11/12/2025
*ByHeart_Care 51 : Organ-specific tip*
Awareness • Knowledge • Implementation
*Subject : अग्न्याशय आरोग्य (Pancreatic Health)*
*अग्न्याशय हा retroperitoneal स्थानात असलेला एक अत्यंत जटिल व द्वि-कार्यात्मक अवयव आहे,* जो endocrine व exocrine अशी दोन्ही प्रमुख कार्ये पार पाडतो. त्याची रचना डोके (Head), शरीर (Body), शेपटी (Tail) अशा भागांत विभागलेली असते आणि रक्तपुरवठा प्रामुख्याने splenic artery, gastroduodenal artery, superior pancreaticoduodenal artery कडून मिळतो.
अग्न्याशयाचा endocrine भाग (Islets of Langerhans) केवळ 1–2% असला तरी शरीरातील संपूर्ण ग्लुकोज होमिओस्टेसिस नियंत्रित करतो.
या द्वीपसमूहातील:
β-पेशी (60–70%) → इन्सुलिन
α-पेशी (20–25%) → ग्लूकागॉन
δ-पेशी → Somatostatin
PP-पेशी → Pancreatic Polypeptide
ε-पेशी → Ghrelin
हे सर्व हार्मोन्स एकमेकांशी negative & positive feedback loops मध्ये समन्वय साधून ग्लुकोज uptake, hepatic glycogenolysis, lipolysis, protein metabolism नियंत्रित करतात.
अग्न्याशयाचा exocrine भाग (Acinar cells) दिवसाला सुमारे 1–1.5 लिटर पॅन्क्रिएटिक रस तयार करतो. यामध्ये:
Pro-enzymes (Zymogens) → Trypsinogen, Chymotrypsinogen
Active enzymes → Amylase, Lipase
Bicarbonate-rich secretion (Ductal cells) → pH 8–8.3
*ही क्षारीयता gastric acid neutralize करून लहान आतड्यातील एन्झाइम सक्रियता सुनिश्चित करते.*
चुकीच्या आहारामुळे, मद्यपानामुळे आणि पोटावरील चरबीमुळे β-पेशींमध्ये ER stress, oxidative stress, mitochondrial dysfunction, NF-κB pathway activation, आणि cytokine-mediated inflammation (IL-1β, TNF-α) वाढते. या सर्व प्रक्रियांमुळे:
Insulin gene expression कमी होते
Proinsulin processing मंदावते
β-cell apoptosis वाढते
Exocrine secretion कमी होऊ लागते
Digestive malabsorption सुरू होते
दीर्घकालीन दाहामुळे fibrosis, ductal narrowing, enzyme inactivation, आणि islet disintegration यासारखे बदल होऊ शकतात.
व्हिसरल फॅटमधून निघणारे adipokines (Resistin, Leptin) β-पेशींवर नकारात्मक परिणाम करून इन्सुलिन रेसिस्टन्स वाढवतात, तर low-grade chronic inflammation digestive function कमी करते.
ही सर्व प्रक्रियेची साखळी शरीरातील:
ग्लुकोज होमिओस्टेसिस
पचन कार्य
ऊर्जा चयापचय
पेशींची पुनर्निर्मिती
हार्मोनल समन्वय
यांवर थेट परिणाम करते.
The pancreas is a highly specialized retroperitoneal gland with dual endocrine and exocrine functions. Structurally divided into the head, body, and tail, its endocrine clusters (islets of Langerhans) maintain glycemic stability through tightly regulated hormone interactions.
β-cells control postprandial glucose via insulin secretion, mediated by ATP-sensitive potassium channels, voltage-gated calcium influx, and exocytotic granule release. α-cells raise plasma glucose through glucagon-driven hepatic gluconeogenesis. Somatostatin, PP, and ghrelin fine-tune digestive motility, secretory reflexes, and appetite regulation.
Exocrine acinar cells release enzyme precursors activated only in the duodenum by enterokinase, preventing auto-digestion. Ductal cells secrete bicarbonate through CFTR channels; defects in these channels reduce luminal pH, altering enzyme performance.
Metabolic overload induces:
Mitochondrial depolarization
ROS accumulation
ER stress
Unfolded Protein Response (UPR) failure
Cytokine-mediated β-cell apoptosis
Alcohol promotes fatty acid ethyl ester accumulation, increasing intracellular calcium and triggering necro-inflammation. Chronic inflammation leads to fibrosis, ductal obstruction, and partial loss of endocrine clusters—affecting both glucose regulation and digestive capacity.
अग्न्याशय एक सूक्ष्मरित्या नियंत्रित ग्रंथि आहे ज्याची endocrine व exocrine दोन्ही पातळीवरील क्रियाशीलता शरीराच्या चयापचय स्थिरतेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. लैंगरहैंस द्वीपों में उपस्थित β-कोशिकाएँ ATP production-dependent signaling द्वारा इंसुलिन स्राव नियंत्रित करती हैं, जबकि α-कोशिकाएँ ग्लूकागॉन के माध्यम से यकृत में ग्लूकोज़ उत्पादन वाढवतात.
एक्सोक्राइन भाग में निर्मित एन्ज़ाइम enterokinase activation cascade नंतर सक्रिय होतात जे प्रोटीन, फॅट आणि कार्बोहायड्रेटचे सुक्ष्म विघटन करतात.
पेट की चर्बी, शराब, धूम्रपान, oxidative stress और inflammatory mediators (IL-6, TNF-α) के कारण β-कोशिकाओं का apoptosis वाढतो, एन्ज़ाइम स्राव घटता है तथा ductal pH कमी हो जाता है, जिससे पाचन प्रक्रिया आणि ग्लूकोज़ नियंत्रण दोन्ही अस्थिर होतात.
*आपली सुरक्षितता आपल्या हातात — आजच निर्णय घ्या*
वेळेपूर्वी ओळख = जीव वाचवण्याची संधी!
