28/11/2025
#اېډز AIDS #
ايچ_اى_وي/ ايډز څه ته وايي ...? What is HIV/AIDS
محترمو او قدرمنو لوستونکو سلامونه !
نن غواړم چې د HIV/AIDS د بدمرغه ناروغۍ په اړه درسره يو څه مهم معلومات شريک کړم.
د يو خطرناک وايروس مخفف نوم دې
چې هيومن ايمينو ډېفيشنسي وايروس ورته ويل کېږي .
(Human Immunodeficiency Virus)
ساينسپوهان په دې باور دي چې د HIV وايروس ډېر پخوا تقريبا 1980م لسيزې کې په لومړي ځل په غربى افريقا کې له شادي ګانو څخه هغه افريقايي انسانانو ته منتقل شو کومو چې به د شادي ګانو ښکار کاوه او له هغه ځايه بيا کرار کرار د نړۍ نورو هېوادونو ته خپور شو.
په کال 2016 کې د ترسره شوو څيړنو له مخې ويل کيږي چې په ټوله نړې کې تقريباً 36.7 ميليونه خلک په ايچ اى وي ناروغۍ اخته دي( چې تقريباً د افغانستان د ټول نفوس برابر دي) له دې 36.7 ميليونه ناروغانو له جملې يې 2.1 ميليون ماشومان دي.
د دې څيړنو پر بنسټ ويل کيږي چې تقريباً هر کال 1 ميليون خلک د HIV/AIDS ناروغۍ له کبله خپل ژوند له لاسه ورکوي او هر کال 1.8 ميليونه نور خلک په دې بدمرغه ناروغۍ اخته کيږي چې 90 سلنه خلک يې په روسته پاتې هيوادونو کې اوسيږي چې په دې کې ډيرې خلک يې د افريقا دي.
#جوړښت .. او .. ميکانيزم ... Structure of HIV :
ايچ اى وي يو RNA وايروس دې او د Retrovirus د کورنې سره تعلق لري . څرنګه چې نور واېروسونه د حجرې نه بهر فعال حالت کې نشي پاتې کېدای نو د ايچ اى وي وايروس هم د انسان د حجرې نه بهر نه روشت کولی شي او نه په فعال حالت کې وي۔
نو د ایچ ای وي وایروس د انسان د دفاعي سيسټم د سپينو حجراتو په ځانګړو حجراتو ( T Helper Cells) باندې حمله کوي کومو ته چې ځينې وخت CD4 Cells هم وايي. د ايچ اى وي وايروس د T helper cells په DNA کې خپل ځان ځاى په ځاى کوي او په دې توګه د T Helper Cells د DNA کنټرول په خپل کنټرول کې اخلي,
د يادونې ده چې نوموړي حجرات د مختلفو ميکروبونو او کمياوي موادو څخه د انسان دفاع کوي. که لږ په نور وضاحت سره ووايو نو که چرته په ايچ اى وي وايروس د اخته ناروغ په وخت علاج ونه شي نو د ايچ اى وي وايروس د CD4 Cells تخربوي کومې چې د T Cells يو ځانګړی قېسم دې.
... Types of HIV Virus
په جينيټکي جوړښت او په انټي جين کې د توپير پر بنسټ ايچ اى وي وايروس په 2 غټو ډولونو ويشل شوې دې چې يو ته يې HIV 1 او بل ته يې HIV 2 ويل کيږي او دا قيسمونه بيا په نورو وړو قيسمونو چې Subtype ورته ويل کيږي ويشل شوي دي.
ساينس پوهان وايي چې د وخت په تيريدو سره په يو وخت کې په يو ناروغ انسان کې HIV وايروس په نورو وړو وړو مختلفو وايروسونو کې بدليږي چې هغې ته Quasi Species وايي او دوي په خپل منځ کې ډير لږ تفاوت لري.
ايچ اى وي ... ۳ حالتونه لري ... Stages of HIV
1 Acute HIV Infection Stage.
2 Clinical Latency or Chronic Stage.
3 AIDS
#علايم ..... Symtoms:
په اول وختونو کې
ناروغ ته د زکام پشان د تکليف احساس کوي.
کافى وخت روستو مريض ته د تبى شکايت پيدا کيږي .
د مريض وزن کميږي او د لمفنوډ غدود يې پړسوب پيدا کوي.
#ايډز ... AIDS
ايډز د ايچ اى وي پرمختللي حالت ته ويل کيږي کله چې په ايچ اى وي د اخته ناروغ Anti retroviral تداوي ونه شي نو د وخت په تيريدو سره د ايچ اى وي HIV وايروس د Nef په نوم يو پروټين(Nef Protien) توليده وي کوم چې په ډير شمير کې د CD4 Cells وژني او په دې توګه ناروغ په وينه کې د CD4 Cells تعداد تر 200 پورې راښکته کيږي.
د Nef Protien له دې نه علاوه د په حجراتو باندې د موجودو MCH ماليکلونو د جوړيدو مخنيوى هم کوي چې دې دواړو کارونو په نتيجه کې ناروغ په وجود کې د دفاعى حجراتو اندازه ډيره کميږي او له دې کبله ناروغ په نورو ډيرو سختو ناروغيو اخته کيږي او حتا چې ناروغ په کينسر هم اخته کيږي لکه
Centeral Nervous System Lymphoma
Pneumocystis Pneumonia
Tuberclosis (TB)
Fungal Infection of mouth and throut
Cytomegalvirus (CMV) Infection.
بل د ايډز په حالت کې د ناروغ د ايچ اى وي ټيسټ مثبت راځي او د CD 4 Cells نتيجه له Cell/mcL 200 يا له 14% سلنه کمه وي نو بيا مونږ ويلې شو چې دا ناروغ د ايډز AIDS تر حده رسيدلې دې کوم چې ډير زيات خطرناک حالت دې او که چرته د ايچ اى وي ناروغ په وخت Antiviral دوا په واسطه علاج ونه شي نو ډير امکان لري چې پس له څو کالو مريض د ايډز حالت ته ورسيږي .
کله چې په ايچ اى وي اخته ناروغ د ايډز حالت ته داخل شي نو دا مريضان بيا اکثراً تر درې (۳ ) کالو پورې ژوند کولې شي .
ايچ اى وي ..څنګه خپريږي ... HIV Transmission
د ايچ اى وي وايروس له يو ناروغ انسان څخه نورو انسانانو ته د لاندې لارو انتقالیدلای شي .
۱) د وينې له لارې
که په ايچ اى وي اخته ناروغ بل چا ته وينه ورکړي
که د ايچ اى وي د ناروغ په پيچکاري بل ته پيچکاري وکړي
که د ايچ اى وي د ناروغ په پاکي سر يا ګيره وخري .
۲) د جينسي لارې
که يو څوک په ايچ اى وي اخته ښځې سره جينسي اړيکه ولري .
که يوه ښځه په ايچ اى وي اخته نارينه سره جينسي اړيکه ولري .
که يو نارينه په ايچ اى وي اخته وي او د بل نارينه سره لواطت وکړي نو په دې ناروغۍ اخته کيږي .
۳) د شيدو له لارې.
هغه ميندې چې په ايچ اى وي اخته دي بايد ماشومانو ته د خپل تي شيدې ورنکړي ځکه چې د ايچ اى وي وايروس د تي په شيدو کې موجود وي نو که دوي خپلو ماشومانو ته د خپل تي شيدې ورکړي نو ډير امکان لري چې د هغوي ماشومان هم په ايچ اى وي اخته شي.
#واکسين ..... Vaccine :
په خواشينې سره چې تر اوسه د ايچ اى وي د مخنيوي لپاره کوم کامياب واکسين نه دي جوړ شوي .
#علاج .... Treatment :
د HIV/AIDS د مکمل روغتيا لپاره داسې کومه دوا نشته چې د ناروغ په وجود کې د HIV وايروس په مکمله توګه له منځه يوسي ابلته د ايچ اى وي علاج ډير ضروري دې ځکه چې د اېچ ای وي درملنې په برکت ١) د ناروغ په وينه او نورو معياتو کې د دې وايروس اندازه تر ډيره حده راکميږي او ځينې وختونه خو د تداوى په برکت ان په معايناتو کې نه ليدل کيږي.
٢) دا چې د CD4 Cells تعداد هم د علاج په واسطه لوړيږي او
٣) همدا رنګه د ناروغې علايم یا شدت هم کنټروليږي۔
نو د اېچ ای وي ناروغ درملنه اصلاً د دې ۳ واړو موخو لپاره کيږي .
#درمل :
د ايچ اى وي د علاج لپاره له ۳ قيسمه درملو استعفاده کيږي
#اول ... Antiretroviral دا هغه درمل دي کوم چې وايروس خلاف خوړل کيږي. دا ۲ قيسمه دي په لومړيو کې د ART چې Antiretroviral Therapy څخه استعفاده کيده خو نن سبا تر دې هم ښه درمل ورته جوړ شوي HART چې Highly active antiretroviral therapy ورته وايي .
دوهم .... د Opertunistic infection مخنيوې کول .
دريم ..... او هغه درمل کوم چې د دې ناروغۍ علايم کموي.
په درنښت
ډاکټر سيف الرحمان پشتون.
Molecular Biologist.
Infectious Diseases Researcher.
Ex-National PCR Trainer MoPH, KabulAfghanistan.
