01/10/2018
Σεξουαλική ανάπτυξη και συμπεριφορά στα παιδιά
Πολλές φορές οι γονείς έρχονται αντιμέτωποι με τις σεξουαλικές συμπεριφορές των παιδιών τους και προβληματίζονται τι είναι σωστό και φυσιολογικό και τι όχι σε σχέση με τη σεξουαλικότητα και τα παιδιά τους. Η εξέλιξη της σεξουαλικότητας αρχίζει παράλληλα με την υπόλοιπη ανάπτυξη. Έτσι είναι λογικό κάποιες συμπεριφορές φυσιολογικά να παρατηρούνται σε παιδιά προσχολικής ηλικίας. Φυσιολογικές συμπεριφορές που μοιάζουν σεξουαλικές σε παιδιά μικρότερα των 4 ετών είναι η εξερεύνηση του σώματος καθώς και το να ακουμπάνε μέρη του σώματος τους δημοσίως, να τρίβουν τα γεννητικά τους όργανα είτε μόνα είτε δημοσίως, να δείχνουν τα γεννητικά τους όργανα σε άλλους, να προσπαθούν να ακουμπήσουν το στήθος της μητέρας ή άλλων γυναικών, να βγάζουν τα ρούχα τους και να θέλουν να είναι γυμνά, να προσπαθούν να δουν τους άλλους γυμνούς όπως στο μπάνιο, να κάνουν ερωτήσεις για το σώμα και τις λειτουργίες του σώματος καθώς και να μιλάνε με συνομηλίκους τους για τις λειτουργίες του σώματος όπως για «τσίσα» και «κακά». Παιδιά λίγο μεγαλύτερης ηλικίας, περίπου 4 με 6 χρονών έχουν περισσότερη κατανόηση των διαφορών αγοριών/κοριτσιών. Σκόπιμα ακουμπάνε και τρίβουν τα γεννητικά τους όργανα (αυνανισμός), σε μερικές περιπτώσεις και παρουσία άλλων. Προσπαθούν να δουν άλλα άτομα γυμνά, μιμούνται συμπεριφορές ενηλίκων όπως φιλί και κράτημα χεριών, μιλάνε για γεννητικά όργανα χρησιμοποιώντας λέξεις που θεωρούνται «άτακτες» ακόμη και αν δεν τις καταλαβαίνουν. Επίσης συχνή είναι η εξερεύνηση του σώματος ανάμεσα σε συνομηλίκους παίζοντας το «γιατρό» ή « θα σου δείξω το δικό μου αν μου δείξεις το δικό σου». Μπορεί επίσης να ρωτάνε περισσότερα πράγματα για σεξουαλικά θέματα όπως από πού έρχονται τα μωρά και γιατί τα αγόρια και τα κορίτσια διαφέρουν σωματικά.
Παιδιά σχολικής ηλικίας (7- 12 ετών) έχουν μεγαλύτερη κατανόηση των κοινωνικών κανόνων και θέλουν περισσότερη ιδιωτικότητα ιδιαίτερα σε σχέση με τους ενήλικες. Παρότι ο αυνανισμός συνεχίζεται συνήθως το κρύβουν από τους ενήλικες. Αρχίζουν να παίζουν παιχνίδια με συνομήλικα παιδιά που περιλαμβάνουν σεξουαλικές συμπεριφορές όπως θάρρος ή αλήθεια, οικογένεια κα. Προσπαθούν να δουν άλλους ανθρώπους γυμνούς ή την ώρα που ξεντύνονται, κοιτάνε φωτογραφίες με γυμνούς ή ημίγυμνους ανθρώπους. Κοιτάνε ή ακούνε εκπομπές με σεξουαλικό περιεχόμενο στην τηλεόραση ή στο ίντερνετ, ζητάνε περισσότερη ιδιωτικότήτα (δεν θέλουν να ξεντύνονται μπροστά σε άλλους) και είναι απρόθυμοι να συζητήσουν για σεξουαλικά θέματα με ενήλικες.
Φυσιολογικό είναι επίσης όσο πλησιάζει η εφηβεία να αρχίζει η σεξουαλική έλξη/ενδιαφέρον για συνομηλίκους.
Παρόλο που πολλές φορές οι γονείς ανησυχούν ιδιαίτερα όταν το παιδί τους έχει συμπεριφορές σεξουαλικής περιέργειας όπως πχ ότι το 4 χρόνο παιδί τους ακούμπησε τα γεννητικά όργανα ένος άλλου παιδιού αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι σπάνιες στα παιδιά. Τις περισσότερες φορές το παιχνίδι αυτό αποτελεί μέρος της φυσικής περιέργειας του παιδιού και δεν εγείρει ανησυχία.
Σε γενικές γραμμές το «τυπικό» παιχνίδι σεξουαλικής περιέργειας προκύπτει σε παιδιά που παίζουν μαζί συχνά και είναι εξοικειωμένα μεταξύ τους. Είναι παιδιά παρόμοιας ηλικίας και σωματικής διάπλασης. Είναι αυθόρμητο, τυχαίο και προκύπτει σπάνια. Είναι εκούσιο (τα παιδιά συµµμετέχουν χωρίς να πιέζονται , κανένα από τα εμπλεκόμενα παιδιά
δεν νιώθει άβολα) και εύκολα διακόπτεται όταν παρεμβαίνουν οι γονείς και ζητούν από τα παιδιά να σταματήσουν και εξηγούν τις αρχές της ιδιωτικότητας.
Ποια θα πρέπει να είναι η αντίδραση των γονιών λοιπόν σε αυτές τις συμπεριφορές;
Καταρχήν χρειάζεται ψυχραιμία ώστε οι γονείς ως ενήλικες να μην αντιδράσουν παρορμητικά παρασυρόμενοι από τη συναισθηματική φόρτιση. Ωστόσο, παρότι όπως είπαμε κάποιες συμπεριφορές θεωρούνται φυσιολογικές δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζονται καθοδήγηση και εκμάθηση των υγιών ορίων σχετικά με το σώμα μας και τη σεξουαλική συμπεριφορά.
Μπορούμε επομένως να εξηγήσουμε στο παιδί προσχολικής ηλικίας ότι είναι λογικό να είναι περίεργο σχετικά με το σώμα το δικό του και των άλλων αλλά τα μέρη του σώματος του που καλύπτονται από τα εσώρουχα θα πρέπει να μένουν προσωπικά και δεν θα πρέπει να τα δείχνει ούτε στους φίλους του.
Ανάλογα με την ηλικία και το αναπτυξιακό επίπεδο το παιδί πρέπει να γνωρίζει και χρειάζεται να μάθει κάποιες πληροφορίες για την ασφάλεια του. Είναι ουσιαστικό το παιδί να παίρνει τέτοιας φύσης πληροφορίες από την οικογένεια παρά να ψαρεύει πληροφορίες από συνομήλικους, την τηλεόραση ή το ίντερνετ. Είναι σημαντικό επίσης να μην βομβαρδίσουμε το παιδί ξαφνικά με όλες αυτές τις πληροφορίες αλλά να είμαστε ανοιχτοί να απαντήσουμε σε δικές του ερωτήσεις και με αυτό τον τρόπο σταδιακά να του δώσουμε τις πληροφορίες μας.
Παρακάτω παρατίθεται ένας πίνακας με τις βασικές πληροφορίες και τις πληροφορίες για την ασφάλεια του που πρέπει να γνωρίζει ένα παιδί ανάλογα με την ηλικία.
Χρειάζεται να σημειωθεί ότι υπάρχουν και κάποιες συμπεριφορές που θεωρούνται παραπάνω από απλή περιέργεια και μπορεί να θέτουν το παιδί σε κίνδυνο για την ασφάλεια του και την υγεία του. Σε γενικές γραμμές θεωρείται προβληματικό εάν υπάρχει εμπλοκή παιδιών διαφορετικής ηλικίας και δυνατοτήτων (π.χ. 12χρονο να παίζει «τον γιατρό» µε 4 χρόνο), συμπεριφορά που ξεπερνά το στάδιο ανάπτυξης του παιδιού (π.χ. 3 χρόνο έρχεται σε επαφή µε τα γενετικά όργανα ενός ενήλικα) ή όταν προκαλείται έντονη συναισθηματική αντίδραση στο παιδί (οργή ή αγωνία).
Παιδιά προσχολική ηλικίας (μικρότερα από 4 έτη)
Βασικές πληροφορίες
•Τα αγόρια και τα κορίτσια είναι διαφορετικά
•Ακριβή ονόματα για τα μέρη του σώματος, για το αγόρι και το κορίτσι
•Τα μωρά προέρχονται από τη μαμά
•Κανόνες για τα προσωπικά όρια (π.χ. καλύπτουμε την περιοχή των γεννητικών οργάνων , δεν αγγίζουμε την γενετική περιοχή των άλλων παιδιών)
•Δίνουμε απλές απαντήσεις σε όλες τις ερωτήσεις που αφορούν το ανθρώπινο σώμα και τις λειτουργίες του
Πληροφορίες για την ασφάλεια του
•Να ξέρει τη διαφορά μεταξύ αγγιγμάτων που επιτρέπονται και αυτά που δεν επιτρέπονται (προσβλητικά, άκομψα, ανεπιθύμητα, επώδυνα).
•Να γνωρίζει ότι το σώμα του, του ανήκει
•Όλοι έχουν το δικαίωμα να λένε «όχι» σε αγγίγματα , ακόμη και από ενήλικες
•Κανένας (παιδί ή ενήλικος) δεν έχει το δικαίωμα να αγγίζει την γενετική σου περιοχή
•Έχεις το δικαίωμα να πεις «όχι» όταν ενήλικες σου ζητούν να κάνεις µη αποδεκτά πράγματα, όπως άγγιγμά στη γενετική περιοχή ή να κρατήσεις μυστικό από το μπαμπά ή τη μαμά
•Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην «έκπληξη» -που είναι κάτι που θα αποκαλυφθεί προσεχώς , όπως ένα δώρο- και στο «μυστικό», που είναι κάτι που δεν πρέπει να φανερώσεις. Σημειώστε ότι δεν κρατάμε ποτέ μυστικά από το πατέρα και τη μητέρα
•Σε ποιον να μιλήσεις όταν κάποιος επιχειρήσει να κάνει µη αποδεκτά πράγματα σε σένα
Παιδιά ηλικίας 4-6 ετών
Βασικές πληροφορίες
•Το σώμα των αγοριών και των κοριτσιών αλλάζει καθώς μεγαλώνουν
•Κανόνες όσον αφορά τα προσωπικά όρια (π.χ. καλύπτουμε την περιοχή των γεννητικών οργάνων, δεν αγγίζουμε την γενετική περιοχή των άλλων παιδιών)
•Απλές απαντήσεις σε κάθε ερώτηση για το σώμα και τις λειτουργίες του.
•Το άγγιγμα της γενετικής σου περιοχής μπορεί να σου δίνει ευχαρίστηση αλλά πρέπει να γίνεται στον προσωπικό σου χώρο
•Απλές εξηγήσεις για το πώς μεγαλώνουν τα μωρά στη μήτρα της μαμάς και τη διαδικασία του τοκετού
Πληροφορίες για την ασφάλεια του
•Όταν κάποιος αγγίζει την γενετική σου περιοχή ή σου ζητά να κάνεις το ίδιο σε εκείνον αυτό είναι σεξουαλική παρενόχληση
•Σεξουαλική παρενόχληση είναι και όταν αυτό γίνεται από κάποιον που γνωρίζεις καλά
•Για την σεξουαλική παρενόχληση δεν ευθύνεται ποτέ το παιδί
•Αν κάποιος άγνωστος προσπαθήσει να σε πείσει να τον/την ακολουθήσεις , τρέξε και πες το στους γονείς σου , στο δάσκαλο, γείτονα , αστυνομικό ή κάποιον που εμπιστεύεσαι
•Σε ποιον να μιλήσεις όταν κάποιος κάνει ανάρμοστα πράγματα σε σένα ή σου ζητήσει να κάνεις τέτοια.
Παιδιά σχολικής ηλικίας (7-12 ετών)
Βασικές πληροφορίες
•Τι να περιμένετε και πώς να διαχειριστείτε τις αλλαγές στο σώμα που έρχονται µε την εφηβεία (π.χ περίοδος και «υγρά» όνειρα)
•Τα βασικά της αναπαραγωγής, εγκυμοσύνης και τοκετού
•Κίνδυνοι από τη σεξουαλική δραστηριότητα (ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα)
•Τα βασικά της αντισύλληψης
•Ο αυνανισμός συνηθίζεται σε αυτές τις ηλικίες , δεν σχετίζεται µε μακροχρόνια προβλήματα αλλά πρέπει να γίνεται σε προσωπικό χώρο.
Πληροφορίες για την ασφάλεια του
•Η σεξουαλική παρενόχληση μπορεί να περιλαµβάνει επαφή ή μπορεί και όχι όπως π.χ λεκτική ή µέσω διαδικτύου
•Πώς να παραμένετε ασφαλείς και να διατηρείται τα προσωπικά όρια όταν συναναστρέφεστε ή μιλάτε µε άλλους στο διαδίκτυο
•Πώς να αναγνωρίζετε και να αποφεύγετε επικίνδυνες κοινωνικές καταστάσεις
•Κανόνες και όρια στα ραντεβού.
Πηγή :The National Child Traumatic Stress Network
Θεοφανώ Πασιουρτίδη
Ψυχίατρος Παιδιών και Εφήβων
