04/03/2026
Beyində səssiz təhlükə – insult
İnsult beyində qan dövranının anidən pozulması nəticəsində sinir toxumasının işemiyası (qan çatışmazlığı) və ya qanaxma ilə zədələnməsi halıdır.
İnsult yüksək ölüm və əlillik riski olan təcili tibbi vəziyyətdir. Erkən diaqnostika, ilk saatlarda müdaxilə və düzgün aparılan reabilitasiya xəstənin funksional nəticələrini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Risk amillərinin korreksiyası isə profilaktikanın əsasını təşkil edir.
Respublika Neyrocərrahiyyə Xəstəxanasının həkim-nevroloqu Könül Mansirova:
“Yaşlı xəstələrdə arterial hipertenziya, tütünçəkmə, şəkərli diabet və hiperxolesterinemiyaya daha çox rast gəlinir, lakin bu risk faktorları gənc yaşlarda da mövcud ola bilər. Ümumiyyətlə, insultun 2 əsas işemik və hemorragik insult növü var. Bədənin hər hansı hissəsində, xüsusən sifət, əl və ayaq daxil olmaqla bədənin bir tərəfində əzələ zəifliyinin yaranması, görmənin pozulması, nitq pozğunluğu, hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması, başgicəllənmə, udma qabiliyyətinin pozulması, qəflətən başlayan və xüsusilə ürəkbulanma, qusma ilə müşayiət olunan qeyri-adi dərəcədə kəskin baş ağrısı, şüurun pozulması kimi hallar insultun əsas simptomlarındandır”.
Hemorragik insultdan danışan Xətai Tibb Mərkəzinin həkim-nevroloqu Afaq Əliyeva isə bildirir ki, bu halda beyin parenximasında qan sızması və ya anevrizmanın partlaması müşahidə olunur:
“Ümumiyyətlə, insult zamanı diaqnostika təcili və mərhələli şəkildə aparılmalıdır. İlk növbədə klinik qiymətləndirmə həyata keçirilir. Şüurun səviyyəsi, nevroloji status, arterial təzyiq, nəbz və saturasiya yoxlanılır. Neyroşüa diaqnostikası qızıl standart hesab olunur. Kompüter tomoqrafiyası ilk 20–30 dəqiqə ərzində icra edilməlidir. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası isə xüsusilə erkən işemiyanı aşkar etməkdə daha həssasdır”.
Həkim bildirir ki, hemorragik insult zamanı böyük həcmli intraserebral hematoma, beyin kötüyünə təzyiq, hidrosefaliya, eləcə də anevrizmanın kliplənməsi və ya endovaskulyar embolizasiya tələb olunduqda cərrahi əməliyyat əsas göstərişdir:
“İşemik insultda isə böyük damar okluziyası zamanı mexaniki trombektomiya, orta beyin arteriyası insultunda dekompressiv kraniektomiya göstərişi olduqda əməliyyat vacibdir. Reabilitasiya insultdan sonrakı ilk günlərdən başlanmalı və uzunmüddətli davam etdirilməlidir. Fizioterapiya, nitq terapiyası, psixoloji dəstək və erkən mobilizasiya xəstənin sağalmasına mühüm töhfə verir”.
Həkim-nevroloq Könül Mansirova vurğulayır ki, insultun müalicəsi, əsasən, konservativ terapiya üsulu ilə aparılır:
“İşemik insult diaqnozu təsdiqlənmiş xəstələrin müalicəsi intensiv terapiya şəraitində, reanimasiya bölməsində aparılmalıdır və mümkün qədər tez – ideal olaraq ilk 60 dəqiqə ərzində başlanmalıdır. Bu zaman pasiyentlərə karotid və vertebrobazilar sistemlərdə damardaxili müdaxilələr, antitrombositar və antikoaqulyant terapiya, neyroprotektiv və nevroloji funksiyaların bərpasına yönəlmiş dərman müalicəsi tətbiq edilir.
Dekompressiv kraniotomiya bədxassəli işemik infarktın cərrahi müalicəsinin əsas üsuludur. Bu əməliyyatın icrası ilə bağlı qərar neyrocərrah, nevroloq və neyroreanimatoloqdan ibarət multidisiplinar komanda tərəfindən qəbul edilir”.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, insultun qarşısının alınmasında sağlam həyat tərzi mühüm rol oynayır. Arterial təzyiqin, qanda şəkər və xolesterin səviyyəsinin nəzarətdə saxlanılması, tütünçəkmədən imtina, fiziki aktivliyin artırılması və müntəzəm tibbi müayinələr riskin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına kömək edir.
Həkimlər vurğulayırlar ki, insultun ilkin əlamətləri müşahidə olunan kimi vaxt itirmədən təcili tibbi yardıma müraciət olunması xəstənin həyatının xilas edilməsində və ağırlaşmaların qarşısının alınmasında həlledici rol oynayır.
