17/12/2025
Σπέρμα από δότη με μεταλλαγμένο το ογκοκατασταλτικό γονίδιο TP53 χρησιμοποιήθηκε για τη σύλληψη 197 παιδιών, 18 από τα οποία στη χώρα μας. Το γεγονός αυτό προκαλεί εύλογες ανησυχίες στον απλό πολίτη μια και αρκετά παιδιά παρουσίασαν καρκίνο.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Χρειαζόμαστε κατάλληλη ρύθμιση σε Ευρωπαϊκό και Διεθνές επίπεδο για να προσπαθήσουμε να αποτρέψουμε την επανάληψη του δυσάρεστου γεγονότος και να εφαρμόσουμε κατάλληλα μέτρα εξέτασης της γενετικής σύστασης των σπερματοδοτών και να διασφαλίσουμε ένα παγκόσμιο όριο στον αριθμό των απογόνων που συλλαμβάνονται από τον ίδιο δότη.
ΚΕΙΜΕΝΟ. Μια περίπτωση στην οποία ένας ανώνυμος Δανός δότης σπέρματος (της εταιρείας European s***m bank, με Νο 7069), που αργότερα διαπιστώθηκε ότι έφερε μια παθογόνο παραλλαγή στους γαμέτες του, στο γονίδιο TP53, περιέγραψε η Δρ. Edwige Kasper, ειδικός στη γενετική προδιάθεση για καρκίνο στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Ρουέν της Γαλλίας στο πρόσφατο ετήσιο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης γενετικής. Ο δότης ήταν υγιής, έγιναν οι τότε προβλεπόμενες κλινικές εξετάσεις, και δεν επηρεάζεται η υγεία του από τη μετάλλαξη, αν και υπολογίζεται πως το 1/5 του σπέρματός του φέρει τη μετάλλαξη. Το σπέρμα του χρησιμοποιήθηκε από γυναίκες για περίπου 17 χρόνια.
Το γονίδιο TP53 είναι ένα κρίσιμο ογκοκατασταλτικό γονίδιο, γνωστό ως «ο φρουρός της ακεραιότητας του DNA =γονιδιώματος», που ρυθμίζει τον κυτταρικό κύκλο, την επιδιόρθωση του DNA και την απόπτωση (προγραμματισμένο κυτταρικό θάνατο), αποτρέποντας τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό των κυττάρων.
Το γονίδιο TP53 είναι το πιο συχνά μεταλλαγμένο γονίδιο στους καρκίνους του ανθρώπου, με αρχεία βάσεων δεδομένων να δείχνουν πάνω από 45.000 διακριτές σωματικές και βλαστικές μεταλλάξεις. Οι περισσότερες μεταλλάξεις (περίπου 90%) είναι παθογόνες.
Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι αν χρησιμοποιηθεί μεταλλαγμένο σπέρμα στην εξωσωματική γονιμοποίηση, η μετάλλαξή θα βρεθεί σε όλα τα κύτταρά του παιδιού. Το παιδί που θα γεννηθεί έχει μεγάλες πιθανότητες να νοσήσει από καρκίνο στη ζωή του. Το γονίδιο δηλ. βοηθάει στη πρόληψη του καρκίνου, αλλά όταν μεταλλάσσεται, αυτή η ανασταλτική δράση χάνεται, οδηγώντας στην ανάπτυξη όγκων, όπως o καρκίνος του μαστού, των πνευμόνων, του παχέος εντέρου, του εγκεφάλου, του μελανώματος και παιδικών καρκίνων, όπως η λευχαιμία.
Οι μεταλλάξεις στο γονίδιο TP53 προκαλούν το σύνδρομο Li-Fraumeni, μια από τις πιο σοβαρές κληρονομικές προδιαθέσεις για καρκίνο που χαρακτηρίζεται από ένα ευρύ φάσμα όγκων σε νεαρή ηλικία.
Τα 197 παιδιά γεννήθηκαν μεταξύ 2008 και 2015, παρακολουθούνται στενά για την ανίχνευση των πρώτων σημείων καρκίνου. Ορισμένα παιδιά έχουν ήδη πεθάνει από καρκίνο και μόνο μια μειονότητα που κληρονομεί τη μετάλλαξη θα γλιτώσει τον καρκίνο στη ζωή της. Το πρωτόκολλο παρακολούθησης περιλαμβάνει μαγνητικές τομογραφίες του σώματος και του εγκεφάλου κάθε χρόνο, υπερηχογραφήματα κοιλίας, για την ανίχνευση όγκων καθώς και κλινική εξέταση από ειδικό. Οι γυναίκες συχνά επιλέγουν να υποβληθούν σε αφαίρεση στήθους για να μειώσουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου. Αυτό είναι δύσκολο και αγχωτικό για τους φορείς, αλλά έχει διαπιστωθεί η αποτελεσματικότητά του στο ότι έχει επιτρέψει την έγκαιρη ανίχνευση όγκων και έτσι έχει βελτιώσει τις πιθανότητες επιβίωσης των ασθενών. Η ο Δρ Kasper έχει δείξει ότι η έκθεση σε γονιδιοτοξική χημειοθεραπεία ή ακτίνες Χ επιτάχυνε την ανάπτυξη όγκων.
Το σπέρμα του δότη χρησιμοποιήθηκε από 67 κλινικές γονιμότητας σε 14 χώρες της Ευρώπης: τη Δανία, το Βέλγιο, την Ισπανία, την Ισλανδία, τη Γερμανία, την Ελλάδα, την Κύπρο, τη Βόρεια Μακεδονία, τη Γεωργία, την Ουγγαρία, την Ιρλανδία, την Πολωνία, την Αλβανία και τη Σερβία. Στην Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε το σπέρμα από 7 κλινικές, γεννήθηκαν 18 παιδιά και ένα παιδί παρουσίασε καρκίνο.
Η διαπίστωση αυτή έχει αναδείξει τα προβλήματα ρύθμισης της δωρεάς γαμετών σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Μάλιστα, η Δρ. Edwige Kasper διατύπωσε την άποψη ότι η έλλειψη διασυνοριακής ρύθμισης στην Ευρώπη μπορεί να οδηγήσει στην πολλαπλή χρήση γαμετών στις οικογένειες και να ενέχει τον κίνδυνο ενδογαμίας και της ανώμαλης διάδοσης κληρονομικών ασθενειών.
Επί του παρόντος, οι νόμοι για τη δωρεά σπέρματος διαφέρουν από τη μία ευρωπαϊκή χώρα στην άλλη. Οι ιδιωτικές τράπεζες σπέρματος συνήθως περιορίζουν τη δωρεά από έναν δότη σε 75 χώρες παγκοσμίως. Ο νόμος στη Βέλγιο και τη Γαλλία ορίζει όριο 6 και δέκα γεννήσεων ανά δότη, αντίστοιχα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο ο ίδιος δότης μπορεί να χρησιμοποιηθεί για 10 οικογένειες.
Υπολογίζεται πώς ένα παιδί σε κάθε τάξη στο Η.Β. προέρχεται από δωρεά σπέρματος. Ωστόσο, μπορούν να υπάρξουν έως και 15 γεννήσεις στη Γερμανία. Στην Ελλάδα μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε 12 (από 10) περιπτώσεις για να αποφευχθεί η αιμομιξία. Σε ευρωπαϊκό ή διεθνές επίπεδο, αυτό μπορεί να αντιπροσωπεύει μεγάλο αριθμό γεννήσεων.
Έχετε δίκιο ότι τα όρια των δωρητών ποικίλλουν σημαντικά ανά χώρα, με το Βέλγιο να περιορίζει τους δωρητές σε περίπου 6 οικογένειες, τη Γαλλία σε 10 παιδιά/οικογένειες και το Ηνωμένο Βασίλειο επίσης σε 10 οικογένειες, ενώ η Γερμανία επιτρέπει έως και 15 παιδιά, γεγονός που αντανακλά διαφορετικές εθνικές προσεγγίσεις στη διαχείριση του αριθμού των ετεροθαλών αδελφών και στην πρόληψη της τυχαίας αιμομιξίας, αν και υπάρχουν κενά, ειδικά με τη διεθνή δωρεά σπέρματος.
Δεν υπάρχει διεθνής νόμος που να ορίζει πόσες φορές μπορεί να χρησιμοποιηθεί το σπέρμα ενός δότη παγκοσμίως. Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας πρότεινε πρόσφατα ένα όριο 50 οικογενειών ανά δότη.
Στην Ελλάδα τη υγεία του δότη ελέγχεται για κυστική ίνωση, μη συνδρομική βαρηκοΐα, μεσογειακή αναιμία και καρυότυπο. Επρεπε να υπάρχει εξέταση τουλάχιστον και της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας και ίσως η ανάλυση όλου του DNA που μεταγράφεται και μεταφράζεται (περίπου το 1,5% DNA μας).
Τι γίνεται αν σκέφτεστε να χρησιμοποιήσετε δότη σπέρματος;
1) Οι ειδικοί θεωρούν ότι η χρήση μιας αδειοδοτημένης κλινικής σημαίνει ότι το σπέρμα θα ελέγχεται για τουλάχιστον τις συχνότερες κληρονομικές ασθένειες.
2) Αν ο δότης είναι από την Ελλάδα και από ποια περιοχή είναι η καταγωγή του.
3) Εάν πρόκειται για δότη από κάπου αλλού, νομίζω ότι είναι θεμιτό να θέσουμε ερωτήσεις σχετικά με το αν έχει χρησιμοποιηθεί αυτός ο δότης στο παρελθόν; Ή πόσες φορές θα χρησιμοποιηθεί αυτός ο δότης;»
Γονιδιακή Θεραπεία. Η γονιδιακή θεραπεία TP53 στοχεύει στην αποκατάσταση της λειτουργίας της πρωτεΐνης p53 που καταστέλλει τον όγκο, συχνά χρησιμοποιώντας τροποποιημένους ιούς (όπως αδενοϊούς) ή μη ιικούς φορείς για την μεταφορά ενός υγιούς γονιδίου TP53 σε καρκινικά κύτταρα, προκαλώντας απόπτωση ή αναστολή ανάπτυξης. Αυτή η στρατηγική, που αποδεικνύεται από την εγκεκριμένη θεραπεία Gendicine, αντιμετωπίζει προκλήσεις όπως η εξειδίκευση της μεταφοράς, αλλά δείχνει πολλά υποσχόμενη αποκαθιστώντας τον «φύλακα του γονιδιώματος», με νεότερες προσεγγίσεις που διερευνούν την επεξεργασία γονιδίων (CRISPR) για την άμεση διόρθωση μεταλλάξεων στο ελαττωματικό γονίδιο, το πιο μεταλλαγμένο γονίδιο στον καρκίνο.
*Liu K. et al (2025). Mutant p53 variants differentially impact replication initiation and activate cGAS-STING to affect immune checkpoint inhibition. Communications Biology 5;8(1):1522.
Konstantinos Dimitrios Triantaphyllidis
