14/03/2026
शेवटी मातृत्व जिंकले
International Women's Day च्या दिवशी एक विलक्षण घटना घडली. या घटनेने एका स्त्रीच्या सामर्थ्याची आणि आईच्या धैर्याची मला परत जाणीव करून दिली.
आज आमच्या पिरंगुटाच्या हॉस्पिटलमध्ये एका डॉक्टरांनी एक प्रेग्नंट पेशंट पाठवली. पहिल्या खेपेच्या त्या पेशंटचा प्रेग्नंसीच्या शेवटच्या काळात रक्तदाब वाढल्याने त्यांनी तिला डिलिव्हरीसाठी पुढे आमच्याकडे पाठविली होती. तिच्यात आणखी काही गुंतागुंत असल्याने सिझेरियन करावे लागणार होत. नेमके ८ मार्च या तारखेला सर्व जुळून आले. मी सिझेरीन सुरू केले Women's Day च्या दिवशी एका गोंडस मुलीचा सुरक्षितपणे जन्म झाला.
इथून पुढे खरा प्रॉब्लेम सुरू झाला.
साधारणपणे बाळ जन्मल्यानंतर काही मिनिटांत बाळाची वार (placenta) गर्भाशयापासून वेगळी होऊन बाहेर येते. पण या रुग्णामध्ये placenta बराच वेळ वेगळा झाला नाही. तिचे गर्भाशय पोटावरील incision च्या बाहेर काढून मी तपासणी केली असता असे दिसले की placenta गर्भाशयाच्या भिंतीत खूप खोलवर शिरलेला होता. तिच्या गर्भाशयाची भिंत Placenta ने जवळ जवळ संपूर्ण खाऊन टाकली होती. ही कंडीशनला Placenta Percreta म्हणून ओळखली जाते. ही कंडीशन आईसाठी अतिशय धोकादायक ठरू शकते. एरव्ही placenta वेगळा झाल्यावर गर्भाशयाची जाड स्नायुमय भिंत आकुंचन पावून पुढील रक्तस्त्राव थांबवते. म्हणून रक्तस्त्राव थांबवणाऱ्या गर्भाशयाच्या या स्नायूंना आम्ही living ligatures (रक्तवाहिन्या बांधून टाकणारे जैव धागे) असे म्हणतो. पण
Placenta Percreta या प्रकारामध्ये placanta खूप agressive पणे गर्भाशयाच्या भिंतीत शिरून स्नायूंना खाऊन नष्ट करतो. वार चिकटलेला गर्भाशयाचा भाग खूप पातळ आणि कमजोर झालेला असल्याने वार सुटल्यावर तिथून खूप रक्तस्त्राव होतो. हा रक्तस्त्राव इतका तीव्र असतो की काही मिनिटात आईच्या जीवाला धोका होऊ शकतो. रक्तस्त्राव सुरू झाल्यावर तिचा जीव वाचवायला तत्काळ गर्भाशय काढून टाकावे लागते. पेशंटचे गर्भाशय गेले म्हणजे परत मूलबाळ होण्याची शक्यता संपली. पण तिचा जीव वाचवण्यासाठी ते करावेच लागते.
रक्तस्त्रावाचा हा मोठा धोका टाळायचा माझा प्रयत्न सुरू झाला.
रक्तस्त्रावाची तीव्रता कमी करण्यासाठी मी आधी गर्भाशयाला जाणाऱ्या मेजर रक्तवाहिन्या बांधून टाकल्या. त्यानंतर खूप काळजीपूर्वक placenta ला गर्भाशयाच्या भिंतीपासून वेगळा केला. रक्तवाहिन्या बांधून सुद्धा placenta काढल्यानंतर गर्भाशयाच्या अतिशय पातळ झालेल्या भिंतीतून रक्तस्त्राव सुरू झालाच. अर्थात त्याची तीव्रता बरीच कमी होती. पण या रक्तस्त्रावाला तसे सोडून देऊन चालणार नव्हते. या दराने रक्तस्त्रावाच्या होत राहिला असता तर काही तासात तिची तब्बेत खालावली असती. आता माझ्या समोर दोन पर्याय होते.
१) गर्भाशय काढून टाकणे
२) गर्भाशयाच्या भिंतीचा पातळ झालेला भाग काढून टाकून उरलेला मजबूत स्नायुमय भाग शिवून टाकणे.
दुसऱ्या पर्यायात वॉर्डात गेल्यावर परत रक्तस्त्रावाचा धोका शिल्लक राहतोच.
तिचे हे पहिलेच बाळ होते. नातेवाईकांशी बोलल्यावर त्यांनी दुसरा पर्याय निवडला.
मग मी गर्भाशयाच्या भिंतीचा पातळ झालेला भाग काढून टाकून उरलेला मजबूत स्नायुमय भाग शिवून टाकला.
वॉर्डात गेल्यावर परत परत रक्तस्त्राव होऊ नये म्हणून गर्भाशयावर विशेष प्रकारे दाब देणारा टाका (Haymans compression suture) घालण्यात येतो. मी या पेशंटच्या गर्भाशयावर तो टाका घातला. हे सर्व करेपर्यंत हजार बाराशे मिली रक्तस्त्राव होऊन गेला होता. पण आता पर्यंत केलेल्या सर्व उपायांनी तिचा रक्तस्त्राव पूर्ण थांबला होता. परिस्थिती पूर्ण नियंत्रणात आली होती. पल्स आणि बीपी स्टेबल झाल्यावर भूल तज्ञाने सुद्धा सुटकेचा श्वास सोडला. आता तिचा जीव तर वाचलाच होता, पण आम्ही तिचे गर्भाशय सुद्धा वाचवू शकलो.
स्त्रीचे गर्भाशय म्हणजे तिचे मातृत्व. स्त्रीचे मातृत्व म्हणजे तिचे पूर्णत्व. आज Women's Day च्या दिवशी एका स्त्रीचा जीव, तिचे मातृत्व आणि तिचे पूर्णत्व वाचवता आले याचा सर्व टीमला विशेष आनंद झाला.
सिझेरीन साठी तिला पाठीतून भूल दिलेली असल्याने ही सर्व गडबड चालू असताना ती पूर्ण जागी होती. तिला कळत होते की मेजर प्रॉब्लेम चालू आहे. पण ती शांत होती. या सर्व गडबडीत,'माझं बाळ कसं आहे?' इतकेच तिने विचारले. मी तिला सांगितले की गर्भाशयाचा थोडा भाग आपल्याला काढावा लागेल. 'तुम्हाला योग्य वाटेल ते करा' इतकेच ती बोलली
आज Women's Day च्या दिवशी ही घटना आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट आठवण करून देते. स्त्री केवळ एका जिवाला जन्म देत नाही, तर या प्रोसेस मध्ये येणाऱ्या संकटांशी लढण्याची विलक्षण ताकदही ती बाळगते. मातृत्व ही केवळ आनंदाची गोष्ट नाही, तर धैर्य, सहनशक्ती आणि नवीन जीव जन्माला घालण्यासाठी केलेल्या संघर्षाचे ते प्रतीक आहे. आजचा दिवस त्या प्रत्येक आईला समर्पित आहे जी जीवन निर्माण करते आणि त्यासाठी प्रत्येक आव्हानाला सामोरी जाते.
डॉ गोपालकृष्ण गावडे
सिटी फर्टिलिटी सेंटर
पाटील हॉस्पिटल
पुणे
9766325050
Welcome to Pune’s Best Fertility Centre. We provide comprehensive treatments for infertility, gynecological problems with advanced IVF lab & laparoscopy centre. Book appointment today!
