01/12/2025
١ ی دیسێمبەر ( ڕۆژی جیهانیی ئەیدز )
بە دروشمی "زاڵبوون بەسەر تووشبوون، گۆڕانکاریە لە بەرەنگاربوونەوەی ئەیدز"
پەیامی ھۆشیاریی تەندروستی و خۆپارێزی لە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئەیدز بەتەواوی مرۆڤایەتی بۆ سەرجەم تاک و کۆمەڵگاکان لە سەرتاسەری جیھان لەم ڕۆژەدا دەدرێت، کە رۆڵی کاریگەر و ئەرێنیی دەبێت لە رووبەڕووبوونەوە و کەمکردنەوەی تووشبوون بە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئەیدز بە جێبەجێکردنی رێنماییەکانی خۆپارێزی و دوورکەوتنەوە لەو ئەگەرانەی کە دەبنە ھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی نەخۆشیی ئەیدز HIV.
ڕۆژی جیهانیی ئەیدز، دەرفەتێکی جیهانییە بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک و یەکخستنی هەوڵی دەزگا پەیوەندارەکان و خستنەڕووی هاوکاری و پاڵپشتیە بۆ تووشبوانی نەخۆشیی ئەیدز.
لە جیهاندا زیاتر لە 40 ملیۆن مرۆڤ ڤایرۆسی کەمیی بەرگریی لەش (ئەیدز) HIV یان هەیە و ساڵانە نزیکە یەک ملیۆن کەس دەمرن و زیاتر لە دوو ملیۆن کەسی دیکەش وەک تووشبووی نوێ دەبنە قوربانی، هەرچەندە تائێستا ئەیدز چارەسەری بنبڕکەری نییە، بەڵام دەرمانی دژەڤایرۆسی زۆر کاریگەر هەن کە دەتوانن کۆنتڕۆڵی نەخۆشیەکە تاڕاددەیەک بکەن و دەرفەت بە توشبوو بدەن ژیانێکی ئاسایی وەک هەر کەسێکی تر بژیت، ئەمەش دەسکەوتێکی پزیشکیی مەزن بوو کە ژیانی ملیۆنان توشبووی ئەیدزی ڕزگار کرد، بەجۆرێک بەکارهێنانی دەرمان ڕێژەی مردنی ٥٦ ٪ کەم کردۆتەوە هەروها هۆکاری کەمبوونەوەی لە ٤۰٪ ی توشبووی نوێیە، چونکە ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە پێشگیری و خۆپارێزی لە نەخۆشیی ئەیدز، بەڵام هاوکات هەڵگری ڤایرۆسەکه بەبێ بەدیارکەوتنی هیچ نیشانەیەک، مەترسیی گەورەی بڵاوبوونەوەیە.
لە هەرێمی کوردستان لە پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردندا ئەمساڵ 2025 لە ماوەی یازدە مانگی ڕابردوو، تەنها لە کەرتی گشتی، نزیکەی 609,306 شەشسەد و نۆ هەزار و سێسەد و شەش تێستی پشکنینی تاقیگەیی خوێن لەلایەن وەزارەتی تەندروستی بۆ دۆزینەوەی ڤایرۆسی HIV ئەنجام دراوە، بەتایبەتی بۆ هەموو کەسانی بیانی پێش پێدانی مۆڵەتی نیشتەجێ و هەموو بوتڵێکی خوێنی بەخشراو و پشکنینی پێش هاوسەرگیری و کرێکاری شوێنە گەشتیارییەکان و ڕاگیراو و حوکمدراوانی ناو چاکسازییەکان و نەخۆشانی گورچیلەی درێژخایەن و سیل و هەوکردنی جگەر و تالاسیمیا و هەموو ئەوانەی نەشتەرگەری یان هەر پڕۆسەیەکی پزیشکی بەرکەوتن یان بۆ هەر پشکنینێکی ڕۆتینی بۆیان ئەنجام دراوە لە چوارچێوەی پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردنی نەخۆشیی ئەیدز، سەڕەڕای چەندین چاڵاکیی هۆشیاریی تەندروستی و دابینکردنی دەرمان و ئامێر و پێداویستیی پشکنین.
لە دەرەنجامی پشکنینەکاندا، تەنها 87 حالەتی نوێ دەستنیشان کراوە کە تیایدا 64 حالەتی بیانی و هاووڵاتییانی دەرەوەی هەرێمی کوردستانن و 23 حالەتی هاووڵاتی و دانیشتووی ناو هەرێمی کوردستانن و کاری پێویست بەرامبەریان ئەنجام دراوە و هەموو حالەتەکانی نوێ و ساڵانی ڕابردووی دانیشتووی هەرێمیش لەژێر چاودێریی تەندروستی و خۆپارێزیدان کە ژمارەی تێکڕای هەموو ساڵەکان 150 حالەتی هەڵگری ڤایرۆسی HIV ئەیدزن و بەردەوام پشکنینی پێویست و چارەسەر و هۆشیاریی تەندروستییان پێ دەدرێت.
ئەیدز نەخۆشییەکی ڤایرۆسیی درمە واتا لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێتەوە بەهۆی ڕێگاکانی خوێن یان سێکس یان دایک بۆ کۆرپە یان هەر بەرکەوتەیەکی ڕاستەوخۆی خوێن و دەردراوەکانی دیکەی تووشبوو. نەخۆشییەکە لە دەرەنجامی کۆتاییدا پێی دەگوترێت ئەیدز (AIDS) بەهۆی هەڵگری و تووشبوون بە ڤایرۆسی HIV و مانەوەی بۆ ماوەیەکی درێژ تا ئەگەری چەندین ساڵیش بەبێ هیچ نیشانەیەک. ھۆکاری سەرەکیی مردن لە تووشبوانی نەخۆشی ئەیدز ڕاستەوخۆ ڤایرۆسەکە نییە، بەڵکوو کاریگەریی لاوەکی و ئاڵۆزکانەکانی ڤایرۆسەکەیە لەسەر دابەزاندن و کەمکردنەوەی بەرگریی لەشی تووشبوو کە وا دەکات تووشبوو بەرگریی نەخۆشییە درمەکانی تر و نەخۆشییەکانی شێرپەنجە نەکات.
خۆشبەختانە لە هەرێمی کوردستان بە بەراورد بە وڵاتانی جیهان، کەمتریین تووشبووی ئەم ڤایرۆسە تۆمار کراوە بە ھۆکاری سەرەکیی پابەندبوون بە بەھا کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئایینی و پتەویی بەرنامەکانی پەتازانی لە هەرێمی کوردستان.
لەم ڕۆژەدا، پەیاممان بۆ هاووڵاتییان ئەنجامدانی خۆویستانەی پشکنینی ڤایرۆسی ئەیدزە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی و دۆزینەوەی حالەتەکان. هەروەها دوورکەوتنەوە لە ڕەفتارە مەترسیدارەکان وەک کاری سێکسی لە دەرەوەی ژیانی هاوسەری و دوورکەوتنەوە لە تاتۆکردن و بەکارنەهێنانی دەرزی و سرنجی بەکارهاتوو و دوورکەوتنەوە لە ماددە هۆشبەرەکان. هۆشیاری و ناسینی نەخۆشی ئەیدز و ئاشنابوون بە ڕێگاکانی گواستنەوە و خۆپاراستن لێی، بەهێزترین چەکی خۆپارێزی و بەرەنگاربوونەوەی ئەم نەخۆشییەیە.
بەهیوای پابەندبوونی سەرجەم هاووڵاتییان بە ڕێنماییەکانی تەندروستی و خۆپارێزی لە نەخۆشییە گواستراوەکان.
وەزارەتی تەندروستی
حکومەتی هەرێمی کوردستان
١ ی دیسێمبەر ٢٠٢٥
