01/09/2018
स्क्रब टायफसचा विळखा
Maharashtra Times | Updated Aug 23, 2017, 12:50 AM IST
डॉ. चंद्रशेखर मेश्राम, न्यूरॉलॉजिस्ट
पाऊस पडला की स्क्रब टायफसचे रुग्ण दिसायला लागतात. ‘ओरिएन्शिया सुसुगामुशी’ नामक बॅक्टेरियामुळे होणारा अतिशय गंभीर असा हा आजार आहे. स्क्रब टायफस पहिल्यांदा १८९९मध्ये जपानमध्ये झाल्याची नोंद आहे. या रोगाचं लवकर निदान झालं नाही आणि योग्य उपचार झाला नाही तर उग्र रूप धारण करतो. शुद्ध हरपणं, चालताना तोल जाणं, डिस्टोबिया आदी लक्षणं दिसतात. अक्युट एन्सेफेलाइटिसच्या रुग्णाचे साधारण २० टक्के रुग्ण स्क्रब टायफसचे असतात, असं आसाममधील एका संशोधनात लक्षात आलंय.
५० टक्के रुग्णांना लिव्हरचा त्रास आणि न्युमोनिया होतो. त्यामुळे कावीळ आणि श्वासाचा त्रास होतो. ३५ टक्के रुग्णांना एआरडीएस होतो. काही लोकांना किडनीचा त्रास होतो. ३० टक्के लोकांमध्ये शरीरातील अनेक अवयव निकामी होतात. वेळेवर योग्य उपचार झाला नाही तर ५० टक्के रुग्ण दगावतात. २५ टक्के रुग्णांना मेंदूचा आजार होतो. रक्त तपासणी करून आणि श्वसनाच्या लक्षणांवरून रोगनिदान करता येतं. अनेकामध्ये प्लेटलेट आणि पांढऱ्या पेशीचं प्रमाण कमी होतं. कोणत्याही तापाच्या रुग्णामध्ये स्क्रब टायफस तर नाही ना असा विचार करून योग्य त्या चाचण्या कराव्यात. कारण या रोगाला औषध आहे आणि लवकर उपचार झाला तर रुग्ण पूर्णपणे बरा होऊ शकतो.
ट्रॉम्बिक्युलीड माइटचे लारव्हे; ज्याला चिगर म्हणतात ते चावल्यामुळे ‘ओरिएन्टा सुसुगामुशी’ हे जंतू मानवाच्या शरीरात प्रवेश करतात. जिथे झाडीझुडूप किंवा गवत असते त्यावर हे चिगर असतात. गवत कापताना गवतावर बसल्याने किंवा ट्रेकिंग करताना ते माणसाला चावतात. मानव ही आकस्मिक होस्ट आहे. हे चिगर माइट उंदरांना चावतात आणि तिथून रोग पसरतो. मोठी माइट चावत नाही आणि ती जमिनीवरच असते. चिगर लारव्हे अतिशय सूक्ष्म आकाराचे असतात. साधारण ०.२ ते ०.४ मिलीमीटर आकाराचे. त्यामुळे ते डोळ्यांना दिसत नाहीत. ते चावण्याच्या ठिकाणी दुखत पण नाही. त्यामुळे काही चावल्याचं भान राहत नाही.
चिगर चावल्यानंतर पाच ते वीस दिवसांनी रोगाची लक्षणं दिसायला लागतात. सुरुवातीला ताप, डोकेदुखी, हातपाय दुखणं, मळमळ, ओकाऱ्या आणि इतर तापाच्या रोगासारखी लक्षण असतात. त्यामुळे बऱ्याच रुग्णांमध्ये मलेरिया, विषमज्वर किंवा डेंग्यू असण्याची शक्यता वर्तवली जाते. ज्या ठिकाणी चिगर चावतो त्या ठिकाणी एक व्रण असतो, ज्याला इशर म्हणतात. हा दिसला तर रोगनिदान नक्की झालं असं समजण्यात येतं. परंतु ४० टक्के रुग्णांमध्ये हा इशर दिसत नाही. कपड्याने झाकलेल्या भागात तो असला तर दिसणं आणखीच कठीण होतं. या आजारासाठी प्रतिबंधक लस नाही. लवकर निदान, लोकांचे जनजागरण, उंदरांवर नियंत्रण मिळवलं तर स्क्रब टायफस आटोक्यात येऊ शकतो.