27/12/2025
Τραύμα, Ψυχιατρικές Διαταραχές και Γενετική Ευαλωτότητα
Μια αναγκαία εννοιολογική αποσαφήνιση
Τα τελευταία χρόνια, ο όρος «τραύμα» χρησιμοποιείται ολοένα και πιο γενικευμένα, συχνά για να περιγράψει ένα ευρύ φάσμα ψυχικών δυσκολιών, από αγχώδεις αντιδράσεις έως σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές. Η υπεραπλούστευση αυτή δημιουργεί επιστημονική σύγχυση και κλινικά σφάλματα, καθώς συγχέει διαφορετικά επίπεδα αιτιολογίας, παθοφυσιολογίας και θεραπευτικής προσέγγισης. Το παρόν άρθρο αποσαφηνίζει τι είναι το ψυχικό τραύμα, τι δεν είναι, και γιατί διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια, οι ψυχώσεις και η διπολική διαταραχή δεν μπορούν να καταταχθούν απλώς ως «τραύμα», παρότι το περιβάλλον και η πρώιμη αντιξοότητα επηρεάζουν την πορεία τους.
1. Τι εννοούμε επιστημονικά με τον όρο «τραύμα»
Στη σύγχρονη ψυχολογία και νευροεπιστήμη, το ψυχικό τραύμα δεν αποτελεί διάγνωση από μόνο του. Περιγράφει έναν μηχανισμό προσαρμογής του νευρικού συστήματος σε συνθήκες απειλής, υπερφόρτωσης ή αδυναμίας διαφυγής. Το τραύμα σχετίζεται με:
δυσλειτουργική ενεργοποίηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος,
αλλοιωμένη επεξεργασία απειλής και ασφάλειας,
επίμονες αντιδράσεις fight, flight ή freeze, ακόμη και απουσία πραγματικού κινδύνου.
Κλασικά παραδείγματα τραυματικών εμπειριών περιλαμβάνουν κακοποίηση, χρόνια παραμέληση, σοβαρά ατυχήματα, πολεμικές εμπειρίες ή επαναλαμβανόμενη συναισθηματική απειλή στην παιδική ηλικία. Το τραύμα, επομένως, αφορά λειτουργία και ρύθμιση, όχι σταθερή ψυχιατρική δομή.
2. Γιατί το τραύμα δεν ταυτίζεται με τις ψυχώσεις ή τη σχιζοφρένεια
Διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια και οι ψυχώσεις χαρακτηρίζονται από διαταραχή της αντίληψης της πραγματικότητας (παραισθήσεις, παραληρητικές ιδέες, αποδιοργάνωση σκέψης). Η σύγχρονη έρευνα καταδεικνύει ότι αυτές οι καταστάσεις έχουν ισχυρή γενετική και νευροαναπτυξιακή βάση, με πολυγονιδιακή κληρονομικότητα και πρώιμες εγκεφαλικές διαφοροποιήσεις.
Πράγματι, πολυάριθμες μελέτες δείχνουν ότι η παιδική αντιξοότητα ή η κακοποίηση αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης ψυχωτικών συμπτωμάτων. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η ψύχωση είναι τραύμα. Η επιστημονική συναίνεση είναι ότι το τραύμα λειτουργεί ως παράγοντας κινδύνου ή πυροδότησης σε άτομα με προϋπάρχουσα βιολογική ευαλωτότητα, όχι ως πρωτογενής αιτία.
Με απλά λόγια:
το τραύμα μπορεί να επηρεάσει πότε και πώς θα εκδηλωθεί μια ψύχωση, όχι αν υπάρχει η βιολογική προδιάθεση.
3. Η διπολική διαταραχή: βιολογική βάση, περιβαλλοντική τροποποίηση
Αντίστοιχα, η διπολική διαταραχή (μανιοκατάθλιψη) εμφανίζει υψηλή κληρονομικότητα και συνδέεται με δυσλειτουργίες σε νευροδιαβιβαστικά και κιρκάδια συστήματα. Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η έκθεση σε τραυματικά γεγονότα στην παιδική ηλικία σχετίζεται με:
νωρίτερη έναρξη επεισοδίων,
μεγαλύτερη συχνότητα υποτροπών,
αυξημένη βαρύτητα συμπτωμάτων.
Ωστόσο, όπως και στις ψυχώσεις, το τραύμα δεν αποτελεί τη διαταραχή, αλλά έναν παράγοντα που επηρεάζει την κλινική της έκφραση. Η διπολική διαταραχή δεν «ξεπερνιέται» με ρύθμιση τραύματος, διότι δεν πρόκειται για καθαρά τραυματικό μηχανισμό.
4. Διαταραχές προσωπικότητας: μια ενδιάμεση κατηγορία
Οι διαταραχές προσωπικότητας, όπως η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, καταλαμβάνουν μια πιο σύνθετη θέση. Εδώ, η έρευνα δείχνει ισχυρή αλληλεπίδραση μεταξύ:
ιδιοσυγκρασιακών/βιολογικών χαρακτηριστικών,
πρώιμων σχέσεων προσκόλλησης,
αναπτυξιακών εμπειριών.
Σε πολλές περιπτώσεις, τραυματικές ή δυσλειτουργικές σχέσεις στην παιδική ηλικία συμβάλλουν στη διαμόρφωση άκαμπτων μοτίβων ταυτότητας και σχέσεων. Παρόλα αυτά, ούτε εδώ μπορούμε να μιλάμε για «τραύμα» με τη στενή έννοια της νευροβιολογικής απορρύθμισης τύπου PTSD. Πρόκειται για δομικές οργανώσεις προσωπικότητας, όχι απλώς για ρυθμιστικά προβλήματα.
5. Γιατί η φράση «ρύθμιση τραύματος» δεν αφορά όλους
Η έννοια της «ρύθμισης τραύματος» είναι εξαιρετικά χρήσιμη για:
αγχώδεις διαταραχές,
PTSD και σύνθετο PTSD,
σωματοποιήσεις,
freeze / dissociation χωρίς απώλεια επαφής με την πραγματικότητα.
Δεν αποτελεί, όμως, καθολική λύση. Άτομα με:
σχιζοφρένεια ή ενεργές ψυχώσεις,
σοβαρή διπολική διαταραχή,
νευροαναπτυξιακές διαταραχές,
χρειάζονται διαφορετικά θεραπευτικά πλαίσια, συχνά πολυεπίπεδα (φαρμακολογικά, ψυχοκοινωνικά, νευροαναπτυξιακά), και όχι αποκλειστικά τραυματοκεντρικές προσεγγίσεις.
Το τραύμα είναι ένας κρίσιμος, αλλά όχι καθολικός, φακός κατανόησης της ψυχικής δυσφορίας. Η σύγχυση μεταξύ τραύματος και ψυχιατρικών διαταραχών με ισχυρή βιολογική βάση οδηγεί σε θεωρητικές απλουστεύσεις και θεραπευτικές αποτυχίες. Η επιστημονική ακρίβεια απαιτεί να αναγνωρίζουμε ότι:
το τραύμα αφορά κυρίως τη ρύθμιση του νευρικού συστήματος,
οι ψυχώσεις και η διπολική διαταραχή δεν είναι «τραύματα»,
το περιβάλλον τροποποιεί, αλλά δεν αντικαθιστά, τη βιολογία.
Μόνο με αυτή τη διάκριση μπορούμε να μιλάμε υπεύθυνα για θεραπεία, ρύθμιση και πραγματική κατανόηση της ανθρώπινης ψυχικής λειτουργίας.
Οι ψυχιατρικές διαταραχές είναι σπάνιες σε σχέση με άλλα ψυχικά ζητήματα
Σχιζοφρένεια ~0.3%
Διπολική ~0.5–3%
Διαταραχές Προσωπικότητας ~1–5% (ανάλογα με το είδος και τα κριτήρια)
Αυτά δεν είναι αριθμοί τυχαίοι προέρχονται από μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες και επίσημες ανασκοπήσεις.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders?
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη και κλινική ψυχολογία δείχνουν καθαρά ότι:
Η πλειονότητα των ανθρώπων που βιώνουν ψυχική δυσφορία
δεν πάσχει από μη αναστρέψιμη ψυχιατρική διαταραχή.
Οι περισσότερες δυσκολίες αφορούν:
απορρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος,
δυσλειτουργικά μοτίβα αντίδρασης (fight/flight/freeze),
σωματοαισθητηριακή και κινητική αναστολή,
μαθημένες αντιδράσεις επιβίωσης.
Αυτές δεν είναι μόνιμες παθολογίες. Είναι λειτουργικές καταστάσεις, όχι δομικές βλάβες.
Για τη μεγάλη πλειονότητα, μιλάμε για αναστρέψιμες καταστάσεις νευρορύθμισης, όχι για «ανίατες ψυχιατρικές νόσους».
2. Ποσοτικά: τι σημαίνει «το μεγαλύτερο ποσοστό»;
Με βάση τα παγκόσμια επιδημιολογικά δεδομένα (WHO, Global Burden of Disease):
Πολύ χονδρικά αλλά έγκυρα:
Σοβαρές, χρόνια ψυχιατρικές διαγνώσεις με ισχυρή βιολογική βάση
(σχιζοφρένεια, βαριά διπολική κ.λπ.):
~1–3% του παγκόσμιου πληθυσμού
Όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι (δηλαδή ~97–99%)
δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία.
Ακόμα κι αν συμπεριλάβουμε:
διαταραχές προσωπικότητας,
χρόνιες καταθλίψεις,
σύνθετες εικόνες,
πάλι η συντριπτική πλειονότητα αφορά καταστάσεις:
ρυθμιστικές,
αναπτυξιακές,
περιβαλλοντικά επηρεαζόμενες,
και δυνητικά αναστρέψιμες σε επίπεδο λειτουργίας.
«το μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων δεν πάσχει από μη αναστρέψιμη κατάσταση»
Με μια ολιστική προσέγγιση που δίνει προτεραιότητα στο σώμα, στη νευρορύθμιση και στη λειτουργία του νευρικού συστήματος και όχι στην υπερανάλυση της σκέψης η αποκατάσταση γίνεται συχνά πιο άμεση και βιώσιμη. Η σωματική θεραπεία, η ρύθμιση της αναπνοής, της κίνησης και του τόνου ενεργοποιούν μηχανισμούς ασφάλειας και σταθερότητας που προηγούνται της γνωσιακής επεξεργασίας. Όταν το νευρικό σύστημα ρυθμιστεί, η σκέψη ακολουθεί φυσικά. Έτσι, ο άνθρωπος δεν «διορθώνει» τον εαυτό του, αλλά εκπαιδεύεται καθημερινά να ζει σε ρυθμισμένη κατάσταση, μετατρέποντας τη ρύθμιση σε στάση ζωής και όχι σε προσωρινή τεχνική
Έμπνευση και μετάφραση του άρθρου έγινε από τις παρακάτω Βιβλιογραφίες.
McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation. Physiological Reviews.
van Os, J., Kenis, G., & Rutten, B. P. (2010). The environment and schizophrenia. Nature.
Varese, F. et al. (2012). Childhood adversities increase the risk of psychosis. Schizophrenia Bulletin.
Etain, B. et al. (2013). Childhood trauma and bipolar disorder. Journal of Clinical Psychiatry.
American Psychiatric Association (2013). DSM-5.
Frontiers in Psychiatry / Frontiers in Psychology – ανασκοπήσεις για trauma, psychosis και personality disorders.
WHO fact sheet on mental disorders, including sections on anxiety disorders, depression, bipolar disorder, Post-Traumatic Stress Disorder, schizophrenia, eating disorders, disruptive behaviour and dissocial disorders, neurodevelopmental disorders, risk factors, health systems and social support, as....
