19/02/2026
آلودگی مدفوع ( #انکوپرسیس) در کودکان – مرور پدیاتریک
تعریف:
آلودگی مدفوع که از نظر طبی انکوپرسیس ( ) نامیده میشود، به دفع غیرارادی مدفوع در مکانهای نامناسب (معمولاً لباس زیر) در کودکانی گفته میشود که ۴ ساله یا بزرگتر هستند و از سنی گذشتهاند که انتظار کنترل طبیعی دفع میرود.
بر اساس DSM-5، تشخیص انکوپرسیس زمانی مطرح میشود که این حالت حداقل یک بار در ماه به مدت ۳ ماه در کودکی که حداقل ۴ سال سن دارد، رخ دهد.
انواع آلودگی مدفوع (انکوپرسیس):
1️⃣ آلودگی رتنتیو (شایعترین نوع، ۸۰–۹۰٪ موارد)
ناشی از قبضیت مزمن
تجمع مدفوع در راستروده → کشیده شدن آن → کاهش حس دفع → نشت غیرارادی
کودک به دلیل درد، دفع را به تعویق میاندازد و یک چرخهٔ معیوب ایجاد میشود
2️⃣ آلودگی غیررتنتیو (۱۰–۲۰٪ موارد)
بدون قبضیت رخ میدهد
اغلب مرتبط با:
اختلالات عاطفی یا رفتاری
استرس (خانواده یا مکتب)
ADHD
رفتارهای مقابلهجویانه (Oppositional behavior)
اپیدمیولوژی:
شیوع: ۱–۳٪ در کودکان ۵–۱۰ ساله
در پسران شایعتر از دختران (نسبت ۲:۱)
معمولاً همراه با آموزش دیرهنگام تشناب رفتن یا استرسهای روانی–اجتماعی
علل / اتیولوژی:
1️⃣ علل مرتبط با قبضیت (رتنتیو):
مصرف کم فیبر غذایی
مصرف ناکافی مایعات
دفع دردناک → نگهداشتن مدفوع
اختلالات عصبی مؤثر بر کنترل روده (نادر)
2️⃣ علل روانی–اجتماعی / رفتاری (غیررتنتیو):
استرس خانوادگی یا غفلت
ADHD یا سایر اختلالات رفتاری
آسیبهای عاطفی
ترس از تشناب
3️⃣ علل طبی / عضوی (نادر):
بیماری هیرشپرونگ
کمکاری تیروئید
نقایص نخاع
تنگی مقعد یا شقاق مزمن مقعد
تظاهرات کلینیکی / علایم:
آلودگی رتنتیو:
لک شدن لباس زیر (اغلب بعد از ظهر یا در مکتب)
دفع نادر مدفوعهای بزرگ و سفت
درد شکم، نفخ
تکرر ادرار یا بیاختیاری ادرار
تودهٔ مدفوعی قابل لمس در قسمت تحتانی شکم
آلودگی غیررتنتیو:
دفع مدفوع در مکانهای نامناسب بدون قبضیت
زمانبندی غیرقابل پیشبینی
قوام مدفوع معمولاً طبیعی
علایم رفتاری:
شرمندگی، خجالت، گوشهگیری اجتماعی
اضطراب یا قشقرق
امتناع از رفتن به مکتب
تشخیص:
شرح حال:
سن آموزش تشناب رفتن
تعداد و قوام دفعات دفع
سابقهٔ دفع دردناک
استرسهای روانی–اجتماعی
درمانهای قبلی
معاینهٔ فزیکی:
معاینهٔ شکم برای تودهٔ مدفوعی
معاینهٔ مقعد برای شقاق یا تنگی
بررسی عصبی (رفلکسها، تون عضلانی)
بررسیها (در صورت نیاز):
عکس سادهٔ شکم → بررسی گیرماندگی مدفوع
آزمایشات تیروئید → رد کمکاری تیروئید
سونوگرافی یا MRI → در صورت شک به علت عصبی
آزمایشات متابولیک (نادر)
عوارض در صورت عدم درمان:
قبضیت مزمن
دردهای مکرر شکم
عفونتهای مکرر ادراری
مشکلات رفتاری و روانی
شرمندگی اجتماعی و کاهش اعتماد به نفس
درمان (رویکرد مرحلهبهمرحله):
1️⃣ آموزش و حمایت:
اطمینان دادن به کودک و والدین
توضیح ماهیت مزمن بیماری و اهمیت پیگیری
2️⃣ تخلیهٔ روده:
ملینهای خوراکی (پلیاتیلن گلایکول، لاکتولوز، سنا)
انیما در موارد گیرماندگی شدید
3️⃣ تداوی نگهدارنده:
نرمکنندههای مدفوع روزانه به مدت ۳–۶ ماه
رژیم غذایی پُرفیبر (میوه، سبزی، غلهٔ کامل)
مصرف کافی مایعات
4️⃣ مداخلات رفتاری:
نشاندن منظم کودک روی تشناب بعد از غذا (۱۰–۱۵ دقیقه)
تشویق مثبت برای دفع موفق
اجتناب از تنبیه بهخاطر آلودگی
5️⃣ آلودگی غیررتنتیو / روانی:
رفتاردرمانی و مشاوره
رسیدگی به استرسهای خانواده یا مکتب
ارجاع به روانشناس کودک در صورت نیاز
6️⃣ دواها (در صورت همراهی با قبضیت):
پلیاتیلن گلایکول (PEG 3350) → خط اول
لاکتولوز → خط دوم
سنا → مصرف کوتاهمدت
پیشآگهی:
با تداوی مناسب بسیار خوب
نوع رتنتیو به ملینها + رفتاردرمانی بهخوبی پاسخ میدهد
نوع غیررتنتیو ممکن است به حمایت روانی طولانیتر نیاز داشته باشد
اکثر کودکان تا ۷–۸ سالگی بهبود مییابند؛ در صورت عدم درمان ممکن است تا نوجوانی ادامه یابد
نکات مهم برای امتحانات پدیاتریک / تئوری:
همیشه ابتدا قبضیت را رد کنید
آموزش زودهنگام تشناب رفتن + رژیم مناسب از اکثر موارد پیشگیری میکند
هرگز کودک را مقصر ندانید
پیگیری طولانیمدت برای جلوگیری از عود ضروری است