04/03/2026
શું તમે પણ 'યો-યો' ડાયેટિંગ(વજન વધ ઘટ)થી કંટાળી ગયા છો?
વજન ઘટાડવું સહેલું છે, પણ તેને જાળવી રાખવું મુશ્કેલ કેમ? કારણ કે તમારું શરીર તમને વજન વધારવા માટે મજબૂર કરે છે! 🧠
આજે , ચોથી માર્ચ, ‘વર્લ્ડ ઓબેસિટી ડે' નિમિત્તે જાણીએ કે મગજમાં રહેલું હાઈપોથેલેમસ કેવી રીતે આપણી સાથે રમત રમે છે. પોસ્ટ અંત સુધી વાંચજો! 🧐
"આ વર્ષે તો પાકું 10 કિલો ઘટાડવું જ છે!" – આ એક જ સંકલ્પ સાથે ઘણા લોકો ડાયેટિંગના મેદાનમાં ઉતરે છે. શરૂઆતના 1-2 મહિના તો જાણે સપનું સાચું થતું હોય તેવું લાગે છે:
✅ વજન ઘટવા લાગે.
✅ જૂના કપડાં ફિટિંગમાં આવવા માંડે.
✅ લોકો તમારા લુકના વખાણ કરવા લાગે.
પરંતુ પછી અચાનક ગાડી પાટા પરથી ઉતરે છે...
• અસહ્ય ભૂખ લાગવી 😋
• ગળી વસ્તુઓ ખાવાની તીવ્ર ઈચ્છા (Cravings) 🍫
• સતત થાક અને નબળાઈનો અનુભવ 😫
• પરિણામ? વજન ધીમે-ધીમે પાછું વધવા લાગે!
તમે હતાશ થઈ જાઓ છો. તમને લાગે છે કે તમારામાં 'ઈચ્છાશક્તિ' (Willpower) નથી અથવા તમે શિસ્તબદ્ધ નથી. તમે તમારી જાતને દોષ આપો છો. 😔
✋ ઉભા રહો! વાંક તમારો નથી, તમારા 'બાયોલોજી' નો છે!
આ તમારી માનસિક હાર નથી, પણ તમારા શરીરની 'ન્યુરોએન્ડોક્રાઇન ડિફેન્સ મેકેનિઝમ' છે. આપણું શરીર તાપમાન કે બ્લડ પ્રેશરની જેમ ચરબીને પણ એક ચોક્કસ લેવલ પર જાળવી રાખવા પ્રોગ્રામ થયેલું હોય છે. વિજ્ઞાનમાં તેને ‘Set Point of Adipose Tissue’ કહેવાય છે.
🧠 મગજ કેવી રીતે રમત રમે છે?
મગજમાં રહેલી 'હાઈપોથેલેમસ' ગ્રંથિ સીસીટીવી કેમેરાની જેમ સતત મોનિટરિંગ કરે છે. જ્યારે તમે વજન ઘટાડો છો, ત્યારે મગજને લાગે છે કે તમે 'ભૂખમરા' (Starvation) તરફ જઈ રહ્યા છો. પોતાને બચાવવા માટે તે બે મુખ્ય હોર્મોન્સના હથિયાર ઉગામે છે:
1. લેપ્ટિન (Leptin) ઘટાડે: આ હોર્મોન 'પેટ ભરાઈ ગયું છે' તેવો અહેસાસ કરાવે છે. વજન ઘટતા તે ઓછું થઈ જાય છે, એટલે ગમે તેટલું ખાઓ તો પણ સંતોષ નથી થતો.
2. ઘ્રેલિન (Ghrelin) વધારે: આ 'ભૂખનો હોર્મોન' છે. વજન ઘટતા તેની માત્રા વધે છે, જે તમને વધુ ખાવા માટે મજબૂર કરે છે.
સાથે જ, શરીર પોતાનો BMR (મેટાબોલિઝમ) ધીમો કરી નાખે છે જેથી ઓછી કેલરી વપરાય. એટલું જ નહીં, મગજની 'ડોપામાઇન રિવોર્ડ સિસ્ટમ' વધુ સક્રિય થાય છે, જેનાથી હાઈ-કેલરી ખોરાક ખાવાથી તમને વધુ પડતો આનંદ મળે છે. પરિણામે, વજન ફરીથી વધી જાય છે.
🧬 આ આપણી ઉત્ક્રાંતિ (Evolution) છે!
માનવજાત હજારો વર્ષો સુધી ખોરાકની અછત સામે લડીને ટકી છે. આપણું શરીર ચરબી 'બચાવવા' માટે પ્રોગ્રામ થયેલું છે, 'બાળવા' માટે નહીં. વજન ઘટવું એ શરીર માટે એક 'ખતરો' છે, એટલે તે તરત જ બચાવ મુદ્રામાં આવી જાય છે. 🛡️
(કદાચ ભવિષ્યમાં જ્યારે માનવજાત જાડાપણાને લીધે જોખમમાં મુકાશે, ત્યારે હજારો વર્ષો પછી આ ડિફેન્સ સિસ્ટમ બદલાઈ શકે! 😁😁).
💡 તો શું આ 'સેટ પોઈન્ટ' ને બદલી શકાય?
ચોક્કસ! પણ એ માટે માત્ર અંધાધૂંધ ડાયેટિંગ નહીં, શરીરની આ જટિલ સિસ્ટમને સમજવી પડશે.
આ ‘Adipose Set Point’ ને માત કઈ રીતે આપવી અને વજનને કાયમી ધોરણે કેવી રીતે મેઈન્ટેન રાખવું, તે આપણે જોઈશું આગલી પોસ્ટમાં! 🔜
- ડો. કલ્પેશ જોષી. ( એમડી) ,લોટસ હોસ્પિટલ , વલસાડ.
#ગુજરાતી