03/04/2026
Буддын философийг буруугаар ашигласан Төвдийн эмгэнэлт түүх...
Төвд орныг ариун газар гэлцдэг ч би хувьдаа бурхдын шийтгэл хүртсэн орон гэж боддог. Төвдийг удирдсан лам нар яавч гэгээн гэрэлтэй хүмүүс байгаагүй талаар дурдъя.
70гаруйхан жилийн өмнө буюу 1950-аад онд Төвдийн ард түмний 1/3 нь лам буюу эрх мэдэлтэн, 1/3 нь боол, 1/3 нь татвар төлөгч хамжлага ард байсан гэх бүртгэл бий. Боол гдг нь Төвдүүдийн хувьд ХҮН нэртэй мал байсан. Тэднийг малтай ижил өмч гэж үздэг тул эзэн нь хүссэн үедээ зарж, занчиж, алж, тамлаж болох хуультай. Мэдээж эзэд нь ихэнх нь Лам нар.
Буддын шашны өлгий нутаг гэгдэх боловчиг эндхийн лам нар хүнийг хамгийн харгисаар тамладаг, махалж, зовоож, зэрэмдэглэдэг амилсан буг чөтгөр гэлтэй хүмүүс байсан.
Тэр үеийн Далай лам нь өөрөө тэрхүү цааз хуулиа хүлээн зөвшөөрч, дэмждэг байсан гэх👹 Төвдийг лам нар удирддаг байсан үе.
Улс орон бүрт улсаа хамгаалагч цэрэг хүч байдаг бол Төвдөд Лам нарын арми байсан ба тэд үйлийн үр нэрийн дор ард түмнээ залхаан цээрлүүлэх л үүрэгтэй байсан. Өөрөөр хэлбэл дайсны өөдөөс дайтах дайчид байгаагүй.
Тийм учраас Японд дарлагдаж хүчгүй болсон Хятадын хэдхээн өлсгөлөн цэрэг очиход Төвдүүд айж үг дуугүй бууж өгч дагаар орсон. Яг л эм хүн дээрэлхдэг увайгүй эрийн шинжийг утгаар нь үзүүлсэн Лам нар. Ард иргэдээ хараад арслан барс шиг аашилж, зэвсэг агссан цэрэг хараад бараанаар нь сөгдсөн. Бодохоос дургүй хүрмээр.
Ард түмэн нь ч Хятадын өөдөөс босох тэнхэлгүй болсон байсан. Учир нь Төвд хүн гэрээсээ гарсан бол замын татвар төлөх ёстой. Өөр газар ажил хийхээр очоод тэндээ хээр хоносон ч засаг Ламдаа татвар төлнө. Өгөхгүй бол шууд хөл гарыг нь тайрна. 1 гарыг нь тайрсан бол ажил хийж татвар төлөх чадваргүй гээд үлдсэн гарыг нь мөн тайрна. Үхэхээс өөр замгүй болгоно. Ууланд амьдрах ч эрх байхгүй. Ард түмнээ яг эх оронгүй мэт болгосон.
Ард түмэн нь ажил хийвэл татвар төлнө, ажил хийхгүй бол мөн ажил хийгээгүй гэж татвар төлнө. Татвараа төлөхгүй бол хүүхэд, хөгшид, эр, эм гэж ялгахгүй хөл гарыг нь тайрна, нүдийг нь сохолно, сохлохдоо зүгээр ч нэг сохлохгүй халуун ус, тос цутгаж тамлаж сохолно, хамар чихийг нь огтлон шийтгэнэ. Халуун устай тогоонд чанана. Хэлийг нь тасдана. Шашны судрын тамын зурагт байдаг бүхий л тамлалыг татвар төлөгчид татвараа төлөөгүйн төлөө эдэлнэ. Татварууд нь бүр үнэн элгийн.
Жишээ нь: 1920-иод онд Төвдийн шашны тэргүүн Далай лам хөршүүдтэйгээ дайтах мөнгө олохын тулд чихний татвар санаачилжээ. Чихтэйгээ үлдэхийг хүсвэл мөнгөө өг, үгүй бол чихээ тайруул. Иймээс Төвдийн лам нар тайрч хатаасан гар, савар, хөлийн тавхайг Далай Ламд зусардахын тулд бахархалтайгаар зүүх дуртай болжээ. Зүгээр л амилсан чөтгөрүүд. Зарим нь хүний хатаасан арьс, ясыг хэдэн давхар бүсэлж гоёдог байв. Өөрсдийгөө бурхны дүр гээд бодчихсон яргачид.
100 жилийн өмнөх Төвдөд зочилсон Орос, Английн аялагчид ийн тэмдэглэсэн байдаг.
- 1920-иод онд Төвд дэх Английн худалдааны төлөөлөгч байсан Д.Макдональд:
«Төвдөд цаазаар авах хүнийг арьсан уутанд хийгээд гол руу шиддэг. Таван минутын дараа живж үхнэ. Дараа нь хүүрийг гаргаж, мөчлөөд ус руу чулууддаг. Эндхийн шийтгэл маш харгис. Гар хөл хугалах, халуун тос ба буцлам усыг нүд рүү хийж сохлох, хэл сугалах гэх мэт»
- 1950-аад оны сэтгүүлч В.Овчинников
«Улаан малгайт сектийнхэн залуу лам нарыг телепат харилцаанд маш харгис аргаар сургадаг. Шинэ сүм дуган барих үед өсвөр насны ламаар тахил өргөдөг. Түүнийг самадхид оруулаад, шууд л чулуун хавтангуудаа дээр нь тавьж, барилгаа барина. Хожим ламын хүүрээс цацраг ялгарч, телепат хийхэд тусалдаг гэнэ. Би 1990 онд Лхас хотод Төвдийн их сургуулийн шашны профессортой уулзсан. Тэр багадаа Гандан хийдэд шавилан сууж байжээ. Сүм тахихаар түүнийг сонгосон ч, багш нь өрөвдөөд оргуулсан гэсэн»
Хурим хийх, гэр бүлийн хэн нэгэн нас барах, хашаандаа мод тарих, гэртээ амьтан тэжээх, шашны баяр тэмдэглэх, бүжиглэх, бөмбөр тоглох, шоронд орох, шоронгоос суллагдах, хүүхэд төрөх бүрт татвар төлөх ёстой.
Дээрээс нь нэмээд даварсан Лам нар төлөх мөнгөгүй ард иргэдэд сүм хийдээсээ 20%-80%-ийн хүүтэй зээлж олгож мөнгө хүүлдэг байсан бгаам. Бүүр өрөнд орох бүх боломжийг хүчээр тулгана. Өр нь хүүхэд, ач гуч нарт шилжсээр эцэстээ сүмийн боол болдог. Энэ бол дундад зуун биш 1950-1960-аад онд шүү дээ!
Лам нар «Хувь заяатайгаа эвлэр» хэмээн ядуус, боолуудад ухуулж, «Энэ бол үйлийн үрийн төлөөс. Өмнөх амьдралдаа нүгэл үйлдсэн учраас ингэж амьдарч байна. Хүлцэнгүй, номхон байвал хойт төрөлдөө сайхан амьдарна» хэмээн итгүүлдэг байв.
Зугтаасан боолыг эзэд нь барьж аваад, хүссэнээрээ шийтгэнэ. Зодож, тарчлаан улам өвтгөхийн тулд шархан дээр нь архи, сода асгадаг гэнэ.
Тэр үед сүмд дааж давахгүй өртэй болоод боол болсон Цэрэн гэж залуу байж. Цэрэн аргаа бараад сүмээс хоёр хонь хулгайлаад баригдсанд Цэрэнгийн хоёр нүдийг сохолж, гарыг нь юу ч хийх аргагүй болтол эрэмдэглэсэн аж. Иймээс тэр «Би буддист байхаа больсон. Гэгээн ламтан миний нүдийг сохол гэж хэлэхэд би шашинд сайн юм огт алга гэж бодсон» хэмээн Цэрэн дурссан байдаг.
Хүний амь нас хороохыг буддын сургаалд хориглодог тул ингэж эрэмдэглээд, хөлдөж үхэх эсэхийг бурхан шийдэг гээд гаргаж хаядаг байжээ. Бяцхан хүүхдэд зориулсан өчүүхэн гавнаас өгсүүлээд хамар чих тайрах, хөл гар хугалах, шөрмөс таслах, тамгалах, ташуурдах, гэдэс хүүлэх гээд Төвдийн тамлах багаж хэрэгслийг харахад ч аймаар.
Хятадын эзлэн түрэмгийлэлийн ачаар боолчлол, хамжлага, тамлалыг халсан гэдэг🙏
Үе үеийн Далай лам нар ариухан нэртэй байгаагүй гдг. Авилга, завхайрал зэрэгт холбогдсон гэх нэрийдлээр цааз авсан буюу Лам нартаа хорлогдсон тохиолдол 1-ээр тогтохгүй.
Ийм түүх нь булавч бултайна, даравч далдайна гэгчээр ил болжээ.
Илтэд Лам нарынх нь буруу замнал Төвдийн ард түмнийг өдийг хүртэл хөгжүүлээгүй бн.
YogaMed би бээр энэхүү бичвэрээрээ Буддын шашныг үгүйсгээгүй бөгөөд Буддын сургаалийг бусармаг үйлдэлдээ мунхруулах зэвсэг болгон ашигласан Төвдийн эмгэнэлт түүхийг сануулав.
Магад Буддын сургааль хамгийн ариунаараа хөгжиж буй газар нь МОНГОЛ бизээ🙏🙏🙏
Түүхийн сурвалж бичигт 13-р Далай Лам 1900-аад оны эхээр Оросоос Тусламж гуйхаар явах замдаа Монголд ирсэн гдг. Гэтэл Монголын тухайн үеийн Богд түүнийг хүлээн аваагүй аж. Энэ нь Монголчууд олон зууны туршид үргэлжилсэн Төвдийн тархи угаалтаас салахаар эрс шийдсэн үйлдэл байв.
Тийм учраас Монголын шашны тэргүүлэгчид “Умрын бурханы шашин” гэсэн нэр томьёо гаргаж “Миний сургаал ирээдүйд умраас умарт түгэх болно” гэсэн Буддагийн үгийг ишлэх нь их болсон байв.
Хожим Ерөнхий сайд Бадамдорж Чэнь И-тэй 64 зүйлт хэлэлцээр байгуулахдаа “Умрын бурханы шашин” гэдгээ ихэд онцолж, Төвдөөс үл хамаарсан шашны төвлөрөл буй болгох, түүний удирдагч нь Төвдөөс биш Халхаас тодрох, Жавзандамбын дараагийн дүр нь Далай лам, Банчинбогдын дараа эрэмбэлэгдэх ёсыг халж, Умрын Бурханы шашны толгойлогч байх гэдгийг хэлэлцээрт тусгахаар чармайж байв. Богд хаан нас барсны дараа Монголын шашны мяндагтнууд 9-р Богдыг одоогийн Сэлэнгэ аймгаас тодруулж байжээ.
Богдод үл хүндлэгдсэн Далай ламыг Халхын Чинван Ханддорж нутагтаа залан Вангийн хүрээнд өвөлжүүлжээ. Далай ламыгаа хордуулж алах гэсэн хэсэг төвдийн хэрэг илчлэгдэж Ханддорж тэднийг хатуу шийтгэсэн байна. Энэ явдалд өсөрхсөн төвдүүд Ханддоржийн Бээжинд байх хүүг хууран хааны ордонд зөвшөөрөлгүйгээр дагуулж орон хууль зөрчүүлчихээд ордныхонд зааж өгөн цаазаар авахуулжээ.
1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо зарласан авч үүнийг нь хэн ч хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Харин 1913 онд Төвдийн төлөөлөгчид өөрсдийнхөө тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэхээр ирсэн тул хоёр орон харилцан хүлээн зөвшөөрсөн гэрээнд гарын үсэг зуржээ.
Чин улсын харъяанд байсан энэ хоёр үндэстний тусгаар тогтнолоо олох болон хүлээн зөвшөөрүүлэх тэмцэл нь шал өөр замаар явсан юм.
Монголчууд Хятадын өөдөөс Монголыг булаацалдах Орос улсыг хань татан сөргүүлэн тавьжээ. Төвдүүд болохоор өөрсдөд нь туслах санал тавьсан Англичуудаас муу санаалан зугтаажээ.
Монголчууд өөрсөнөө зарласан тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх гэж гуч гаруй жил махран хөөцөлдсөн бол Төвдүүд хаалгаа тас хаагаад мааниа уншаад суусан.
Монголчууд дэлхийн II дайнд ялагч гүрнүүдийн талд зогсон Японд хүртэл дайн зарласан. Харин төвдүүд дэлхий шинээр хуваагдаж байгааг бараг сонсоо ч үгүй нүд чихээ таглан, бурханд найдаж өнгөрөөсөн.
Үүний үр дүнд Монгол улс тусгаар тогтносон. Төвд улс Хятадын харъяа болсон юм.
