28/12/2025
Εγώ κι εσύ μαζί: η τάση του ανθρώπου για συγχώνευση και η ασυνείδητη αιτιολογία των υπαρξιακών του κινήτρων.
GR I FR
© Michalis Paterakis
Psychologist · Psychoanalytic Psychotherapist
Η ορμή του θανάτου μπορεί να νοηθεί όχι ως φορέας επιθετικότητας ή αυτοκαταστροφής, αλλά ως μια βαθιά, συχνά αγωνιώδης, τάση επιστροφής σε μια πρωταρχική κατάσταση συγχώνευσης, εκεί όπου η διάκριση υποκειμένου και αντικειμένου δεν έχει ακόμη εγκαθιδρυθεί και όπου ο χρόνος, όπως τον βιώνουμε στην ψυχική πραγματικότητα του ώριμου Εγώ, δεν υφίσταται. Σε αυτή την οπτική, η ορμή του θανάτου δεν λειτουργεί εναντίον της ζωής, αλλά εκφράζει την επιθυμία υπέρβασης της θνητότητας μέσω μιας φαντασιακής αθανασίας: της επανόδου σε ένα άχρονο, αδιαφοροποίητο πεδίο εμπειρίας, όπου η απώλεια και ο αποχωρισμός δεν έχουν ακόμη εγγραφεί.
Ο Freud, ήδη από τα κείμενα μετά το 1920, περιγράφει την ορμή του θανάτου ως τάση επιστροφής σε μια προγενέστερη κατάσταση, σε ένα σημείο πριν από την οργάνωση της ζωής και της έντασης. Παρότι αποφεύγει τον όρο «αθανασία», η περιγραφή του παραπέμπει σαφώς σε μια άχρονη συνθήκη, σε μια κατάσταση χωρίς διαφορές και χωρίς εσωτερική κίνηση, η οποία λειτουργεί ως έλξη για το ψυχικό όργανο. Αυτή η επιστροφή δεν είναι απλώς βιολογική, αλλά ψυχική: πρόκειται για την έλξη προς μια εμπειρία χωρίς σύγκρουση, χωρίς εσωτερική διαίρεση, χωρίς το βάρος της ιστορίας.
Η τέχνη προσφέρει ένα προνομιακό πεδίο για να διαπιστώσει κανείς αυτή τη λειτουργία. Στην καλλιτεχνική έκφραση, τα αντικείμενα εξιδανικεύονται, αποσπώνται από τη σταθερότητά τους και καθίστανται ρευστά, ικανά να συγχωνευθούν με το υποκείμενο. Η αισθητική εμπειρία συχνά συνοδεύεται από μια αίσθηση απώλειας των ορίων, από μια χρονική διαστολή ή και αναστολή, από την αίσθηση ότι κανείς εισέρχεται σε μια διάρκεια χωρίς τέλος. Αυτό που βιώνεται δεν είναι η καταστροφή, αλλά μια μορφή συγχωνευτικής επικοινωνίας με κάτι μεγαλύτερο από το Εγώ, μια στιγμή όπου η ατομικότητα χαλαρώνει χωρίς να εξαφανίζεται βίαια.
Σε αυτή την κατεύθυνση, η σκέψη του Bion για το Ο φωτίζει περαιτέρω το ζήτημα. Το Ο δεν είναι αντικείμενο γνώσης, αλλά εμπειρία άμεση, άχρονη, απροσδιόριστη. Η προσέγγισή του προϋποθέτει την αντοχή στην απώλεια της μορφής και του νοήματος, μια προσωρινή εγκατάλειψη των ορίων του Εγώ. Η συγχωνευτική αυτή εμπειρία δεν είναι από μόνη της παθολογική· γίνεται τέτοια όταν το υποκείμενο αδυνατεί να επιστρέψει, να επανασυγκροτήσει τον εαυτό του μέσα στον χρόνο και στη σχέση.
Ο André Green, από την άλλη, περιγράφει την παλινδρόμηση προς το άχρονο και το αδιαφοροποίητο με όρους νέκρωσης και αποσυμβολοποίησης. Εκεί όπου η επιστροφή στη συγχώνευση δεν συνοδεύεται από δυνατότητα επανεπένδυσης του αντικειμένου, το άχρονο πεδίο γίνεται κενό και απειλητικό. Η διαφορά με τη δική μας πρόταση δεν βρίσκεται στην περιγραφή του φαινομένου, αλλά στην εστίαση: εκεί όπου ο Green βλέπει κυρίως την καταστροφή, εδώ αναδεικνύεται και η φαντασιακή υπόσχεση αθανασίας που κινητοποιεί το υποκείμενο.
Ο Winnicott, μιλώντας για unintegration, μας επιτρέπει να σκεφτούμε αυτή την επιστροφή όχι ως διάλυση, αλλά ως προσωρινή αναστολή της ολοκλήρωσης. Η δυνατότητα να «μην είναι κανείς πλήρως ενοποιημένος» συνδέεται με την εμπιστοσύνη ότι υπάρχει ένα περιβάλλον που θα επιτρέψει την επιστροφή. Χωρίς αυτή τη συνθήκη, η συγχωνευτική τάση γίνεται απειλητική. Με αυτήν, μπορεί να αποτελέσει πηγή ζωτικότητας.
Τέλος, η συμβολή του Matte-Blanco δείχνει πώς το ασυνείδητο λειτουργεί με μια λογική που καταργεί τον χρόνο και τη διαφορά. Η συμμετρική λογική παράγει εμπειρίες απείρου, όπου το μέρος ταυτίζεται με το όλο και η διάρκεια γίνεται ατελείωτη. Σε αυτό το επίπεδο, η αίσθηση αθανασίας δεν είναι μεταφυσική, αλλά ψυχική: είναι το βίωμα ενός κόσμου χωρίς πριν και μετά.
Στην κλινική εμπειρία, αυτή η δυναμική εμφανίζεται διαρκώς. Ο άνθρωπος ταλαντεύεται ανάμεσα στην ανάγκη να ζήσει, να διαφοροποιηθεί, να αναλάβει τον χρόνο και την απώλεια, και στην έλξη προς μια συγχωνευτική κατάσταση όπου η αγωνία της θνητότητας αναστέλλεται. Η θεραπεία δεν στοχεύει στην κατάργηση αυτής της έλξης, αλλά στην κατανόησή της. Μέσα στη θεραπευτική σχέση, το υποκείμενο μπορεί να αγγίξει αυτή την επιθυμία επιστροφής χωρίς να χαθεί μέσα της, να βιώσει τη συγχώνευση χωρίς να παραιτηθεί από τη ζωή.
Εκεί ακριβώς αναδύεται η ουσία της ψυχαναλυτικής εργασίας: στην προσπάθεια του ανθρώπου να αντέξει την αγωνία του χρόνου, να ωριμάσει χωρίς να απαρνηθεί την επιθυμία για άχρονη επικοινωνία, και τελικά να μοιραστεί τη ζωή του με άλλους, γνωρίζοντας ότι η αθανασία παραμένει φαντασιακή, αλλά η σχέση είναι πραγματική.
© Michalis Paterakis
Psychologist · Psychoanalytic Psychotherapist
University of Indianapolis, USA · Middlesex University, UK
📞 211 7151 801
✉️ paterakismichael@yahoo.gr
🌐 www.psychotherapy.net.gr
📍 Καρνεάδου 37, Κολωνάκι
Έχετε υπόψιν
Η πληροφορία δεν είναι θεραπεία.
Τα κείμενα αυτής της σελίδας—είτε σχόλια, είτε δοκίμια, είτε σύντομες σημειώσεις—αποτελούν δείγματα του τρόπου με τον οποίο σκέφτομαι και εργάζομαι κλινικά. Προέρχονται από χρόνια θεραπευτικής πρακτικής με σύνθετες μορφές ψυχοπαθολογίας, αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές, δυσκολίες σχέσεων και δομικά ερωτήματα του εαυτού.
Δεν υποκαθιστούν τη θεραπεία ούτε πρέπει να χρησιμοποιούνται ως τέτοια.
Η πραγματική μετακίνηση των νοημάτων και των επενδύσεων συμβαίνει μέσα στη θεραπευτική σχέση, στον χώρο όπου αναδύεται το ασυνείδητο υλικό και επεξεργάζεται σε ένα ασφαλές και εμπιστευτικό πλαίσιο. Η θεωρία φωτίζει· η θεραπεία μετακινεί.
——- ———-
Γαλλική μεταφορά
—— ———-
Moi et toi ensemble : la tendance humaine à la fusion et l’étiologie inconsciente de ses motivations existentielles
La pulsion de mort peut être pensée non pas comme un vecteur d’agressivité ou d’autodestruction, mais comme une tendance profonde, souvent empreinte d’angoisse, au retour vers un état primordial de fusion, là où la distinction entre sujet et objet n’est pas encore établie et où le temps, tel qu’il est vécu dans la réalité psychique du Moi mature, n’existe pas. Dans cette perspective, la pulsion de mort ne s’oppose pas à la vie, mais exprime le désir de dépassement de la mortalité à travers une immortalité fantasmatique : le retour à un champ d’expérience atemporel et indifférencié, où la perte et la séparation ne se sont pas encore inscrites.
Freud, dès les textes postérieurs à 1920, décrit la pulsion de mort comme une tendance au retour vers un état antérieur, vers un point situé avant l’organisation de la vie et de la tension. Bien qu’il évite le terme d’« immortalité », sa description renvoie clairement à une condition atemporelle, à un état sans différences et sans mouvement interne, qui exerce une attraction sur l’appareil psychique. Ce retour n’est pas simplement biologique, mais psychique : il s’agit de l’attrait d’une expérience sans conflit, sans division interne, sans le poids de l’histoire.
L’art constitue un champ privilégié pour observer ce fonctionnement. Dans l’expression artistique, les objets sont idéalisés, détachés de leur stabilité et rendus fluides, capables de se fondre avec le sujet. L’expérience esthétique s’accompagne souvent d’un sentiment de perte des limites, d’une dilatation ou même d’une suspension du temps, et de l’impression d’entrer dans une durée sans fin. Ce qui est vécu n’est pas la destruction, mais une forme de communication fusionnelle avec quelque chose de plus vaste que le Moi, un moment où l’individualité se relâche sans être violemment anéantie.
Dans cette direction, la pensée de Bion autour de O éclaire davantage la question. O n’est pas un objet de connaissance, mais une expérience immédiate, atemporelle et indéterminée. Son approche suppose la capacité de tolérer la perte de la forme et du sens, un abandon provisoire des limites du Moi. Cette expérience fusionnelle n’est pas pathologique en soi ; elle le devient lorsque le sujet est incapable de revenir, de se réorganiser dans le temps et dans la relation.
André Green, quant à lui, décrit la régression vers l’atemporel et l’indifférencié en termes de nécrose et de désymbolisation. Là où le retour à la fusion n’est pas accompagné de la possibilité de réinvestir l’objet, le champ atemporel devient vide et menaçant. La différence avec notre proposition ne réside pas dans la description du phénomène, mais dans l’accent mis : là où Green voit principalement la destruction, est également mise en évidence ici la promesse fantasmatique d’immortalité qui mobilise le sujet.
Winnicott, en parlant de l’unintegration, nous permet de penser ce retour non comme une désintégration, mais comme une suspension temporaire de l’intégration. La possibilité de « ne pas être pleinement intégré » est liée à la confiance en l’existence d’un environnement qui autorisera le retour. Sans cette condition, la tendance fusionnelle devient menaçante ; avec elle, elle peut devenir une source de vitalité.
Enfin, l’apport de Matte-Blanco montre comment l’inconscient fonctionne selon une logique qui abolit le temps et la différence. La logique symétrique produit des expériences de l’infini, où la partie s’identifie au tout et où la durée devient interminable. À ce niveau, le sentiment d’immortalité n’est pas métaphysique, mais psychique : il correspond au vécu d’un monde sans avant ni après.
Dans l’expérience clinique, cette dynamique apparaît de manière constante. L’être humain oscille entre la nécessité de vivre, de se différencier, d’assumer le temps et la perte, et l’attrait pour un état fusionnel où l’angoisse de la mortalité est suspendue. La thérapie ne vise pas à abolir cette attraction, mais à la comprendre. Au sein de la relation thérapeutique, le sujet peut approcher ce désir de retour sans s’y perdre, vivre la fusion sans renoncer à la vie.
C’est précisément là que se déploie l’essence du travail psychanalytique : dans l’effort de l’être humain pour tolérer l’angoisse du temps, pour mûrir sans renoncer au désir d’une communication atemporelle, et, finalement, pour partager sa vie avec les autres, en sachant que l’immortalité demeure fantasmatique, tandis que la relation est réelle.
© Michalis Paterakis
Psychologist · Psychoanalytic Psychotherapist
University of Indianapolis, USA · Middlesex University, UK
📞 211 7151 801
✉️ paterakismichael@yahoo.gr
🌐 www.psychotherapy.net.gr
📍 Καρνεάδου 37, Κολωνάκι
Έχετε υπόψιν
Η πληροφορία δεν είναι θεραπεία.
Τα κείμενα αυτής της σελίδας—είτε σχόλια, είτε δοκίμια, είτε σύντομες σημειώσεις—αποτελούν δείγματα του τρόπου με τον οποίο σκέφτομαι και εργάζομαι κλινικά. Προέρχονται από χρόνια θεραπευτικής πρακτικής με σύνθετες μορφές ψυχοπαθολογίας, αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές, δυσκολίες σχέσεων και δομικά ερωτήματα του εαυτού.
Δεν υποκαθιστούν τη θεραπεία ούτε πρέπει να χρησιμοποιούνται ως τέτοια.
Η πραγματική μετακίνηση των νοημάτων και των επενδύσεων συμβαίνει μέσα στη θεραπευτική σχέση, στον χώρο όπου αναδύεται το ασυνείδητο υλικό και επεξεργάζεται σε ένα ασφαλές και εμπιστευτικό πλαίσιο. Η θεωρία φωτίζει· η θεραπεία μετακινεί.
Πολιτική Αναδημοσιεύσεων (GR)
Όλα τα κείμενα αποτελούν πρωτότυπη επιστημονική και επαγγελματική εργασία του Μιχάλη Πατεράκη.
Απαγορεύεται αυστηρά —εκτός από τη δημοσίευση στο Facebook— η αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση ή οποιαδήποτε χρήση τους, εν όλω ή εν μέρει, χωρίς έγγραφη άδεια.
Οι ιδέες, οι διατυπώσεις και η θεωρητική ταυτότητα των κειμένων δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιηθούν από τρίτους ή από άτομα που επιδιώκουν να παρουσιαστούν ως ειδικοί.
Κάθε παράβαση διέπεται από τον Ν. 2121/1993 περί πνευματικής ιδιοκτησίας και τις διεθνείς συμβάσεις.
© Μιχάλης Πατεράκης
Reposting Policy (EN)
All texts on this page constitute the original scientific and professional work of Michalis Paterakis, Psychologist – Psychotherapist.
Reposting, copying, modifying, integrating or using them in any form—partially or fully—is strictly prohibited without prior written permission.
The only exception is publication on Facebook.
Their ideas, structure and theoretical signature may not be used by third parties or self-proclaimed professionals seeking to mislead the public.
© Michalis Paterakis
Politique de Republipostage (FR)
Les textes de cette page constituent une œuvre scientifique et professionnelle originale de Michalis Paterakis, Psychologue – Psychothérapeute.
Toute reproduction, modification, copie ou utilisation—totale ou partielle—est strictement interdite sans l’autorisation écrite préalable de l’auteur.
Seule exception : la publication sur Facebook.
Leur signature théorique ne peut être utilisée par des tiers ou par des personnes tentant de se présenter comme experts.
© Michalis Paterakis
Richtlinie zur Weiterveröffentlichung (DE)
Alle Texte dieser Seite sind originale wissenschaftliche Arbeiten von Michalis Paterakis, Psychologe – Psychotherapeut.
Die Weiterveröffentlichung, Veränderung, Kopie oder anderweitige Nutzung—ganz oder teilweise—ist ohne vorherige schriftliche Genehmigung strengstens untersagt.
Einzige Ausnahme: Veröffentlichung auf Facebook.
Ihre theoretische Handschrift darf nicht von Dritten missbräuchlich verwendet werden.
© Michalis Paterakis
