24/01/2026
ОРОСЫН ТҮҮХЧ Е.ТРИФОНОВ: БНМАУ БОЛ ЗӨВЛӨЛТИЙН ШООВДОР КОЛОНИ УЛС БАЙСАН
Монгол нь Зөвлөлтийн колони байсан тухайд эргэлзээ байх ёсгүй! СССР-ийн энэ орны тухайд явуулсан нийгэм, эдийн засаг, цэрэг, дипломат, соёлын бүх бодлого Их Британи, Франц, Бельги, Голланд улсын колони орондоо явуулж байсан бодлогоос ялгарах юм тун бага. Гэхдээ нэг ялгаа, зүгээр ч үгүй маш чухал ялгаа байсан. Колони орнуудынхаа үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний дарамт, эзэн орнууд дахь колонийн эсрэг хүчний өсөн нэмэгдэж ирсэн нөлөө, колони орнуудад ажиллаж байсан компаниудын эдийн засгийн өөрчлөгдсөн сонирхол энэ тэрийн улмаас Европын гүрнүүдийн колонийн дарлал байнга суларч ирсэн. СССР-ийн хараат орнуудынхаа хувьд тэдгээрт Монголын зэрэгцээ БНАГУ, Польш, Чехословак, Унгар, Болгар багтана явуулдаг нийгэм, эдийн засгийн бодлого туйлаас тогтвортой хөшингө, хэдэн арван жилийн туршид огт өөрчлөгдөөгүй. СССР-ийн бусад колонитой харьцуулбал Монгол хамгийн шоовдор, хамгийн тоогддоггүй колони нь байсан. Жишээ нь, Их Британи өөрийн колони Сомалитай тэгэж харилцаж байсан. Энэтхэг юм уу Өмнөд Африк хайртай колони нь байсан бол Сомали нь хамгийн шоовдор колони нь. Эсвэл Франц Чад-даа тэгэж хандана. Бодлого нь “энэ улс онцын хэрэг байхгүй, гэвч үүнийг хааш нь хийлтэй нь билээ?!”
Харин харилцан худалдааны хувьд зөвлөлтүүд маш хатуу. Зээлүүлсэн мөнгөөрөө өөрснөө оролцон барьж буй барилга байгууламжийн тооцооны үнэ хаана ч байхгүй өндөр ханштай. Энэ талаар маш их тоо баримт хэлж болно. Модон жорлонгийн өртөг 6 мянган төгрөгөөр тооцогдон бичигддэг байсан нь багшийн жилийн цалинтай тэнцэж байна гэсэн үг. СССР-т нийлүүлдэг Монголын экспортын мал, байгалийн баялаг, бусад барааг хамгийн доод ханшаар бууруулсан үнээр авч, Зөвлөлтийн Монгол руу орох экспортыг хэд дахин өсгөсөн үнээр худалдана. Жишээ нь, Улаанбаатар ноолуураа зөвхөн хорин хувийг бусад оронд экспортлох эрхтэй, үлдсэн 80%-ийг нь СССР-т нийлүүлэх ёстой байв. “Монгол нэг тонн ноолуурын үнэнд СССР-ээс 17000 рубль, Унгараас 36000 рубль, Японоос 85000 доллар авдаг байсан бол Англи 90000 доллар төлөхөд бэлэн байжээ. Зөвлөлтийн байгууллагуудын Монголд худалдаж авдаг махны үнэ (энэ нь Монголын экспортын үндэс байсан) СССР дэх махны үнээс гурав дахин доогуур байсан. Тухайн үед монгол сэхээтний дунд “Монгол хонь хойд хилээр майлсаар хөлөөрөө гараад удаж удаж хаймран хонь болоод эргэж ирдэг” гэсэн шог яриа тархсан байв.
Монгол улсын гадаад худалдааны 80-90 хувь нь СССР-ийн мэдэлд байсан болохоор гарах гарцгүй чөтгөрийн тойрог үүсчээ. Монгол улсын боловсруулаагүй түүхий эд хямд үнээр хойш урсаж байсан бол тус улс ЗХУ-аас юун түрүүн машин, тоног төхөөрөмж зэрэг үнэ өртөг ихтэй бүтээгдэхүүн, тэр бүү хэл зарим үед бүхэл бүтэн үйлдвэрийг импортолж байв. Үнэ өртөг ихтэй гэдэг нь Зөвлөлтийн тал бэлэн бүтээгдэхүүнийхээ үнийг зарим тохиолдолд дэлхийн зах зээлийн дундаж үнээс 30-40 хувь дээгүүр тогтоож байсан. Тиймээс Монголын худалдааны тэнцлийн алдагдал 1971-1980 онуудад жилд 15 орчим хувь болж байв. Энэ нь Зөвлөлтийн талын тулгасан худалдааны тэгш бус нөхцлөөс үүдэлтэй.
Эрдэнэтийн зэс молбидений баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орохоор Монголын баялаг гурав дахин нэмэгдэнэ гэж сурталчилж байсан боловч яг ашиглалтад оронгуут Монгол нэмж өрөнд орж эхэлсэн. Уг үйлдвэрийг нэг тэрбум шилжих рублийн өртгөөр босгосны 500 саяыг нь Монголын тал хожим бүтээгдэхүүнээрээ төлөхөөр тохирчээ. Гэтэл байгаль ус болон ашиглалтын татвар огт төлдөггүйн дээр бүтээгдэхүүнийг СССР дэлхийн зах зээлийн үнээс хэд дахин доогуур худалдан авдгаас болж Монгол улс нэмж өрөнд орон улсын төсвөөс жилд 40-50 сая төгрөг алдангид төлөх болжээ. Энэ байдал 1991 он хүртэл үргэлжилсэн. Монгол улсыг СССР-ээс гадуур худалдаа хийхийг зөвлөлтүүд хэзээ ч зөвшөөрдөггүй байлаа. Нийт гадаад худалдааны 92 хувь нь СССР-т, 6 хувь нь ах дүү гэгдэх бусад коммунист орнуудад ноогдоно. Тун багаар коммунист бус оронтой хааяа хийх худалдаа нь бөөн драм болдог байв. Баруун Германтай хийх бугын эврийн наймаа, Австритай хийх өлөн гэдэсний наймаа зэрэг нь тун бага чөлөөт волютийн нөөц бүрдүүлнэ. Ерөөсөө Монголын гадаад оронтой тогтоох худалдаа байтугай дипломат харилцааг Кремль таашаадаггүй. Никсон Хятадад айлчилсны дараа Японы Ерөнхий сайд Танака Азид идэвхижсэний хүчинд Япон улстай, Брандтын “Оштполитик”-ийн хүчээр Холбооны Германтай дипломат харилцаа тогтоож чадсан нь азтай учрал юм. АНУ-тай дипломат харилцаа тогтоох гэж монголчууд 1947 оноос хөөцөлдсөн боловч Кремль зөвшөөрөхгүй явсаар дөнгөж 1988 онд мөрөөдлөө биелүүлжээ
Ю.Цэдэнбал Монголын төрийг 32 жил толгойлохдоо коммунист биш Энэтхэг, Иран хоёрт тус бүр нэг удаа айлчилж дөнгөжээ. Өөр газар очих бололцоог түүнд зөвшөөрдөггүй байсан байх. Харин хөрөнгөтний коммунист намууд болон Ази Африкийн “дэвшилтэт” намуудтай харилцаа тогтоохыг зөвшөөрч Москвагаас жилд 400 мянган америк доллар Монголд шилжүүлдэг байлаа. Энэ мөнгөөр Франц, Италийн коммунист намын хандив цуглуулах наадамд төлөөлөгчдөө явуулан бэлэг сэлт өгөх, МАХН-ын их хуралд Ази Африкийн “социалист баримжаатай” гэгдэх намуудын төлөөлөгчдийг урьж зардлыг нь даах зэрэг арга хэмжээ авдаг байжээ.
ТҮҮХИЙН ТАЛААС
Элдэв үзэл сурталгүйгээр Монголыг ердөө л СССР-ийн цэргийн полигон, цэргийн хоол хүнсний нөөц бааз гэж харсан хүн бол Сталин. Сталин бол үзэл сурталч гэхээсээ хатуу прагматик хүн. Тэрээр Монголын асуудлыг өөрийн гарт төвлөрүүлж энэ орны талаархи бүхий л шийдвэрийг ганц биеэрээ гаргах болов. 1932-1953 оны хооронд Сталины Монголд явуулсан бүхий л бодлого нь Япон болоод Хятадын эсрэг хандсан цэрэг дайны зориулалттай байлаа. Чухам ийм зорилгын үүднээс л Монголд их хядлага зохион байгуулж, цаашид Монголыг өөрийн нөлөөний цэргийн полигоноор үлдээхээр тэмцсэн. Хятадын төрийг Мао авснаар БНМАУ гадаад орчиндоо нэн тааламжтай нөхцөлтэй болов. Чухам энэ үед СССР нь Монголд эдийн засаг, аж ахуйн анхны тусламжаа үзүүлж эхэлсэн юм. Тэрнээс бус Монголчуудыг хайрлаж, өрөвдсөндөө бус Хятадын их түрэлтийг зогсоох жийргэвч бүс Зөвлөлт засагт хэрэгтэй байв. 1960-аад онд коммунист ертөнцийг хэн нь толгойлох вэ гэсэн “онолын” маргаанаас үүдсэн зөрчил нь СССР, БНХАУ хоёрыг биенээ үзэшгүй дайсан болгов. Зөвлөлтийн цэргийн гол хүчин НАТО-ын гэхээсээ Хятадын эсрэг хуралдав. Жоу Эньлай Бээжинд Цэдэнбалтай уулзахдаа Монгол улс Зөвлөлт Хятадын зөрчилд үл оролцон төвийг сахиж аль аль талаас нь эдийн засгийн тусламж авч байхыг санал болгоод үүнийгээ Хойд Солонгостой жишээлэв. Гэвч Цэдэнбал ямар ч эргэлзээгүйгээр СССР-ийг сонгож, зөвлөлтүүдийн нэгэн адил Хятадыг өөрийн гол дайснаар зарлалаа. Энэ нь тодорхой байсан, тэрээр эхнээсээ Москвагийн тавиул нэгэн гэдгийг онцлох хэрэгтэй.
Л.Брежнев намын их хуралд тавьсан илтгэлдээ:
-СССР нь эдийн засгийн хувьд Өрнөдийн орнуудаас хамааралгүй, маш бага худалдаа хийдэг, гол солилцоогоо ах дүү социалист орнуудтай наймаалцдаг гээд үүндээ Монголыг махны импортын гол түнш гэж зарлаж байсан. Гэвч гол түншээсээ авдаг мах нь зөвлөлтийн ард түмэнд хэзээ ч очиж байгаагүй, энэ бол зөвхөн цэргийн хүнсэнд зориулагддаг байлаа. Ихэнх нь консервлогдон хадгалагдана. Монголд байрлах зөвлөлтийн цэргийн хэрэгцээний махыг Улаанбаатарын мах комбинатаас авдаг. Монголд өөр мах комбинат байгуулахыг дэмжихгүй. Монголыг тойрсон дөрвөн мах комбинат руу амьд мал тууварлан өөрснөө боловсруулж консервлодог. Чухам иймээс л монголын нүүдлийн мал аж ахуйн өвс тэжээл, мал эмнэлэг, хашаа саравч, өвөлжөө, худаг усанд анхааран зээлийн мөнгийг тийш нь урсгадаг байв. Нүүдлийн мал дулаан байранд хүчит тэжээлээр хооллож, өвсөө зөөлгөж иддэггүй ч нь зардал хэмнэнэ. Монголд байрласан СССР-ийн олон арван мянган цэргийг дагаад маш олон офицер, цэргийн болон байгууламжийн мэргэжилтнүүд, тэдний гэр бүл үр хүүхэд ирж суурьшсан. Тэдний хангалтын систем асар том байх нь ойлгомжтой. Тэднийг ажил төрөлтэй байлгахын тулд олон байгууламж обьект баригдсан. Эдгээр байгууламжийн дийлэнх нь нээлттэй зах зээлийн тогтолцоонд огт хэрэгцээгүй болж дампуурчээ. “Зөвлөлтийн зээл тусламжаар баригдаж байгаа шувуу фабрик нь тасралтгүй үр дүнтэй ажиллаа гэхэд 220 жилийн дараагаас үр ашигаа өгч эхлэхээр байв” хэмээн тухайн үед Гадаадтай эдийн засгаар харилцах улсын хороон дарга асан хожмын Ерөнхийлөгч П.Очирбат хэвлэлээр дамжуулан мэдэгдэж байсан. Зөвлөлтийн армийн үлдээж бэлэглэсэн гэх цэргийн ангийн барилга байгууламж Монгол орны энд тэндгүй хог болон хөглөрнө. Эзгүй хээр очиж амьдрах хүн олдохгүй, тэгээд ч амьдардаг юм гэхэд өртөг нь дийлдэхгүй.
Монгол голчлон түүхийн эдийн хавсарга орон хэвээр үлдсэн. БНМАУ-ын аж үйлдвэрийн эдийн засгийн үр ашиг бүхэлдээ тун доогуур байсан. Оросын хоцрогдсон тоног, үйлдвэрийн машинд орчин цагт ашиг өгөх боломжгүй. Олон үйлдвэрийн газрын бүтээгдэхүүний чанар маш муу байсан нь үүнтэй холбоотой. Үйлдвэрлэлийн болон хөдөлмөрийн сахилгыг зөрчих, аж ахуйч биш ажиллах явдал өч төчнөөнөөрөө гарч байсан зэргийг Зөвлөлтийн судлаачид ч хүлээн зөвшөөрдөг. Өөрөөр хэлбэл, социализм байгуулсан 60 жил, зөвлөлтийн “тусламж”, ЭЗХТЗ дэх Монголын гишүүнчлэл энэ орныг хоцрогдлоос гаргасангүй. Наяад онд Монголд ажиллаж байсан Зөвлөлтийн мэрэгжилтнүүд монголчуудын гэнэн, харанхуй, цайлган сэтгэлийг шоолж байсан. Энэ оронд 60 жилийн өмнө хувьсгал болсон юм бол яагаад ийм хоцрогдмол байна? Тухайн үеийн дундаж Зөвлөлт хүний ойлголтоор аль ч улс орон социализм байгуулаад л эхэлбэл үсрэнгүй хөгждөг гэж боддог байсан болохоор ингэтлээ гайхдаг нь аргагүй юм. Үнэхээр ч, Монгол 60 жилийн социалист байгуулалтын дараа хөгжлийн төвшингээрээ ч, амьдралын төвшингээрээ ч манай гаригийн Чад, Мали, Хаити зэрэг хамгийн хоцрогдсон улсаас яльгүй дээр, жишээ нь, Свазиленд, Парагвай, улигт Хондурас энэ тэрээс доогуур байсныг түүхийг баримт гэрчилнэ.
Оросын түүхч Е.Трифонов Монголын тухай "Монголия Нелюбимая колония" “Аз жаргалтай улсын” адармаатай замнал” бүтээлдээ ийнхүү бичжээ.
