30/01/2026
KHI TRẺ LUÔN “CÃI LẠI” NGƯỜI LỚN
(Bài viết riêng cho Thời Báo Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 29/01/2026)
T., nam, 7 tuổi, được mẹ đưa đến khám với một lời mở đầu rất quen thuộc: “Bác sĩ ơi, con em không làm gì quá nghiêm trọng, nhưng ngày nào cũng cãi. Em nói gì nó cũng vặn lại.” Ở trường, T. không đánh bạn, không phá phách, không có tiền sử vi phạm kỷ luật nặng. Tuy nhiên, em thường xuyên tranh cãi với giáo viên, phản ứng gay gắt khi bị nhắc nhở và có xu hướng đổ lỗi cho người khác khi làm sai. Ở nhà, những sinh hoạt rất bình thường như đi ngủ, làm bài tập hay tắt tivi cũng dễ dàng trở thành điểm khởi phát xung đột.
Điều khiến gia đình bối rối là T. không phải đứa trẻ “không biết điều”. Em hiểu luật, phân biệt được đúng – sai, và hoàn toàn có khả năng làm theo yêu cầu. Nhưng mỗi khi phải làm điều mình không muốn, phản ứng đầu tiên gần như luôn là chống đối.
Ở góc độ chuyên môn, những biểu hiện này gợi ý đến rối loạn thách thức chống đối – một rối loạn không hiếm gặp nhưng thường bị cho là trẻ “bướng”, “cứng đầu” hay “cá biệt”.
1. Rối loạn thách thức chống đối là gì?
Rối loạn thách thức chống đối (Oppositional Defiant Disorder – ODD) là một rối loạn tâm thần khởi phát từ thời thơ ấu, đặc trưng bởi một khuôn mẫu hành vi kéo dài, trong đó trẻ thường xuyên chống đối, thách thức người có thẩm quyền, đi kèm với khí sắc giận dữ, dễ cáu và xu hướng đổ lỗi.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh là ODD không phải những cơn “nổi loạn” thoáng qua, cũng không chỉ là phản ứng nhất thời trước stress. Đây là một kiểu tương tác ổn định theo thời gian, thường kéo dài ít nhất sáu tháng, và gây ảnh hưởng rõ rệt đến các mối quan hệ trong gia đình, nhà trường và môi trường xã hội.
Trẻ ODD không chỉ “cãi” khi bị ép làm điều gì đó. Các em thường khiến người lớn có cảm giác mình luôn bị kéo vào một cuộc đấu quyền lực: càng nhắc nhở, trẻ càng phản kháng; càng kiểm soát, trẻ càng chống đối. Dần dần, không khí gia đình và lớp học trở nên căng thẳng, mệt mỏi, và đầy cảm giác bất lực ở cả hai phía.
Ước tính khoảng có khoảng 3–5% trẻ mắc ODD trong cộng đồng, tỷ lệ này có thể cao hơn ở những trẻ sống trong môi trường nhiều căng thẳng hoặc có khó khăn phát triển đi kèm. Rối loạn này thường khởi phát từ tuổi mẫu giáo hoặc đầu tiểu học. Nếu không được nhận diện và can thiệp sớm, các biểu hiện có thể kéo dài sang tuổi vị thành niên.
2. Phân biệt ODD với “chống đối bình thường” và rối loạn cư xử
Không phải mọi hành vi cãi lại đều là bệnh lý. Ở một mức độ nhất định, chống đối là một phần của phát triển bình thường. Trẻ lên hai nói “không” để khẳng định bản thân. Trẻ vị thành niên phản biện để tìm kiếm sự độc lập. Những hành vi này thường mang tính giai đoạn, có bối cảnh rõ ràng, và giảm dần khi mối quan hệ với người lớn được điều chỉnh phù hợp.
Ngược lại, ở ODD, sự chống đối không giảm theo thời gian mà trở thành cách trẻ tương tác với thế giới. Trẻ không chỉ phản đối trong một vài tình huống, mà phản đối gần như mọi yêu cầu. Thái độ giận dữ, cáu kỉnh, dễ bùng nổ xuất hiện thường xuyên, khiến người lớn cảm thấy “không lúc nào nói chuyện được cho yên”.
Một nhầm lẫn khác thường gặp là đánh đồng ODD với rối loạn cư xử (Conduct Disorder). Trẻ ODD chống đối, cãi cọ, không tuân thủ, nhưng thường không vi phạm nghiêm trọng quyền của người khác. Trẻ không cố ý gây tổn hại nặng nề, trộm cắp, phá hoại tài sản hay vi phạm luật lệ một cách có hệ thống.
Trong khi đó, rối loạn cư xử liên quan đến những hành vi xâm phạm quyền lợi của người khác hoặc các chuẩn mực xã hội quan trọng, như gây hấn, hủy hoại tài sản, lừa dối hay vi phạm pháp luật. Việc phân biệt này rất quan trọng, bởi ODD không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ “hư” dần hay tất yếu tiến triển thành rối loạn cư xử.
3. Vì sao trẻ chống đối dai dẳng – và hướng can thiệp hiệu quả
Không có một nguyên nhân đơn lẻ nào dẫn đến rối loạn thách thức chống đối. Đây thường là kết quả của sự tương tác giữa khí chất của trẻ, khả năng điều chỉnh cảm xúc còn hạn chế, và môi trường nuôi dưỡng. Một số trẻ có ngưỡng chịu đựng thấp, dễ cáu, phản ứng mạnh trước giới hạn. Khi những phản ứng này gặp phải môi trường thiếu nhất quán, nhiều xung đột hoặc quá kiểm soát, vòng xoắn chống đối dễ hình thành.
ODD cũng thường đi kèm với Rối loạn Tăng động giảm chú ý (ADHD), lo âu, trầm cảm hoặc khó khăn học tập. Trong nhiều trường hợp, hành vi chống đối là cách trẻ bày tỏ cảm giác bất lực, thất vọng hoặc không được lắng nghe, dù bề ngoài trông giống như trẻ đang “cố tình gây sự”.
Điều trị ODD không bắt đầu từ việc “sửa” đứa trẻ, mà bắt đầu từ việc điều chỉnh mối quan hệ giữa trẻ và người lớn. Can thiệp quan trọng nhất là huấn luyện cha mẹ: giúp người lớn thiết lập giới hạn rõ ràng, nhất quán, nhưng không rơi vào cuộc đấu quyền lực. Khi người lớn thay đổi cách phản ứng – bớt tranh cãi, bớt kiểm soát, tăng tính dự đoán và công bằng – nhiều hành vi chống đối của trẻ tự nhiên giảm đi.
Song song đó, trẻ cần được hỗ trợ để học cách nhận diện cảm xúc, diễn đạt nhu cầu phù hợp hơn, và trải nghiệm cảm giác thành công trong hợp tác thay vì đối đầu. Trị liệu tâm lý cá nhân hoặc nhóm có thể giúp trẻ xây dựng những kỹ năng này một cách bền vững. Thuốc không phải là điều trị chính cho ODD, trừ khi trẻ có rối loạn đi kèm rõ rệt như ADHD hoặc lo âu nặng.
Sau một thời gian can thiệp, T. không trở thành một đứa trẻ “ngoan ngoãn tuyệt đối”. Em vẫn có ý kiến riêng, vẫn phản biện. Nhưng các cuộc tranh cãi dữ dội giảm dần. Quan trọng hơn, mối quan hệ giữa em và mẹ bớt căng thẳng. Những cuộc nói chuyện không còn là chiến trường, mà trở thành nơi thương lượng.
Sự chống đối dai dẳng thường là tín hiệu của một mâu thuẫn bên trong chưa được kiểm soát tốt. Đằng sau những lời cãi vã ấy có thể là một đứa trẻ đang loay hoay tìm cách khẳng định mình, nhưng chưa có đủ kỹ năng để làm điều đó phù hợp. Khi người lớn thay đổi cách nhìn và cách phản ứng, sự chống đối không còn là mối đe dọa, mà có thể trở thành điểm khởi đầu cho sự điều chỉnh và trưởng thành.
, ,
BS Phạm Minh Triết
Tài liệu tham khảo:
1. American Psychiatric Association . 2013. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed. American Psychiatric Publishing.
2. Mars JA, Aggarwal A, Marwaha R. Oppositional Defiant Disorder. [Updated 2024 Oct 29]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan.
