13/03/2026
Донтолт ба Хяналт
Донтолт бол архаг боловч эмчлэгдэх боломжтой тархины өвчин юм.
Донтолттой хүмүүс архи, мансууруулах бодис, эсвэл донтогч зан үйл (с**с, порно, мөрийтэй тоглоом гэх мэт)-ийг хэрэглэх хүсэлдээ хяналт тавьж чаддаггүй. Энэ нь: эрүүл мэндийн, нийгмийн, мөнгө санхүү, хууль эрх зүйн сөрөг үр дагавартай байсан ч үргэлжилдэг.
Хяналт алдагдах шалтгаан
Энэ хяналт алдагдал нь: архи, мансууруулах бодисын хэрэглээ эсвэл допамин, GABA зэрэг нейрохимийн өөрчлөлт зэргээс үүдэн тархинд гарсан өөрчлөлтийн үр дүн юм.
Эдгээр тархины өөрчлөлт нь улмаар хүний зан үйлийг өөрчилдөг.
Тархины дохио ба донтолт
АНУ-ын National Institute on Drug Abuse байгууллагын захирал Nora Volkow дараах зүйлийг хэлсэн байдаг.
"Донтолттой хүний тархи өөрчлөгдсөн байдаг бөгөөд: тухайн бодис эсвэл зан үйл байхгүй үед тархи “өлсөж байгаа” үеийн дохиотой адил нейрохимийн дохио илгээдэг" гэсэн.
Өөрөөр хэлбэл: донтуулагч бодис эсвэл зан үйл байхгүй үед хүн амьд үлдэхийн тулд зайлшгүй хэрэгтэй зүйл дутагдаж байгаа мэт мэдрэмж авдаг. Энэ нь маш хүчтэй мэдрэмж.
Донтолт бол ужгирч хүндэрдэг өвчин. Хэрэв донтолтыг эмчлэхгүй бол цаг хугацааны явцад илүү хүндэрч ужгирдаг.
Бодисын донтолт болон зан үйлийн донтолтын эмгэгүүд нь тасралтгүй үргэлжлэх шатлалтай байдаг.
Энэ шатлалыг дараах зүйлсээр хэмжиж болно:
- хэрэглээний хэмжээ
- хэрэглэх давтамж
- хэрэглэх нөхцөл байдал
Жишээ:
архи
мансууруулах бодис
с**с
порно
мөрийтэй тоглоом
хоол
хайр/хамаарал
Дасал (Tolerance)
Өвчин даамжрах тусам тэсвэржилт нэмэгддэг.
Өөрөөр хэлбэл хүн: илүү их бодис хэрэглэх,
илүү олон удаа хэрэглэх шаардлагатай болдог.
Хүн анх хэрэглэж эхлэхдээ хэзээ ч төсөөлөөгүй нөхцөлд хүртэл хэрэглэх шаардлагатай болдог.
Жишээнь: илүү их архи уух, илүү хүчтэй мансууруулах бодис хэрэглэх, илүү их мөрий тавих, порнограф илүү их үзэх гэх мэт.
Эрүүл мэндийн хүндрэл
Өвчин даамжрах тусам эмчлэхэд хэцүү болж, хүндрэлүүд гардаг. Жишээ нь: эрхтний өвчлөлүүд,
хийсвэр гажуудсан бодол, албадмал зан үйл, сэтгэцийн өвчлөл гэх мэт...
Донтолт хэрхэн үүсдэг
Донтолтын мэргэжилтэн Kathleen Brady "Донтолт ихэнх тохиолдолд гэнэт бий болдоггүй, дараах шатлалаар явагддаг" хэмээсэн. Үүнд:
Туршиж үзэх
Хааяа хэрэглэх
Илүү тогтмол хэрэглэх
Хяналтаа алдах
Яг энэ процесс л донтолтыг тодорхойлдог.
Донтолтын шинж тэмдгүүд
1. Дасал (Tolerance)
Бодисын нөлөөнд дасаж, илүү их хэрэглэх шаардлагатай болох.
2. Шарталт (Withdrawal)
Бодис эсвэл зан үйлээ хэрэглээгүй үед өвдөлт,
таагүй мэдрэмж, сэтгэлзүйн хямрал үүсэх.
Үгүйсгэл (Denial)
Донтолттой олон хүмүүс өөрийгөө донтсон гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй "би зүгээр л дуртай” гэж хэлдэг. Жишээ нь би архи уух дуртай, бодис хэрэглэх дуртай, мөрийтэй тоглоом тоглох дуртай өөрөөр асуудалгүй гэж тайлбарлах нь элбэг.
Дахилт (Relapse)
Эрүүлжих явцад зарим хүмүүс хяналтаа алдаж, дахин хэрэглэх тохиолдол гарч болно. Үүнийг дахилт гэж нэрлэдэг. Дахилт нь бүх хүнд тохиолддоггүй ч, архаг өвчнүүдийн адил түгээмэл байдаг.
Дахилт яагаад ойлгомжгүй санагддаг вэ?
Донтолтгүй хүмүүст дахилт нь донтолтын өвчний хамгийн ойлгомжгүй хэсэг байдаг. Дэлхий даяар хэрэглэхээ зогсоохыг хүссэн, маш их зовж байгаа сая сая хүмүүс байдаг. Тэд зөвхөн өөрсдийн сэтгэлийн тэнхээ, ёс суртахуунаараа энэ өвчнөө давж гарч чаддаггүй. Дахилт нь эрүүлжиж буй хүний урам хугарах, түүнийг хүнд байдалд оруулах, заримдаа үхэлд хүргэх ч аюултай байж болно.
Гэхдээ эдгэрэл боломжтой бөгөөд тохирсон сэтгэл заслын эмчилгээнүүд, уламжлалт 12 алхмууд бүхий эрүүлжих хөтөлбөрт хамрагдах, уг өвчний тухай ойлголт ба мэдлэг олж авах нь донтолтоос ангижирч хяналт тавихад хамгийн чухал зүйл.
Харин өвчнөө хүлээн зөвшөөрөхгүй донтогч зан үйлээ үргэлжлүүлсээр байх юм бол бидний хэлж заншсан 3 "Ш" буюу Шорон, Шороо, Шархад гэсэн зам л донтогч нарыг хүлээх болно.
