ်မှာလည်း အသုံးချလာတာ ရှိပြန်ပါတယ်။

ဒီတခေါက် ပြောပြချင်တဲ့ သတင်းလေးကတော့ အဆုတ်ကင်ဆာ အတွက် ဗီဇကုထုံး လူမှာ စတင်စမ်းသပ်တာ အောင်မြင်မှုတွေရပြီး ဒီ ဖေဖော်ဝါရီလထဲမှာ FDA ကနေ အမြန်လမ်းကြောင်း First track ခွင့်ပြုလိုက်တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ပိုထူးခြားတာက အရင် ဗီဇကုထုံးများလို ဆေးထိုးထည့်တာ မဟုတ်ဘဲ ရှုဆေးပုံစံ ရှုသွင်းရတာလို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါဟာ ဗီဇကုထုံး နယ်ပယ်က ပထမဆုံးသော ရှူဆေးပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

Krystal Biotech ကုမ္ပဏီက စမ်းသပ်တာဖြစ်ပြီး KB707 လို့ အမည်ပေးထားပြီး အခု လူမှာ အဆင့် ၁ အနေနဲ့ စမ်းသပ်တာကို KYANITE-1 လို့ ‌ပေးထားတာပါ။

အဆုတ်ကင်ဆာ ဒါမှမဟုတ် အခြားကင်ဆာကနေ အဆုတ်ကို ပျံ့လာတဲ့ ကင်ဆာတွေအတွက် ကနဦး လူမှာ စမ်းလိုက်တာဖြစ်ပါတယ်။ လူနာက ပန်းနာရင်ကြပ် လူနာတွေ ဆေးငွေ့ရှုသလို ရှူသွင်းလိုက်ရုံပါပဲ။ အခု Phase 1 ရဲ့ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်က အန္တရာယ်အကင်းဆုံး ပမာဏ သိဖို့ ဖြစ်ပြီး ဒုတိယအနေနဲ့ ထည့်ပေးချင်တဲ့ ဗီဇ (IL-12 and IL-2) တို့ တွေ တကယ်ပဲ ကင်ဆာဆဲလ်ထဲ ဝင်ရောက်ပြီး ကင်ဆာဆဲလ် ကို တိုက်ခိုက်နိုင်ရဲ့လားဆိုတာ စမ်းသပ်ဖို့ပါ။

ဆိုတော့ သူက ကျနော်တို့တွေမှာ ရေယုန်အနာဖြစ်စေတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ် Herpes Simplex Virus (HSV-1) ကို ဗီဇသယ်ဆောင်သူ Vector အဖြစ်သုံးထားပါတယ်။ ဒီ Virus ကို ဆက်မပွးများနိုင်အောင် လုပ်ထားတာပါ။ ပြီးမှ Virus ထဲမှာ Cytokines တွေဖြစ်တဲ့ IL-12 & IL-2 ထုတ်ဖို့ ဗီဇတွေ ထည့်ပေးလိုက်တာပါ။

IL-12 က ကင်ဆာဆဲလ်ထဲ ရောက်ပြီဆိုရင် ကျနော်တို့ရဲ့ ခုခံအားစနစ်ကို အချက်ပြပေးပါတယ်။ IL-2 က ကျတော့ ကျနော်တို့ ခုခံအားစနစ်က ဒီကင်ဆာဆဲလ်ကို အုံနဲ့ကျင်းနဲ့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခိုက်နိုင်အောင် အားဖြည့်ပေးတာပါ။

အခု Phase-1 စမ်းသပ်လိုက်တဲ့အခါမှာလည်း အဆုတ် ကင်ဆာဆဲလ်တွေ ရှုံ့တွန့်သွားတာ တွေ့ရပြီး တဖက်ကလည်း လူမှာ ပြင်းထန်တဲ့ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုး မခံစားရဘူးဆိုတာ တွေ့ရတာကြောင့် သူ့ကို Antibody ဆေးတမျိုးဖြစ်တဲ့ Pembrolizumab ဆေးနဲ့ တွဲဖက်အသုံးပြုမယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ အခုချိန်မှာ အမေရိကန်က ပြည်နယ်တော်တော် များများမှာ စမ်းသပ်ကုသမှုမှာ ပါဝင်ချင်သူတွေ စာရင်းသွင်းလို့ ရပြီဆိုပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ စိတ်ဝင်စားမိတာ Krystal Biotech ကုမ္ပဏီပါပဲ။ ဒီ ကုမ္ပဏီကို Krish and Suma Krishnan စုံတွဲက ၂၀၁၆ ခုနှစ်တုန်းက Pittsburgh မှာ စတင်တည်ထောင်ခဲ့တာပါ။ ၂ ဦးစလုံးက အိန္ဒိယ မှာ မွေး၊ အိန္ဒိယမှာ ကြီးပြီး မဟာသိပ္ပံတန်း တက်ရင်းနဲ့မှ အမေရိကန် ကို ရောက်လာကြသူတွေပါ။ ယောကျာ်းလုပ်သူက Mechanical Engineering နဲ့ IIT ကနေ ကျောင်းပြီးတယ်။ ပြီးမှ အမေရိက University of Toledo ကနေ Engineering မာစတာ ဆက်တက်တယ်။ နောက်တော့ The Wharton School မှာ MBA in Finance နဲ့ မာစတာတက်တာပါ။ သူတို့ စုံတွဲအတူ အလုပ်လုပ်ခဲ့တဲ့ New River Pharmaceuticals မှာ သူက CFO and COO ဖြစ်လာတယ်။

အမျိုးသမီး ဖြစ်တဲ့ Suma Krishnan ကတော့ Lab ထဲမှာ အဓိက လုပ်တာပေါ။့ အိန္ဒိယက Fergusson College ကနေ Organic Chemistry နဲ့ဘွဲ့ရပြီး MBA ပါ ဆက်ယူခဲ့တယ်။ ပြီးမှ အမေရိကန် ရောက်လာပြီး Organic Chemistry နဲ့ Villanova University ကနေ မာစတာ ထပ်ယူခဲ့တယ်။ သူမက New River Pharmaceuticals မှာ အကြီးတန်း ဒုဥက္ကဌ (Senior Vice President) တာဝန်ယူခဲ့တာ။

နောက်တော့ New River Pharmaceuticals ကို တခြားကုမ္ပဏီ တခုက ဝယ်လိုက်လို့ သူတို့လည်း အလုပ်တွေပြောင်း၊ နောက်ဆုံး ၂၀၁၆ မှာ ကိုယ်ပိုင် Krystal Biotech ကို ထူထောင်လိုက်ကြတာ။ အခုဆို Krystal Biotech က ၄.၄ ဘီလျံလောက်အထိ တန်ဖိုးရှိနေပြီ ဆိုပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ ပထမဆုံးအောင်ပွဲက Butterfly Skin လို့ ခေါ်ကြတဲ့ Dystrophic Epidermolysis Bullosa (DEB) ဆိုတဲ့ ရှာပါး အရေပြားရောဂါ အတွက် ဗီဇကုထုံး Vyjuvek(B-VEC) ပဲဖြစ်ပါတယ်။ သူမဟာ ၂၀၂၅ မှာ Forbes မဂ္ဂဇင်းက အသက် ၅၀ အထက် လူ ၅၀ စာရင်းမှာ ရွေးချယ်ဖော်ပြခြင်းခံရပါတယ်။ တကယ်စွမ်းတဲ့ အင်ဒီယန်းတွေပါပဲ။

11/02/2026

Cell (ဆဲလ်)

ကျနော်တို့ ပို့စ်တွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး စိတ်ဝင်တစားဖတ်ပြီး လာမေးကြလို့ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ တချို့က ပို့စ်နဲ့ပတ်သက်ပြီး သူတို့သိချင်တာလေးတွေ ဖြတ်မေးတဲ့အခါ Cell Biology တို့ Molecular Biology တို့မှာ အခြေခံလေးတွေ မသိထားတော့ ရှင်းပြရင်း ပိုရှုပ်နေတတ်ကြတယ်။ တချို့ကလည်း Molecular Biology ကို သေချာနားလည်ချင်တယ် ဘယ်က စလေ့လာရမှန်းမသိဘူး ဖြစ်နေကြတယ်။ ဒါ့ကြောင့် ဒီတပတ်တော့ သူတို့ရဲ့ အခြေခံ Cell Biology ကို အနှစ်ချုပ်လေး ဖော်ပြပါရစေ။

What is a Cell?
(ဆဲလ်ဆိုတာ ဘာလဲ?)

သက်ရှိအားလုံးတို့ရဲ့ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံအရ‌ရော၊ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ပုံအရပါ အခြေခံအကျဆုံး ယူနစ်တွေကို ဆဲလ်လို့ခေါ်ပါတယ်။ ဆဲလ် တလုံးတည်းနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ သက်ရှိကို Unicellular Organism (ဥပမာ ဘက်တီးရီးယားတွေ) လို့ခေါ်ပြီး ဆဲလ်အများကြီးနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ သက်ရှိတွေကိုတော့ Multicellular Organism (ဥပမာ လူသားဆဲလ်တွေ)လို့ ခေါ်ပါတယ်။
သက်ရှိမျိုးစိတ်တွေ တခုနဲ့တခုကြားမှာ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားတဲ့ ဆဲလ် အရေအတွက်၊ အရွယ်အစား၊ ပုံသဏ္ဍာန် မတူညီကြပါဘူး။

Who discovered the Cell?
(ဆဲလ်ကို ဘယ်သူရှာဖွေဖော်ထုတ် ခဲ့သလဲ)

- ရောဘတ် ဟုခ် (Robert Hooke) – 1665 က ဆဲလ် လို့ စတင်ခေါ်ပြီး သက်မဲ့ (Non Living) လို့ကောက်ချက်ချခဲ့တာ။ သူ့ရဲ့ မိုက်ခရိုစကုပ်အောက်မှာ အကန့်လေးတွေနဲ့ အခန်းငယ်ပုံစံတွေ တွေ့ရလို့ cell လို့ နာမည်ပေးခဲ့တာ။
- အန်တွန် လီဝန်ဟွခ် (Anton Leeuwenhoek) - ဆဲလ်လှုပ်ရှားတာ တွေ့ပြီး သက်ရှိ (Alive) လို့ ကောက်ချက်ချခဲ့။
- ရောဘတ် ဘရောင်း (Robert Brown) – 1883 သစ်ခွပန်းရဲ့ ဆဲလ် တည်ဆောက်ပုံ အပြည့်စုံကို ပထမဆုံး ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီး နျူကလိယပ်စ်(Nucleus) ပါတာ သိခဲ့ရ။

Characteristics of Cells
(ဆဲလ်ရဲ့ ဝိသေသလက္ခဏာများ)

- ဆဲလ်တွေက သက်ရှိတွေလိုအပ်တဲ့ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်မှုပုံစံကို ထောက်ပံ့ပေးထားတယ်။
- မျိုးပွားဖို့လိုအပ်တဲ့ ဗီဇသတင်းအချက်လက်တွေကို နျူကလိယပ်စ်ထဲမှာ သိမ်းထားတယ်။
- တည်ဆောက်ပုံအရ အင်္ဂနုတ်(Organelles) တွေဟာ ဆိုက်တိုပလာဆမ် (Cytoplasm) ထဲမှာ ပေါလောပေါ်နေကြတယ်။
- မိုက်တိုခွန်ဒရီးယား (Mitochondria) ကတော့ ဆဲလ်လိုအပ်တဲ့ စွမ်းအင်ဖြည့်ဆည်းပေးသူပေါ့။
- လိုင်ဆိုဇိုင်း(Lysozymes) တွေကတော့ ဆဲလ်ထဲက အလုပ်လုပ်ပြီးထွက်လာတဲ့ အမှိုက်သရိုက်တွေနဲ့ ပြင်ပဝင်လာတဲ့ ပိုးမွှားတွေကိုပါ ဖမ်းငုံ ချေဖျက်ပေးသူပေါ့
- Endoplasmic Reticulum ကတော့ တချို့မော်လီကျူးတွေ (အဆီ၊ စတီးရွိုက်နဲ့ ပရိုတိန်း) ကို ဖန်တီးလုပ်ကိုင်ပေးပြီး သင့်လျော်ရာနေရာကို လမ်းညွှန်ပို့ဆောင်ပေးပါတယ်။

Cell Structures and Components
(ဆဲလ်ဖွဲ့စည်းပုံ နဲ့ ပါဝင်တဲ့ အစိတ်ပိုင်းများ)

ဆဲလ်မှာ အစိတ်ပိုင်းအမျိုးမျိုး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းပြီး သက်ရှိတွေနဲ့ နေ့စဥ်ဘဝ လုပ်ငန်းတွေ လုပ်ကိုင်နိုင်ဖို့ အဲ့ဒီအစိတ်အပိုင်းတွေက သက်ဆိုင်ရာလုပ်ငန်းတွေ ထမ်းဆောင်ပေးကြပါတယ်။
ဆဲလ်ကို အောက်ပါ အစိတ်ပိုင်းတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားပါတယ်။

(၁) Cell Membrane (ဆဲလ်အမြှေးပါး)
(၂) Cell Wall (ဆဲလ် နံရံ)
(၃) Cell Organelles (ဆဲလ် အင်္ဂနုတ်များ)
- (နျူကလိယပ်စ် ထဲက ရိုင်ဘိုဇုမ်း ထုတ်လုပ်ရာနေရာ၊ဆဲလ်လုပ်ငန်းနဲ့ ဆဲလ်မျိုးပွားရေးမှာပါဝင်)
- (နျူကလိယပ်စ် အမြှေးပါး၊ နျူကလိယပ်စ်ကို ကာကွယ်)
- (ပရိုတိန်းကို တွန့်ခေါက်အဆင့်မြှင့်တင်ပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ပေးသူ)
- (ER ကထွက်လာတဲ့ ပရိုတိန်းကို အဆီလွှာနဲ့ ထုပ်ပိုးပြီး လိုရာပို့ဆောင်ပေးသူ- ဆဲလ်ရဲ့ စာတိုက်ကြီးပေါ့)
- (ပရိုတိန်းထုတ်လုပ်ရာနေရာ)
- (ဆဲလ်အတွက်လိုအပ်သော စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ပေးသူ)
- (ဆဲလ်ထဲက အလုပ်လုပ်ပြီးထွက်လာတဲ့ အမှိုက်သရိုက်တွေနဲ့ ပြင်ပဝင်လာတဲ့ ပိုးမွှားတွေ ကိုပါ ချေဖျက်ပေးသူ)
- (အလင်းမှီစုအစာဖွဲ့စည်းရာနေရာ - အပင်ဆဲလ်မှာသာရှိ)
- (တိရစ္ဆာန်တွေမှာ ဆဲလ်တွင်း အမှိုက်တွေ ရှင်းပေး/ အပင်မှာ ရေဓာတ်ထိန်းပေး)

Types of Cells
(ဆဲလ်အမျိုးအစားများ)

- Prokaryotic Cells (ပရိုကယ်ရီယုတ် ဆဲလ်)
1. နျူကလိယပ်စ် မရှိဘူး။ ဗီဇနဲ့ပတ်သက်တာတွေက ဒီအတိုင်း အလွတ်တည်ရှိနေတာ။ အဲ့ဒါကို နျူကလွိုက် (Nucleoid) လို့ခေါ်ကြတယ်။
2. ဆဲလ်တလုံးတည်း အကောင် (Singel Cell Organism) တွေ ဖြစ်ကြတယ်။
3. ဥပမာ- အာခီရာ (Archaea) ဘက်တီးရီးယား (Bacteria)နဲ့ ဆိုင်ယာနို ဘက်တီးရီးယား(Cyanobacteria) တို့ပေါ့။
4. အရွယ်စားကတော့ ၀.၁ ကနေ ၀.၅ မိုက်ခရိုမီတာ ရှိပါတယ်။
5. ဗီဇအနေနဲ့က DNA or RNA ၂ ခုစလုံးဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
6. ယေဘုယျ အားဖြင့် လိင်မဲ့မျိုးပွားနည်း တခုဖြစ်တဲ့ Binary fission နည်းနဲ့ မျိုးပွားပါတယ်။
- Eukaryotic cells (ယူကယ်ရီယုတ် ဆဲလ်)
1. သူ့မှာတော့ နျူကလိယပ်စ် (Nucleus) ရှိပါတယ်။
2. အရွယ်စားကတော့ ၁၀ ကနေ ၁၀၀ မိုက်ခရိုမီတာ လောက်ရှိပါတယ်။ Prokaryote ထက်ကြီးတာပေါ့။
3. ဥပမာ - အပင်တွေ၊ လူသားတွေအပါအဝင် တိရစ္ဆာန်တွေရဲ့ ဆဲလ်တွေအပြင် မှို (fundi) နဲ့ ပရိုတိုဇွ(Protozoan)တွေပေါ့
4. လိင်မဲ့ရော၊ လိင်ဆက်ဆံနည်းနဲ့ပါ မျိုးပွားပါတယ်။

Cell Theory (ဆဲလ် သီအိုရီ)

- ကမ္ဘာပေါ်က သက်ရှိမျိုးစိတ်တွေအားလုံးဟာ ဆဲလ်တွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားကြတယ်။
- ဆဲလ် ဆိုတာ သက်ရှိတို့ရဲ့ အခြေခံအကျဆုံး ယူနစ်ပါပဲ။
- ဆဲလ်အားလုံးဟာ ရှိနှင့်ပြီးဆဲလ်ကနေ ဖြစ်ထွန်းလာတယ်။

Essential Function of the Cell
(ဆဲလ်တွေရဲ့ အဓိကလုပ်ဆောင်မှုတွေ)

- သက်ရှိခန္ဓာကိုယ်တွေအတွက် ဖွဲ့စည်းပုံ နဲ့ အထောက်ပံ့ ပေးထားတယ်။
- ကြီးထွားမှုအတွက် Mitosis နည်းနဲ့ ထိန်းညှိတာလုပ်ပေးတယ်။
- မျိုးပွားဖို့အတွက် ကူညီပေးတယ်။
- စွမ်းအင်ထုတ်ပေးပြီး အရာဝတ္ထုတွေ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးမှာ ကူညီပေးတယ်။



Photo credit

11/02/2026

အားလုံးကို နုပျိုစေချင်သူ

Shinya Yamanaka (ရှင်ယာ ယာမာနာကာ)

လူသားတွေကို ပြန်လည်နုပျိုစေရေး ကြိုးပမ်းပေးသူ

၁၉၆၂ ခုဖွား ဂျပန်နိုင်ငံသား။ အသက် (၂၅) နှစ်အရွယ် ၁၉၈၇ မှာ Kobe တက္ကသိုလ်ကနေ MD ဘွဲ့ရခဲ့တယ်။ ၁၉၉၃ မှာ Osaka City University Graduate School ကနေ PhD ရခဲ့တယ်။ အဲ့ဒီနောက်တော့ National Osaka Hospital မှာ အရိုးခွဲစိတ်ကုဆရာဝန်ဖြစ်လာခဲ့တာပေါ့။ သူ့ပထမဆုံးခွဲစိတ်တဲ့ လူနာက သူ့သူငယ်ချင်းတယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်အကြိတ်ကို ခွဲစိတ်ဖယ်ရှားရတယ်။ အဲ့ဒီမှာ တခြားကျွမ်းကျင် ဆရာဝန်တွေ မိနစ်ပိုင်းနဲ့ ပြီးတဲ့ ကေ့စ်ကို တနာရီကျော်တဲ့အထိ အောင်မြင်ပြီးစီးခြင်း မရှိလို့ စီနီယာတွေက “ဂျာမာနာကာ” (ဂျပန်လို အရှုပ်ထုပ်အတားဆီးကောင်) ဆိုတဲ့ နာမည်ပြောင်ပေးခံခဲ့ရတယ်။

နောက်တော့ ဆန်ဖရန်စစ္စကို က J. David Gladstone Institutes မှာ နှလုံးနဲ့သွေးကြော ဆိုင်ရာရောဂါတွေ လေ့လာဖို့ Postdoctoral fellowship ရခဲ့တယ်။ သူ့မိန်းမကတော့ သူ့ကိုဆေးကုတဲ့ဆရာဝန်ဖြစ်စေချင်တယ်။ သူကတော့ Nara Institute of Science and Technology မှာ တွဲဖက်ပါမောက္ခရာထူးယူပြီး မူလပင်မဆဲလ် (Stem Cell) သုတေသနတွေ လုပ်ခဲ့တာ။ အဲ့ဒါကြောင့်လည်း သူ့အနေနဲ့ (၂၀၁၂) ခုနှစ်မှာ ဆေးပညာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ ဘာတွေအထူးထွေရှာတွေလို့ချီးမြှင့်ခံရတာလဲ?

၂၀၀၆ မှာ သူဦးဆောင်တဲ့ သုတေသနအဖွဲ့က အရွယ်ရောက်ပြီးသား ကြွက်ရဲ့ ကြွက်သားဆဲလ် (Fibroblast) ကို မူလပင်မဆဲလ် (Stem Cell) အဖြစ် ပြန်ပြောင်းသွားအောင် ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြတာ။ အဲ့ဒီလိုပြန်ပြောင်းထားတဲ့ မူလပင်မဆဲလ်ကို Induced pluripotent stem cell (iPS Cells) လို့ နာမည်ပေးထားကြတယ်။ ဒီကောင်တွေက သန္ဓေသားမူလဆဲလ် (Embryonic Stem Cells) တွေနဲ့ တပုံစံတည်းပဲ။ Blastocyst (ဖိုသုတ်ပိုးနဲ့မမျိုးဥ သန္ဓေအောင်ပြီးစ ဆဲလ်) ရဲ့အပိုင်းနဲ့ သွားတူတယ်။

သူတို့ပြန်ပြောင်းထားတဲ့ iPS Cells တွေက ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ တခြားဘယ်အပိုင်းက ဆဲလ်အဖြစ် ဖြစ်ပါစေ ဆက်လက် ကြီးထွားရှင်သန်စေနိုင်တယ်။ ဒါက ကြွက်ရဲ့ ဆဲလ်တွေကို စမ်းသပ်အောင်မြင်တာ။ ဆိုလိုတာက အရွယ်ရောက်ပြီး ကြွက်ရဲ့ ဆဲလ် တခုကို iPS Cells အဖြစ်ပြန်ပြောင်းလိုက်တယ်။ ရလာတဲ့ iPS Cells တွေကို ကြွက်ရဲ့ တခြား အရေပြား၊ နှလုံး၊ အသည်း၊ အစရှိသဖြင့် ကိုယ်လိုအပ်တဲ့ ဆဲလ်ဖြစ်လာအောင် ပုံသွင်းပေး (Differentiate) လုပ်ပေးလို့ရတယ်။

အဲ့ဒီနောက်တော့ သူတို့တွေ ကြွက်တင်မကတော့ပဲ လူရဲ့ဆဲလ်ကို စမ်းကြည့်ဖို့ကြိုးစားလာကြတယ်။ ကြွက်ရဲ့ဆဲလ်မှာ Transfection နည်းနဲ့ လုပ်လိုက်ရုံအဆင်ပြေပေမယ့် လူ့ဆဲလ်မှာကျတော့မရတော့ဘူး။ ဒါ့ကြောင့် Transcription Factors တွေသုံးပြီး ပြောင်းဖို့ကြိုးစားခဲ့ရတယ်။ သူတို့တွေ Transcription Factors (၂၄) ခုသုံးပြီးစမ်းကြည့်ရာမှာ Adult Cells ကနေ iPS Cells ပြောင်းပေးနိုင်တဲ့ အဓိက Transcription Factors (၄) ခုကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တယ်။ Sox2, Oct4, Klf4 နဲ့ Myc တို့ပေါ့။ ဒီ factor (4) ခုကို ဖော်ထုတ်စမ်းပြနိုင်ခဲ့လို့ အဲ့ဒီ (၄) ခုကို Yamanaka Factors လို့ အမည်သမုတ်ပေးခဲ့တယ်။ သူလည်း ဆေးပညာနိုဘယ်လ်ဆု ရသွားတာပေါ့။ နိုဘယ်ဆုအပြင် နာမည်ကျော် Breakthrough Prize (ဆုကြေး ဒေါ်လာ ၃ သန်း) အပါအဝင် နာမည်ကြီးဆုပေါင်း (၃၁) ခု ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရတယ်။

ဘာ့ကြောင့်များ အာ့လောက်ချီးမြှောက်ကြတာလဲ? သူတွေ့ရှိတာက တကယ့်အကြီးကြီး။ အရင်က Stem Cell သုတေသနနယ်ပယ်မှာ ကလေးမွေးလာရင် မူလပင်မဆဲလ် (Stem Cell) ကို ကလေး ချက်ကြိုးကနေယူပြီး အအေးခန်းမှာ သိမ်းထားကြတယ်။ Cryopreservation ပေါ့။ အဲ့ဒီ ဝန်ဆောင်မှု ခေတ်စားလိုက်သေးတယ်။ ဘာလို့သိမ်းလဲဆို အကြမ်းဖျင်းပြောရရင် နောင်တချိန် ဒီကလေးတခုခုဖြစ်လို့ ကုသမှုလိုလာရင် အဲ့ဒီ မူလပင်မဆဲလ် (Stem Cells) ကိုပြန်ယူပြီး ကုသရေးအတွက် အသုံးချနိုင်တယ်ပေါ့။

ဆိုတော့ အခု ယာမာနာကာ ရဲ့ နည်းက မွေးကင်းစ မူလပင်မဆဲလ် (Stem Cells) ကိုယူပြီး နှစ်အကြာကြီး ကုန်ကျစားရိတ်တွေခံ သိမ်းစရာမလိုတော့ဘဲ ကိုယ့်ရဲ့လက်ရှိအရွယ်ရောက်ပြီး ဘယ်ဆဲလ်ကိုမဆို မူလပင်မဆဲလ် (Stem Cells) အဖြစ်ပြောင်းအောင် လုပ်ပေးနိုင်တဲ့ နည်းစနစ်ပေါ့။ ဒါ့ကြောင့်လည်း လူသားသမိုင်းမှာ အရေးကြီးတွေ့ရှိမှု မှတ်တိုင်မို့ ဆုတွေ ချီးမြှင့်ကြတာ။

နောက်တခုက သူ့တွေ့ရှိမှုဟာ အထက်ကပြောတဲ့ အကြောင်းတွေအတွက်တင်မကဘဲ ဇရာ နဲ့ သက်ရှည်ကျန်းမာနုပျိုရေး သုတေသနလုပ်နေကြသူတွေအတွက်လည်း အင်မတန်မှ အရေးကြီးတဲ့ အထောက်ပံ့ဖြစ်စေပါတယ်။ ကိုယ့်ဆဲလ်တွေ မွေးကင်းစအရွယ် မူလပင်မဆဲလ်အသွင် ပြန်ပြောင်းနိုင်တယ်ဆိုတာ အသက်ရှည်နုပျိုရေးအတွက် တကယ့် လမ်းစတခုပေါ်လာတာပါပဲ? ဇရာကြောင့် အိုမင်းလာတာတွေကို ဒီနည်းသုံးပြီး ပြန်လည်နုပျိုလာစေဖို့ Cellular Reprogramming မှာ အရေးကြီးဆုံး ကဏ္ဍဖြစ်လာပါတယ်။

ဒါ့ကြောင့်လည်း ယာမာနာကာ ဟာ Kyoto University ရဲ့ iPS Cells သုတေသန စင်တာမှာ ဒါရိုက်တာဖြစ်လာသလို၊ Gladstone Institute ရဲ့ အကြီးတန်းသုတေသနပညာရှင်၊ ကမ္ဘာကျော် UCSF ရဲ့ ခန္ဓာဗေဒ ပါမောက္ခ နဲ့ နိုင်ငံတကာ မူလပင်မဆဲလ် သုတေသနအဖွဲ့ကြီး (ISSCR) ရဲ့ ဥက္ကဌ လည်း ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။ အခုနောက်ဆုံး ရာထူးကတော့ Cellular Aging ကို နောက်ပြန်လှန်ပစ်ဖို့ ရည်ရွယ်တည်ထောင်ခဲ့တဲ့ ဘီလျံနာ သူဌေးကြီး (၂) ဦးဖြစ်တဲ့ Jeff Bezos နဲ့ Yuri Milner တို့ Alto Labs (shorturl.at/dnrMS ) မှာ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်နဲ့အကြံပေး တာဝန်ယူထားပါတယ်။






Photo- Credit

07/02/2026

#‌TelomereEffect

The Telomere Effect (တီလိုးမီးယား အကျိုးသက်ရောက်မှု)



ဒီစာအုပ်က အသက်ရှည်၊ ကျန်းမာ၊ နုပျို ချင်သူတွေအတွက် ဖတ်သင့်တဲ့ စာအုပ်တအုပ်လို့ဆိုရမယ်။ နိုဗယ်ဆုရှင် လည်းဖြစ်ပြီး ဇီဝဓာတုဗေဒ ပညာရှင် အယ်လိဇဘက် ဘလက်ဘန်း (Biochemist) နဲ့ စိတ်ပညာရှင် အယ်လစ္စာ အီပယ်လ် (Health Psychologist) တို့က သူတို့ သုတေသနတွေ့ရှိချက်တွေကို ပူးပေါင်းရေးသားထားတဲ့ နာမည်‌ကျော် စာအုပ်တအုပ်ဖြစ်ပါတယ်။ အယ်လိဇဘက် ဘလက်ဘန်း က ဒီစာအုပ်ထဲမှာပါတဲ့ တီလိုးမီးယား (Telomere) နဲ့ ပတ်သက်ပြီး နိုဗယ်လ်ဆုရရှိထားတာဖြစ်ပါတယ်။

shorturl.at/xJNX0

ဒီစာအုပ်မှာ တီလိုးမီးယား အကြောင်းနဲ့ သူတို့ဟာ လူတွေရဲ့ အသက်ရှည်,၊ နုပျို၊ ကျန်းမာရေး၊ မှာ ဘယ်လိုအကျိူးသက်ရောက်လဲ ဆိုတာတွေ အလေးထားဖော်ပြထားပါတယ်။ တီလိုးမီးယား နဲ့ ကျနော်တို့ လူမှုဘဝ နေထိုင်စားသောက်ပုံတွေ အဆက်အစပ်ကိုလည်း ဖော်ပြထားသလို၊ တီလိုမီးယားတွေ ကျန်းမာအောင် ထိန်းသိမ်းဖို့ နည်းဗျူဟာတွေပါ ဖော်ပြထားပါတယ်။ ခြုံပြောရရင် စာရေးသူတွေက စာဖတ်သူတွေကို အသက်ရှည် ကျန်းမာ နုပျိုဖို့ နားလည်ထားရမယ့် လိုက်နာကျင့်ကြံရမယ့် အကြောင်းအရာတွေကို သိပ္ပံနည်းကျ ပြောပြထားတာဖြစ်ပါတယ်။

(၁) “တီလိုးမီးယား ခေတ်ပြောင်း”
ဒီအခန်းမှာတော့ အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်းနဲ့ ရောဂါဖြစ်ခြင်း တွေမှာ တီလိုမီးယားရဲ့ အခန်း ကဏ္ဍ ကို အလေးထား ဖော်ပြပါတယ်။ တီလိုးမီးယားဟာ ကျန်နော်တို့ အသက်ရှည်ကျန်းမာ‌ရေးမှာ ဘယ်အတိုင်းတာထိ သက်ရောက်နေတယ်ဆိုတာ သိရှိနိုင်ပြီး အသက်ရှည်ကျန်းမာအောင် ဘယ်လိုနေထိုင်မလဲ ဆိုတဲ့ အသိပညာကိုရရှိစေပါတယ်။

(၂) “သိပ္ပံနည်းကျ တီလိုးမီးယား”
ဒီအခန်းမှာတော့ တီလိုးမီးယားနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ သိပ္ပံနယ်မှာ အတွင်းကျကျ လေ့လာထားတဲ့ သုတေသနတွေ အကြောင်းဖော်ပြထားပါတယ်။ တီလိုးမီးယား အကြောင်း အခြေခံအသေးစိတ်ပါဝင်သလို၊ သက်ရှည်ကျန်းမာ နုပျိုရေး နဲ့ ရောဂါတွေမှာ သူက ဘယ်လောက်တောင် လွှမ်းမိုးထားလဲဆိုတဲ့ အကြောင်းအရာတွေပါ ဖတ်ရမှာပါ။

(၃) “တီလိုးမီးယား နဲ့ စိတ်ဖိစီးမှု”
ဒီအခန်းမှာတော့ တီလိုးမီးယား နဲ့ စိတ်ဖိစီးမှုတွေ အဆက်စပ်ကို ဖတ်ရှုရမှာပါ။ စိတ်ဖိစီးမှုတွေ များတာ၊ ရေရှည်ခံစားရတာ ဖြစ်လာရင် တီလိုးမီးယားတွေ တိုလာပြီး ကျန်းမာရေးကို ဘယ်လိုထိခိုက်စေတယ် ဆိုတာတွေကို ဇောင်းပေးရေးထားပါတယ်။ ဒါ့အပြင် စိတ်ဖိစီးမှုတွေကို လျော့ချပြီး တီလိုးမီးယား အတိုမြန်တာကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မယ့် နည်းလမ်းကောင်းတွေကိုလည်း ဖော်ပြပေးထားပြတ်ပါတယ်။

(၄) “တီလိုးမီးယား နဲ့ အာဟာရ”
ဒီအခန်းမှာတော့ တီလိုးမီးယား ကျန်းမာစေဖို့ အာဟာရရဲ့ အခန်း ကဏ္ဍ ကိုပြောပြပေးထားပါတယ်။ ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီညွတ်မျှတတဲ့ အစာအာဟာရတွေ စားသုံးခြင်းအားဖြင့် တီလိုးမီးယား ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြပေးထားပြီး ဘယ်လိုအစားသောက်တွေ က တီလို့မီးယားကို ကျန်းမာစေလဲ ဆိူတာပါ ဖော်ပြပေးပါတယ်။

(၅) “တီလိုးမီးယား နဲ့ လေ့ကျင့်ခန်း”
ဒီအခန်းမှာတော့ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှား အားကစားတွေနဲ့ တီလိုးမီးယား ကျန်းမာရေး အဆက်စပ်ကို တင်ပြထားတာပါ။ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှား လေ့ကျင့်ခန်း တွေက တီလိုးမီးယား ကျန်းမာရေး ကို ဘယ်လို မြှင့်တင်ပေးနိုင်လဲ၊ ရောဂါတွေကို ဘယ်လိုခုခံကာကွယ်နိုင်လဲ ဆိုတာ သေချာပြောပြထားပြီး နေ့စဥ်ဘယ်လို ကိုယ်လက်လှုပ်ရှား လုပ်သင့်လဲဆိုတာပါ ပြောပြပေးပါတယ်။

(၆) “တီလိုးမီးယား နဲ့ သတိပဌာန်”
ဒီအပိုင်းမှာတော့ သတိပဌာန် တရားထိုင်ထာဟာ တီလိုးမီးယားအတွက် ဘယ်လောက်ကောင်းတယ်ဆိုတာကို အဓိကထား ပြောပြပေးပါတယ်။ သတိပဌာန် တရားထိုင်ထာဟာ စိတ်ဖိစီးမှုတွေကို အတော်လေးလျော့ချပေးပြီး တီလိုးမီးယား ကို ကျန်းမာစေတယ်ဆိုတာ ဖော်ပြပေးတဲ့အပြင် နေ့စဥ်ဘဝမှာ သတိပဌာန် တရားထိုင် ဖို့အတွက် နည်းတွေလည်း ပြောပြထားပါတယ်။

(၇) “တီလိုးမီးယား လက်တွေ့အသုံးချ”
ဒီအခန်းမှာတော့ တီလိုးမီးယား ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီညွတ်တဲ့ လူနေမှု့ဘဝ နေထိုင်စားသောက်ပုံ တွေကို လုကိပါလုပ်ဆောင်ပြီး သိသိသာသာ ကျန်းမာအဆင်ပြေနေတဲ့ case studies တွေ တကယ့်လက်တွေ့ဘဝ အဖြစ်ပျက်တွေ ကို ဖော်ပြပေးထားပါတယ်။

(၈) “ရှေ့သို့ မျှော်ကြည့်ခြင်း”
ဒီအခန်းမှာတော့ အနာဂတ် တီလိုးမီးယား သုတေသနတွေအကြောင်း၊ အလားလာကောင်းတဲ့ ကုသရေးနည်းလမ်း အသစ်တွေအကြောင်း နဲ့ တီလိုးမီးယား ကျန်းမှာရေးကို ပိုမိုကောင်းမွန်စေမယ့် အလေ့အကျင့်ကုထုံးတွေအကြောင်း ဖော်ပြထားပါတယ်။

အနှစ်ချုပ်ဆိုရရင် စာရေးသူတွေက သူတို့ သုတေသနတွေ့ရှိချက်တွေကတဆင့် တီလိုးမီးယား၊ သူ့ရဲ့ ကျန်းမာနုပျိုရေးနဲ့ ရောဂါတွေအပေါ် အကျိုးသက်ရောက်ပုံနဲ့ သူ့ကို ပျက်ယွင်းမသွားအောင် ဘယ်လိုထိန်းသိမ်းရမလဲ ဆိုတဲ့ အကြံပေးနည်းလမ်းကောင်းတွေကို သိပ္ပံနည်းကျ စိတ်ဝင်စားဖွယ် တင်ပြပေးထားတဲ့ စာအုပ်ကောင်း တအုပ်ပဲဖြစ်ပါတယ်။ အသက်ရှည်၊ကျန်းမာ၊ နုပျို အောင် ကြိုးစားနေထိုင်လိုသူတွေ အတွက် သိပ္ပံနည်းကျ လမ်းညွှန်ပေးထားတဲ့ စာအုပ်တအုပ်မို့ ကိုယ်တိုင် ဖတ်ကြည့်သင့်တဲ့ စာအုပ်မျိုးဖြစ်ပါတယ်၊






Photo - Credit

29/01/2026

ဇီဝနည်းပညာ မှတ်တိုင်များ (၆)

၂၀၀၀ ဝန်းကျင်

၂၀၀၀ - ကယ်ရီဘီ မူးလစ် က ဟာဂိုဘင်း ခိုရိုနား ရဲ့တွေ့ရှိချက်ဖြစ်တဲ့ test tube ထဲမှာ ဒီအန်အေ ပုံတူကူးပွားတာ ကို ထပ်ပေါင်းထည့်ပြီး မူလပမာဏထက် အဆထောင်ချီပွားနိုင်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့တယ်။
- ဆာ အီယန် ‌ဝေါလ်မတ် က ဗီဇပုံတူပွား သိုးမလေး ဒေါ်လီကို ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့တယ်။
- ခရိတ်ဂ် ဘန်တာ က လူသားဗီဇကြီးကို sequences ဆွဲခဲ့တယ်။
- Celera Genomics နဲ့ Human Genome Project က သုတေသနပညာရှင်တွေက ပထမဆုံး ပြိးပြည့်စုံတဲ့ လူသားဗီဇကြီး ပုံကြမ်းကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တယ်။

၂၀၀၁ - လူသားဗီဇကြီးရဲ့ sequence အကြောင်းကို သိပ္ပံနဲ့ သဘာဝ ဂျာနယ်မှာ ဖော်ပြခဲ့တယ်။

၂၀၀၂ - အရမ်းမြန်တဲ့ shotgun sequencing နည်းပညာနဲ့ ကြွက်၊ ချင်ပန်ဇီ၊ ခွေး အစရှိတဲ့ ရာနဲ့ချီတဲ့ မျိုးစိတ်တွေရဲ့ ဒီအန်အေကို sequencing ဆွဲနိုင်ခဲ့တယ်။

၂၀၀၃ - ဆယ်လာရာ (Celera) နဲ့ NIH တို့ပေါင်းပြီး လူသားဗီဇကြီးရဲ့ sequence ဆွဲတာကို အဆုံးသတ်နိုင်ခဲ့တယ်။

၂၀၀၄ - သွေးကြောသစ်တွေပေါ်ပေါက်တာကို ကာကွယ်ပေးနိုင်တဲ့ ပထမဆုံး လူလုပ် ပဋိပစ္စည်း ကို ကင်ဆာကုထုံးမှာ အသုံးပြုဖို့ FDA က ခွင့်ပြုခဲ့တယ်။
- DNA microarray analysis system ကို FDA က ခွင့်ပြုခဲ့တယ်။

၂၀၀၆ - ဗီဇဖြတ်ဆက်နည်းပညာသုံး human papillomavirus ကာကွယ်ဆေးကို FDA က ခွင့်ပြပေးခဲ့တယ်။
- HIV ပိုးရဲ့ သုံးဘက်မြင် ပုံဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တယ်။

၂၀၀၇ - သုတေသနပညာရှင်တွေက လူ့အရေပြားဆဲလ် ကနေ သန္ဓေသားဆဲလ် ပြန်ပြောင်းထုတ်တဲ့ နည်းကိုဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တယ်။

၂၀၀၈ ဘန်တာ က ဘက်တီးရီးယားတကောင်ရဲ့ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ ဓာတုပစ္စည်းတွေ အသုံးပြုပြီး ပုံတူတည်ဆောက်ပြခဲ့တယ်။ ဒါဟာ ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး လူဖန်တီးတဲ့သက်ရှိ သတ္တဝါပေါ်ထွက်ဖို့ ခြေလှမ်းသစ်ပဲဖြစ်ပါတယ်။

၂၀၀၈ - ဂျပန်သုတေသနပညာရှင်တွေက ဗီဇကုထုံးမှာအသုံးပြုဖို့ ပထမဆုံး လူဖန်တီးတဲ့ ဒီအန်အေ ကိုတီထွင်ခဲ့တယ်။

၂၀၀၉ - အယ်လ်ဇိုင်းမားရောဂါနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ဗီဇစု (၃) ခု ကိုဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့တယ်။

၂၀၁၀ - ဗီဇစစ်ဆေးမှုအပေါ်အခြေခံတဲ့ အရိုးပွရောဂါကုသသရေးကို FDA က ခွင့်ပြုပေးခဲ့တယ်။
- လူဖန်တီးထားတဲ့ ဗီဇက သူ့ဘာသာ ပုံတူပွားနိုင်ကြောင်းကို ခရိဂ် ဘန်တာ က သရုပ်ပြခဲ့တယ်။

၂၀၁၁ - ပထမဆုံး မူလဆဲကဖန်တီးထားတဲ့ လေပြွန်ကို လူသားဆီမှာ အစားထိုးခဲ့တယ်။
- သုံးဘက်မြင် ပုံထုတ်တဲ့ နည်းပညာ (3D printing technology )ကို အသုံးပြုပြီး ပထမဆုံး အရေပြားပုံထုတ်ခဲ့တယ်။

၂၀၁၂ - FDA က bio-similar drugs တွေအတွက် လိုက်နာရမယ့် စည်းမျဥ်းမူကြမ်းထုတ်ပြန်ခဲ့တယ်။

၂၀၁၃ - လူသားဗီဇကြီး ပြုပြင်ရေးမှာ CRISPR-Cas ကို စသုံးခဲ့တယ်။

၂၀၁၄ - Integrative Microbiome Project စတင်ခဲ့တယ်။
- လူ့အရေပြားအတွက် သန္ဓေသားမူလဆဲလ် ကို ပထမဆုံး ပုံတူပွားခဲ့တယ်။

၂၀၁၅ - ကင်ဆာကုသရေး ဦးတည်တဲ့ ဗီဇကုထုံးကို အမေရိကနဲ့ ဥ‌ရောပ မှာ ပထမဆုံးခွင့်ပြုပေးခဲ့တယ်။

၂၀၁၇ - Human Microbiome Project အပြီးသတ်နိုင်ခဲ့တယ်။

၂၀၁၈ - လူသား မမျိုးဥကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ ပထမဆုံး မွေးမြူနိုင်ခဲ့တယ်။
- တရုတ်သိပ္ပံပညာရှင် ဟီဂျန်ကွေး က ဗီဇပြုပြင်ထားတဲ့ အမွှာလေး မွေးဖွားခဲ့ပြီလို့ ကြေငြာခဲ့တယ်။

၂၀၁၉ - ကင်ဆာကုသရေးအတွက် ဗီဇတွေပြုပြင်ဖို့ရာ CRISPR နည်းပညာကို အသုံးချခဲ့တယ်။
- ဗီဇပြုပြင်ရေးမှာ Prime editing နည်းစနစ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့တယ်။

၂၀၂၀ - အာအန်အေ (RNA) နဲ့ ဒီအန်အေ(DNA) အခြေခံတဲ့ ကိုဗစ်ကာကွယ်ဆေးတွေကို အမေရိက၊ ဗြိတိန်နဲ့ အခြားနိုင်ငံတွေမှာ ခွင့်ပြုပေးခဲ့တယ်။

28/01/2026

ဇီဝနည်းပညာ မှတ်တိုင်များ (၅)

၁၉၉၀ ဝန်းကျင်

၁၉၉၀ - ပထမဆုံး ဗီဇကုထုံးကို ကုသရေးမှာ လုပ်ဆောင်ခဲ့တယ်။
- လူသားဗီဇ စီမံကိန်း စတင်အကောင်ထည်ဖော်ခဲ့တယ်။
- အမေရိကန် FDA က အသည်းရောင် စီပိုးအတွက် antibody test ကို ခွင့်ပြုပေးခဲ့တယ်။

၁၉၉၂ - အမေရိကန် FDA က သွေးမတိတ်ရောဂါ (hemophilia A) ကိုကုသဖို့ ပထမဆုံး ဗီဇပြုပြင်ထားတဲ့ သွေးခဲစေတဲ့ ပရိုတင်းကို ခွင့်ပြုပေးခဲ့တယ်။
- အမေရိကန် FDA က ကျောက်ကပ်ဆဲလ်ကင်ဆာကို ကုသဖို့ထုတ်လုပ်ခဲ့တဲ့ ဗီဇဖြတ်ဆက်နည်းနဲ့ထုတ်ထားတဲ့ ပရိုတင်းတမျိုးကို ပိတ်ပင်ခဲ့တယ်။
- အမေရိကန် နဲ့ ဗြိတိန်က သုတေသန ပညာရှင်တွေက သန္ဓေသားလောင်းရဲ့ cystic fibrosis and hemophilia တို့လိုရောဂါတွေကို မိခင်ဝမ်းဗိုက်ထဲမျာကတည်းက ဗီဇစစ်ဆေးတာတွေ လုပ်ဆောင်နိုင်မယ့် နည်းစနစ်တွေဖော်ထုတ်ခဲ့တယ်၊။

၁၉၉၃ - အမေရိကန် FDA က multiple sclerosis ကိုကုသဖို့ ဗီဇပြုပြင်ထားတဲ့ ပရိုတင်းကို ခွင့်ပြုပေးခဲ့တယ်။
- ပဲရစ်မှာရှိတဲ့ Center for the Study of Human Polymorphisms က ဒန်နိယယ် ကိုဟန်း ဦးဆောင်တဲ့ သုတေသနအဖွဲ့ဟာ လူသား ခရိုမိုဇုမ်း (chromosomes) ၂၃ စုံလုံးရဲ့ မြေပုံကြမ်းကို ရေးဆွဲပေးခဲ့တယ်။

၁၉၉၄ - အမေရိကန် FDA က ကြီးထွားဟော်မုန်း ချို့တဲ့ရောဂါ ကုသဖို့ ဗီဇနည်းနဲ့ပြုပြင်ထားတဲ့ ပရိုတင်းကို ခွင့်ပြုခဲ့တယ်။
- ဘာကလေ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယား တက္ကသိုလ်က Mary-Claire King က ပထမဆုံး ရင်သားကင်ဆာ ဗီဇဖြစ်တဲ့ BRCA1 ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့။
- လူသားတွေရဲ့ ဗီဇနာမည်တချို့နဲ့ သူတို့ရဲ့ လုပ်ဆောင်ချက်တွေကို ဖော်ထုတ်သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့ပါတယ်။
- အမေရိကန် FDA က ဗီဇပြုပြင်ထားတဲ့ လူသား DNase ကို ခွင့်ပြုခဲ့တယ်။

၁၉၉၅ - AIDS လူနာမှာ ဘာဘွန်းမျောက်ဆီက ရိုးတွင်းချဥ်ဆီ အစားထိုးတာ ပထမဆုံးပြုလုပ်ခဲ့။
- အသည်းရောင် အေ အတွက် ကာကွယ်ဆေးထုတ်နိုင်ခဲ့တယ်။
- Hemophilus influenzae အတွက် ပထမဆုံး full gene sequence ကို ဗီဇသုတေသနအဖွဲ့စည်း က သုတေသနပညာရှင်တွေက ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့။

၁၉၉၆ - စတန်းဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် ဓာတုဗေဒဌာနက သုတေသနပညာရှင်တွေက gene chip ကို တီထွင်နိုင်ခဲ့တယ်။ ဖန်ပြား (ဝါ) ဆီလိကာ မိုက်ခရိုချစ်ပ်ပြားလေးပေါ်မှာ ထောင်နဲ့ချီတဲ့ ဗီဇတွေကို တပြိုင်နက်တည်း စစ်ဆေးနိုင်ခဲ့တယ်။ ဒါကလည်း gene expression နဲ့ and DNA sequencing နည်းပညာအတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ သိပ္ပံတွေ့ရှိမှုကြီးတခုဖြစ်ပါတယ်။

- သုတေသနပညာရှင်အဖွဲ့တဖွဲ့က Saccharomyces cerevisiae လို့ခေါ်တဲ့ ပေါင်မုန့်ဖုတ်တဲ့ တဆေးရဲ့ ဗီဇကြီးတခုလုံး အပြည့်စုံ sequence ဆွဲနိုင်ခဲ့တယ်။ ဒါဟာ အဲ့ဒီခေတ်ရဲ့ အကြီးဆုံး ဗီဇတခုလုံး sequence ဆွဲနိုင်ခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။

၁၉၉၇ - ပထမဆုံး လူသား ခရိုမိုဇုမ်းအတု ကို ‌တည်‌ေဆာက် နိုင်ခဲ့တယ်။
- ဗီဇကုထုံး gene therapy မှာ အသုံးချတဲ့ ဒီအန်အေဖြစ်တဲ့ သဘာဝနဲ့ လူလုပ် ဒီအန်အေ ၂ ခု ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့။ .
- ဝစ္စကွန်ဆင်-မက်ဒီဆင် တက္ကသိုလ်က သုတေသနပညာရှင်တွေက E. coli ရဲ့ ဗိဇကြီးကို sequence ဆွဲနိုင်ခဲ့တယ်။
- ပထမဆုံး ဗီဇပုံတူပွားနည်းပညာနဲ့ သိုးမလေး ဒေါ်လီကို မွေးဖွားခဲ့တယ်။

၁၉၉၈ - လူသားအရေပြားကို ဓာတ်ခွဲခန်းထဲမှာ ဖန်တီးခဲ့တယ်။
- လူသားဗီဇကြီးရဲ့ ပထမဆုံးမြေပုံကြမ်းပေါ်ထွက်လာပြီး ဗိဇ နေရာပေါင်း ၃ သောင်း ကျော်ပါဝင်။
- ရင်သားကင်ဆာကုသရာမှာ လူဖန်တီးတဲ့ ပဋိပစ္စည်းတွေ (monoclonal antibody ) ပထမဆုံး အသုံးပြုခွင့်ပေးခဲ့တယ်။

24/01/2026

နီပါး ဗိုင်ရပ်စ် မျိုးဗီဇ

၂၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆

အခု လတ်တေလာေဟာ့ေနတာက အိန္ဒိယမှာ ဖြစ်နေတဲ့ နီပါး ဗိုင်းရပ်စ်ပေါ့။ သူက အသစ်တော့ မဟုတ်ဘူး ၁၉၉၈-၉၉ လောက်ကတည်းက မလေးရှားနိုင်ငံ Sungai Nipah ရွာက ဝက်မွေးမြူရေးခြံလုပ်သားတွေမှာ စတင်တွေ့ခဲ့တာ။ အစပိုင်းမှာ ဂျပန်ဦးနှောက်မှေးရောင် (Japanese Encephalitis) ရောဂါ လို့ မှားယွင်းယူဆခဲ့ကြပေမယ့် နောက်ပိုင်းမှ ဗိုင်းရပ်စ် အမျိုးစား သစ်မှန်း သိခဲ့ကြတာ။ အဲ့ဒီအချိန်က လူပေါင်း (၂၆၅) ဦးခန့် ကူးစက်ခံခဲ့ရပြီး (၁၀၅) ဦး သေဆုံးခဲ့တယ်ဆိုပါတယ်။ မလေးရှား မျိုးစိတ်ဟာ သေဆုံးနှုန်း ၄၀-၇၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိခဲ့တယ်။

အဓိက ကူးစက်တာက သစ်သီးစား လင်းနို့တွေကနေ ကူးတာမို့ zoonotic disease အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့ကြတယ်။

Nipah Virus

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=25869630716000295&id=100001401624509&mibextid=Nif5oz

ထုံးစံအတိုင်း ကျနော်တို့စိတ်ဝင်စားတာ သူ့ရဲ့ မျိုးဗီဇ (Genetics) ဆိုပါတော့။ သူက negative sense, single stranded RNA virus အမျိုးအစားဖြစ်ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ မျိုးဗီဇကြီးတခုလုံး (Genome) က 18.2 kb ရှိပါတယ်။ မျိုးဗီဇအရ မလေးမျိုးစိတ် (NiV-MY) နဲ့ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် မျိုးစိတ် (NiV-BD) ဆိုပြီးရှိရာမှာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် မျိုးစိတ် (NiV-BD) က နျူကလီယိုတိုက် (၆) လုံးလောက် ပိုရှည်ပြီး ရောဂါပိုပြင်းထန်တယ်ဆိုပါတယ်။ သေဆုံးနှုန်းက ၇၀-၉၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ပြင်းထန်တယ်ဆိုပါတယ်။

သူတို့မှာ N,P,M,F,A & L ဆိုတဲ့ Structural Protein ထုတ်ဖို့ ဗီဇ (၆) ခုပါဝင်ပြီး rule of six ကို လိုက်နာတယ်ဆိုကြတယ်၊

(၁) Nucleocapsid ( N) - ဗိုင်းရပ်စ်ရဲ့ ဗဟိုချက် (Core) ဖြစ်ပေါ်စေဖို့အတွက် ဗိုင်းရပ်စ် RNA ကို အကာအကွယ်ပေးထားတဲ့ အိတ်သဖွယ် ထုပ်ပိုးပေးတဲ့ ပရိုတိန်း။

(၂) Phosphoprotein (P) - ဗိုင်းရပ်စ်ပွားဖို့ လိုအပ်တဲ့ ပိုလီမားရေ့စ် (Polymerase) အင်ဇိုင်း အလုပ်လုပ်ရာမှာ ကူညီပေးတဲ့ တွဲဖက်အကူပစ္စည်း (Cofactor)။

(၃) Matrix (M) - ဗိုင်းရပ်စ်အသစ်တွေ တည်ဆောက်စုစည်းဖို့နှင့် လက်ခံဆဲလ်ရဲ့ အပြင်ဘက်သို အဖူးထွက်သလို ထွက်လာနိုင်ဖို့ စီမံပေးနေတဲ့ ပရိုတိန်း။

(၄) Fusion (F) - ဗိုင်းရပ်စ်ရဲ့ အပြင်ဘက်အလွှာနဲ့ လက်ခံဆဲလ်ရဲ့ အမြှေးပါးတို့ အချင်းချင်း ပေါင်းစပ်သွားအောင် လုပ်ဆောင်ပေးတဲ့ ပရိုတိန်း။

(၅) Attachment Glycoprotein (G) - လက်ခံ ဆဲလ်တွေပေါ်က Ephrin-B2 နှင့် Ephrin-B3 လို့ခေါ်တဲ့ လက်ခံစနစ်တွေ (Receptors) နဲ့ ချိတ်ဆက်တွယ်ကပ်နိုင်ဖို့ လုပ်ဆောင်ပေးတဲ့ ပရိုတိန်း။

(၆) Large Polymerase/protein (L) - ဗိုင်းရပ်စ်ရဲ့ မျိုးရိုးဗီဇကို ပွားများဖို့ (Replication) နဲ့ ကူးယူဖတ်ရှုဖို့ (Transcription) တိုအတွက် အဓိကလုပ်ဆောင်ပေးတဲ့ RNA-dependent RNA polymerase အင်ဇိုင်း ပရိုတိန်းတို့ ဖြစ်ကြတယ်ပေါ့။

ရောဂါဖော်ထုတ်ဖို့ PCR နဲ့ စစ်ဆေးတဲ့အခါ Nucleocapsid ( N) နဲ့ Large Polymerase/protein (L) နှစ်မျိုးကို အဓိက ပစ်မှတ်ထား စစ်ဆေးလေ့ရှိကြပြီး တချို့ assay တွေမှာ Phosphoprotein (P) ကိုလည်း ပစ်မှတ်ထားတတ်ကြပါတယ်။

ဒီ ဗီဇ (၆) ခုထဲက Glycoprotein (G) ဆိုတဲ့ ဗီဇ မှာ S3554N လိုမျိုး အထွန်း (Mutation) - ဖြစ်ပြီး လင်းနို့ကနေ လူကို ကူးစက်နိုင်သွားတာ ဆိုပါတယ်။

C,V,W ဆိူတဲ့ Non-Structural Protein (3) ခုရှိပြီး Phosphoprotein (P) gene ကနေ ထုတ်ပေးတာပါ။ ဒီ C,V,W ပရိုတိန်းတွေဟာ လက်ခံကောင်ရဲ့ ခုခံအားစနစ်ကို ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်ဖို့ အဓိကကျတဲ့ ပရိုတိန်းတွေပါ။

၂၀၂၆ အချက်လက်တွေအရ သူ့ရဲ့ အထွန်း (Mutation) ဖြစ်နှုန်း မြန်လို့ အခုချိန်အထိ သူ့ရဲ့ မျိုးကွဲအားလုံးရဲ့ (၁၅) ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာ ဖော်ထုတ်နိုင်သေးတယ် ဆိုပါတယ်။



#နီပါဗိုင်းရပ်စ်မျိုးဗီဇ

Photo credit MDPI

19/01/2026

ဂျိုဆီယာ ဇေနာ (ဘိုင်အို ဟက်ကာ) (သို့) ဗီဇပြုပြင်ရေးကို အိမ်မှာတင် လူတိုင်းလုပ်နိုင်စေချင်သူ

၂၀၁၇ တုန်းက ဆန်ဖရန် စစ္စကို မှာ Global Synthetic Biology Summit ပွဲကြီးကျင်းပနေတယ်။ ထိပ်တန်း ဇီဝနည်းပညာရှင်တွေ အခန်းနဲ့အပြည့် တက်ရောက်နေကြတယ်။ အဲ့ဒီမှာ ထူးထူးခြားခြား တီရှပ်အမဲရောင်၊ ဂျင်းဘောင်းဘီ အဖြူဖင်ကြပ်နဲ့ လူတယောက် စင်ပေါ်တက်လာတယ်။ နားမှာလည်း နားကွင်းတွေ အပြည့်နဲ့။ ဂျိုဆီယာ ဇေနာ တဲ့။

သူ့ကားဂိုဒေါင်ထဲမှာ တီထွင်ဖန်တီးထားတဲ့ ကိုယ်တိုင်လုပ် “ဖားရဲ့ ဗီဇကို ပြုပြင်ရေးကိရိယာစုံ” ဆိုတဲ့ ပစ္စည်းလေးကို မိတ်ဆက်ရှင်းပြတာ။ အွန်လိုင်းမှာ ၂၉၉ ဒေါ်လာနဲ့ တင်ရောင်းနေပြီး ဖားရဲ့ ကြွက်သားတွေကို ၂ဆ ကြီးထွားလာစေတဲ့ CRISPR gene editing kit လို့ဆိုပါတယ်။ အရွယ်ရောက်ပြီးတဲ့နောက် ကြွက်သားအဆမတန်ကြီးထွားမှုကို ဟန့်တားပေးတဲ့ Myostatin ကို ထုတ်ပေးနေတဲ့ ဗီဇကို အလုပ်ဆက်မလုပ်အောင် ပိတ်လိုက်တဲ့ နည်းပညာပေါ့။

ဒါက လူမှာလည်း အလုပ်ဖြစ်တယ်လို့ ဇေနာ က ပြောသေးတာ။
အဲ့မှာ အောက်က ပွဲတက်လာသူတွေက ပညာရှင်တွေချည်းပဲကိုး။ တချို့ကလည်း ဟာသ အနေနဲ့ ရီကြတာပေါ့။ တချို့ကလည်း “အာ့ဆို မင်းဘာသာ ဘာလို့ မစမ်းကြည့်တာလဲ” ဆိုကြတာပေါ့။

ဇေနာ ကလည်း ကျနော့်ကို စမ်းပြစေချင်တာလား ဆိုပြီး ဘောင်းဘီအိတ်ထဲက Kit ကို ထုတ်ရင်းမေးလိုက်တော့ ဝိုင်းမြှောက်ပေးလိုက်ကြတာပေါ့။ တချို့ကလည်း သက်ပြင်းချကြ၊ တချို့ကလည်း တီးတိုးတီးတိုး သဖန်းပိုး လုပ်ကြ တချို့က ရယ်ကြနဲ့ တခန်းလုံး ဆူညံသွားတယ်။

အဲ့ဒီမှာ ဇေနာ က Kit ထဲက ဆေးထိုးအပ်နဲ့ ဆေးပုလင်းထဲက ဆေးကို ဆွဲထုတ်ပြီး သူ့ရဲ့ လက်ဖျံထဲထိုးထည့်လိုက်တယ်။ “သူ့ ကြွက်သားတွေလည်း ကြီးထွားလာလိမ့်မယ်လို့ ပါပြောသွားသေးတာ။

ဒါက တကယ့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ထိပ်တန်း ကွန်ဖရင့် လိုနေရာမှာ လုပ်ပြသွားတာ။

ဒီအပေါ်မှာဝေဖန်မှုတွေလည်းပဲ သောသောညံသွားတာပေါ့။
ဒီမတိုင်ခင်ကပဲ သူ့ရဲ့ အစာအိမ်အူလမ်းကြောင်း အတွက်ဆိုပြီး ဝမ်းကောင်းတဲ့ သူတယောက်ရဲ့ မစင်ကို ဆေးလုပ်ပြီး မြိုချပြခဲ့သေးတာ။ ၂၀၂၀ ကိုဗစ်တွေဖြစ်‌တော့လည်း သူက ကာကွယ်ဆေးကို မီးဖိုချောင်ထဲမှာ တီထွင်စမ်းသပ်ပြမယ်လုပ်သေးတယ်။

သူက ဒီပညာရပ့်ပတ်သက်ရင် ဘုမသိ ဘမသိ သာမန်လူတယောက်တော့မဟုတ်ဘူးဗျ။ Biohacking လောက ကို Revolution လုပ်ပစ်မယ် ဆိုတဲ့ လူမျိုး။ Biohacker ခံယူထားသူ။ နေထိုင်ပုံကလည်း သိပ္ပံပညာရှင်များလို သပ်သပ်ရပ်ရပ် သားသားနားနား မဟုတ်၊ ကျနော်တို့ ငယ်ငယ်က ပန့်ခ် အဆိုတော်တွေ ဒီဇိုင်း။

သူ့စမ်းသပ်ခန်းကလည်း ဓာတ်ခွဲခန်းကြီးတွေနဲ့ ကျကျနနမဟုတ်ပြန်ဘဲ၊ ကားဂိုထောင်ထဲမှာ စမ်းတာ။ သူ့အဆိုအရ Biohacking တို့ Bioengineering တို့ကို စိတ်ဝင်စားရင် လူတိုင်းက ကြိုက်တဲ့နေရာ လုပ်နိုင် ရမယ်ဆိုတယ်၊ သန်းနဲ့ချီတဲ့လူတွေ အိမ်မှာတင် Bio engineering ကို အပျော်တမ်း လုပ်နိုင်စေဖို့ သူ့ရည်မှန်းချက်ပါလို့ဆိုတယ်။ Digital revolution လုပ်ပြီး code တွေကို Open source operating system လုပ်ပေးခဲ့တဲ့ Linus Torvalds တို့ကို အားကျပုံရတယ်။

ဒီ ဇေနာ ဆိုသူက နှယ်နှယ်ရရတော့ မဟုတ်ဘူး။ ဆယ်ကျော်သက်တုန်းက မော်တိုရိုလာ ဖုန်း ကုမ္ပဏီမှာ ပရိုဂရမ်မာ ပဲ။ နောက်တော့ ကောလိပ်တက်ပြီး Southern Illinois University ကနေ Plant Biology နဲ့ ဘွဲ့ရတယ်။ University of Chicago ကနေ Molecular Biophysics နဲ့ PhD ရတယ်။ Post Doc ကို Synthetic Biology အကူအညီနဲ့ အင်္ဂါဂြိုလ် ပေါ် ဘယ်လိုနယ်မြေချဲ့ထွင်မလဲ ဆိုတဲ့ စာတမ်း‌ရေးပြီး နာဆာ (NASA) မှာ အလုပ်ရဖို့ ကြိုးစားသေးတယ်။ ဒါပေမယ့် နောက်ပိုင်းတော့ အလွတ်တမ်း Biohacker ခံယူပြီး ODIN ဆိုတဲ့ Biotech Company ထောင်ထားတယ်။ ဒီ Company ကနေပဲ အထက်ကဖော်ပြခဲ့တဲ့ Genetic Engineering DIY Kit ထုတ်ကုန်တွေ ‌ရောင်းနေခဲ့တာ။

၂၀၁၆ မှာ သူ့ကုမ္ပဏီထောင်ပြီး ဒီလိုတွေ လုပ်နေတုန်း Genetic Engineering လောကရဲ့ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြကြီး ဖြစ်တဲ့ ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်က ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် ဆီက “မင်းလုပ်နေတာလေးတွေ သဘောကျသား” ဆိုတဲ့ အီးမေးလ် တောင် လက်ခံရရှိသတဲ့။ အဲ့ဒီနောက် ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် နဲ့ စကားတွေ အများကြီးပြောဖြစ်ပြီး သူ့ကုမ္ပဏီရဲ့ “Scientific and Business Advisor” တောင် ခန့်လိုက်တယ် ဆိုပါတယ်။

ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် က တကယ်ပဲ Genetic Engineering ဝါသနာရှင်ကို အားပေးသလား? သူ့ရဲ့ ထင်ရာစိုင်း လုပ်နေတာတွေကို လမ်းမှန်ရောက်အောင် ထိမ်းပေးဖို့ပဲလားတော့ သေချာမသိပါဘူး။ ဒါပေမယ့် ဂျော့ချ်ချာ့ရှ် ကိုယ်တိုင်ကလည်း innovative idea တွေကို နှစ်ခြိုက်ပုံရတယ်၊။ အရင် တရုတ်ပညာရှင် He Jiankui တယောက် တကမ္ဘာလုံး ကျင့်ဝတ်အရ တားထားတဲ့ သန္ဓေသားလောင်းဆဲလ်မှာ ဗီဇပြုပြင်တာ လုပ်တော့ ကျန်တဲ့ ဆရာတွေ ဝိုင်းရှုတ်ချနေတဲ့ကြားက သူကတော့ ဖေးဖေးမမ ပြောပေးခဲ့သေးတယ်။

သူရဲ့ လုပ်ရပ်နောက်ဆက်တွဲအနေနဲ့ ကယ်လီဖိုးနီးယားမှာလည်း ဒီလိုမျိုး Genetic Engineering DIY တွေ အထိန်းကွပ်မဲ့ လုပ်မရအောင် ဥပဒေတွေ ပြဌာန်းလိုက်ပါသေးတယ်။ နောက်တခုက Oxford Nanopore Sequencing နည်းပညာ ကလည်း ဒီလိုမျိုးလူတွေကို စိုးရိမ်လို့ထင်ပါရဲ့ သူ့ရဲ့ MinION MK1C ဆိုတဲ့ Sequencer လေးစုံစမ်းတော့ ဘယ်က ဝယ်မှာလဲ?ဘယ်သူသုံးမှာလဲ? ဘယ် Project မှာ သုံးမှာလဲ အစရှိသဖြင့် မေးခွန်းပေါင်းမြောက်များစွာကို ဖြေဆိုပေးရပါတယ်။ ဘာလို့ဆို ဒီ Sequencer လေးတွေက ဈေးသက်သာပြီး အဆင့်မြင့် မော်လီကျူလာ ဓာတ်ခွဲခန်းကြီးတွေ မလိုအပ်ဘဲ Laptop တလုံးနဲ့ field sequencing လုပ်လို့ရတော့ ဂျိုဆီယာ ဇေနာ တို့လို လူတွေအတွက် အကြိုက်ပေါ့။

ဒါ့ကြောင့်လည်း အနောက်နိုင်ငံများက ဒီနည်းပညာတွေအပေါ် ကျင့်ဝတ်တွေ (ethics) ဥပဒေတွေ (Laws) တွေနဲ့ အကြီးအကျယ် ထိန်းကွပ်ကြတာဖြစ်ပါတယ်။