30/12/2025
မိမိ၏ မိဖဘိုးဘွားများတွင် ဒီမင်းရှား (Dementia) ရောဂါဖြစ်လျှင်….
{ဒီမင်းရှား နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ (Gene) ဆက်စပ်မှု}
(ဒေါက်တာသန်းထွန်းအောင်)
ဒီမင်းရှား (Dementia) ရောဂါသည် မိဘဘိုးဘွားများတွင်ဖြစ်လျှင် သားသမီး မြေးမြစ် များ၌ ဖြစ်နိုင်ခြေ အခွင့်အလမ်းမှာ ရောဂါအမျိုးအစားနှင့် စတင်ဖြစ်ပွားသည့် အသက်အရွယ်ပေါ် မူတည်ပြီး ကွာခြားမှုများရှိပါသည်။ ဒီမင်းရှားရောဂါ အများစု (၉၉% ကျော်) သည် မျိုးရိုးလိုက်ခြင်း မရှိသော ဒီမင်းရှား (Non-Inherited Dementia) ဖြစ်ပြီး အသက်အရွယ်ကြီးခြင်း၊ နေထိုင်မှုပုံစံ၊ သွေးတိုး၊ ဆီးချို စသည့် အချက်များ ပေါင်းစပ်မှုကြောင့်ဖြစ်လာရသည်။ ထို့ကြောင့် မိသားစု မျိုးရိုးတွင် ဒီမင်းရှား ဖြစ်သူရှိတိုင်း မိမိလည်းဖြစ်လာမည်လားဟု အလွန်အမင်း စိုးရိမ်ရန်မလိုပါ။
ဒီမင်းရှားရောဂါကို စတင်ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အသက်ပေါ်တွင်မူတည်ပြီး အသက်ကြီးမှ (အသက် ၆၅ နှစ်အထက်) ဖြစ်သည့် ဒီမင်းရှားရောဂါ (Late onset Dementia) ဥပမာ-(Late-Onset Alzheimer's Disease-LOAD) နှင့် အသက်ငယ်ငယ် (အသက် ၆၅ နှစ်အောက်) ဖြစ်သည့် ဒီမင်းရှားရောဂါ (Early or Young-onset dementia) ဟူ၍ ၂ မျိုးခွဲနိုင်သည်။
မိဘ ဘိုးဘွားတို့သည် ၆၅ နှစ်အထက်တွင်ဖြစ်သည့် ဒီမင်းရှား (LOAD) ဖြစ်ခဲ့လျှင် သား သမီး မြေးမြစ် များတွင် ဖြစ်နိုင်ခြေသည် အခြားသူများထက်အနည်းငယ်သာများနိုင်သော်လည်း ကြီးမား သော မျိုးရိုးလိုက်မှု မရှိပါ။ အချို့လေ့လာချက်များအရ ပုံမှန်လူထုတွင် တစ်သက်တာ ဖြစ်နိုင်ခြေ ၁၀%-၁၂% ရှိရာမှ မိသားစုရာဇဝင်ရှိသူများတွင် ၁၅%-၂၅% ခန့်အထိ မြင့်တက်နိုင် သည်ဟု ဆိုပါ သည်။ ဗီဇတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ၊ များစွာသောဗီဇချို့ယွင်းချက်နှင့် ဆက်စပ်သည်။ ဗီဇများစွာ ကြောင့် ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေကို နည်းနည်းစီ စုပေါင်းမြှင့်တင်ပေးကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအထဲတွင် APOE-e4 သို့သောမျိုးရိုးဗီဇအမျိုးအစား (gene variant) သည် Alzheimer's ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေ ကို အဓိက မြင့်တက်စေနိုင်သော အားအကောင်းဆုံး Risk Factor ဖြစ်သည်။ ထိုဗီဇကို တစ်စုံ တစ်ဦးသည် မိဘ နှစ်ပါးစလုံးထံမှ အမွေရခဲ့လျှင် ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေသည် ထိုဗီဇ မပါသူများ ထက် ၁၂ ဆ မှ ၁၅ ဆ သို့ မြင့်တက်လာနိုင်သည်။ သို့သော် Risk Factor (ဖြစ်နိုင်ခြေ) သာဖြစ်ပြီး၊ ရောဂါ သေချာပေါက် ဖြစ်စေမှု (Deterministic) ကား မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် မျိုးရိုးလိုက်ခြင်း မရှိသော ဒီမင်းရှား (Non-Inherited Dementia) မျိုးဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ အခြား ဗီဇများ ဖြစ်သည့် TREM2, ABCA7, CR1, CD33, CLU စသည့် ဗီဇပေါင်း ၂၀ ကျော်ကို လည်း Alzheimer's ရောဂါ ဖြစ်ပွားမှုနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း တွေ့ရှိထားသည်။ ထိုဗီဇ များသည် အများအားဖြင့် ဦးနှောက်၏ ကိုယ်ခံအားစနစ် (Immune system)၊ ရောင်ရမ်းမှု (Inflammation) နှင့် Amyloid ပရိုတင်းများ ရှင်းလင်းရေး (Clearance of proteins) စသည့် လုပ်ငန်းများမှာ ပါဝင်ကြသည်။ ထိုဗီဇများ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှု ကြောင့် ဦးနှောက်အတွင်း ပုံမှန်မဟုတ်သော လုပ်ငန်းများ ဖြစ်စေကာ Neurons များ၏ အချိန်မတိုင်မီ သေဆုံးခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။
မျိုးရိုးလိုက်သော ဒီမင်းရှား (Inherited/Familial Dementia) အမျိုးအစား (ဥပမာ- Early-Onset Familial Alzheimer's Disease – FAD ၊ Familial Frontotemporal Dementia - FTD အချို့) သည်အလွန်ရှားပါးပြီး ဒီမင်းရှားရောဂါအားလုံး၏အနည်းငယ်သော ရာခိုင်နှုန်းသာရှိပါသည်။ မိသားစုတွင် အသက်အငယ်ပိုင်း (၆၅ နှစ်အောက်) ၌ ဒီမင်းရှားဖြစ်သူ တစ်ဦးထက်မက ရှိနေလျှင် မျိုးရိုးလိုက်သည် သို့မဟုတ် မျိုးရိုးရာဇဝင်ရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ FAD ဖြစ်စေသော အဓိက ဗီဇ များမှာ ခရိုမိုဆုန်း ၁၊ ၁၄ နှင့် ၂၁ (chromosomes 1, 14 and 21) တို့တွင် အသီးသီးရှိကြသည့် Presenilin-1 (PSEN- 1), Presenilin-2 (PSEN-2) and Amyloid Precursor Protein (APP) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤရှားပါးသော မျိုးရိုးလိုက် ဒီမင်းရှား တို့သည် တစ်ခုတည်းသော ဗီဇချို့ယွင်းချက် (Single-gene mutation) ကြောင့် ဖြစ်ပွားကြပြီး Autosomal Dominant ပုံစံဖြင့် မျိုးရိုးလိုက် ကြသဖြင့် ထိုဗီဇ ချို့ယွင်းချက်ကို မိဘတစ်ဦးဦးမှ သယ်ဆောင်လာပါက သားသမီးတိုင်းတွင် ထို ချို့ယွင်းချက်ကို အမွေဆက်ခံရန် ၅၀% အခွင့်အလမ်းရှိသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အသက်ငယ်စဉ် (၄၀-၅၀) မှာပင် စတင်ဖြစ်တတ်သည်။ FTD ဖြစ်စေသော အဓိက ဗီဇမှာ ခရိုမိုဆုန်း ၁၇ (Chromosome 17) နှင့် ဆက်စပ်နေသောဗီဇ (MAPT- Microtubule-Associated Protein Tau) ဖြစ်သည်။
ပါကင်ဆင် (Parkinson's disease) ရောဂါအများစုမှာလည်း မျိုးရိုးလိုက်ခြင်းမဖြစ်ကြပါ။ ပါကင်ဆင် ရောဂါအချိန်ကြာလာပြီး ဖြစ်လာသောဒီမင်းရှား Parkinson's Disease Dementia (PDD) တွင် LRRK2, SNCA, VCH-L1, DJ-1, PINK1 ကဲ့သို့သောဗီဇများတွင် ချို့ယွင်းချက် ရှိလျှင်မူ မျိုးရိုးလိုက် နိုင်ပါသည်။ Autosomal Dominant ပုံစံဖြင့် မျိုးရိုးလိုက်လေ့ ရှိတတ်သဖြင့် သား သမီး တိုင်းတွင် ၅၀% ဖြစ်နိုင်ခြေရှိပါသည်။
Familial Diffuse Lewy Body Dementia (DLB) အမျိုးအစားတွင် ချို့ယွင်းချက်ရှိသော ဗီဇမှာ α−Synuclein gene (SNCA) ဖြစ်သည်။ DLB သည်လည်း Autosomal Dominant ပုံစံဖြင့် မျိုးရိုးလိုက်သဖြင့် သားသမီး တိုင်းတွင် ၅၀% ဖြစ်နိုင်ခြေရှိပါသည်။ DLB ကို ဒီမင်းရှားနှင့်သေဆုံး သွားသူများ၏ ဦးနှောက်စစ်ဆေးကြည့်မှု (Autopsy) ၏ ၁၅% မှ ၂၀% ခန့်တွင်တွေ့ရသည်။
Gene နှင့် ရောဂါဗေဒဖြစ်စဉ် Pathophysiology ဆက်စပ်မှုကိုဖော်ပြရလျှင် အဖြစ်များ ဆုံး Alzheimer's ရောဂါ (Late-Onset AD) ၏ ရောဂါဗေဒဖြစ်စဉ် (Pathophysiology) မှာ Amyloid Plaques နှင့် Neurofibrillary Tangles (Tau) များ ဦးနှောက်ထဲမှာ စုပုံလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ APOE ဗီဇသည် Apolipoprotein E ပရိုတင်းကို ထုတ်လုပ်ပေးပြီး ထိုပရိုတင်းသည် ဦးနှောက်ထဲရှိ Amyloid-beta ကို ရှင်းလင်းရာတွင် ပါဝင်သည်။ APOE-e4 ဗီဇပါသည့်သူများမှာ Amyloid-beta ကို ရှင်းလင်းဖယ်ရှားမှု (clearance) ပိုမိုခက်ခဲစေပြီး၊ Amyloid Plaques စုပုံလာမှုကို ပိုများလာစေပါသည်။ ရောဂါဖြစ်ခြင်းအကြောင်းရင်း များစွာရှိသော ပုံစံတွင် ရောဂါ ပြင်းထန်မှုသည် ဗီဇများအပြင် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အချက်များနှင့်လည်း များစွာဆက်စပ်သည်။ ဥပမာ- မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော်ငြားလည်း သွေးတိုးထိန်းခြင်း၊ ဆီးချိုထိန်းခြင်း၊ ပုံမှန် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ခြင်း၊ ဦးနှောက်ကို အသုံးပြုသော လှုပ်ရှားမှုများ လုပ်ဆောင်ခြင်း စသည့် ကောင်းမွန်သော နေထိုင်မှုပုံစံများသည် ရောဂါဖြစ်ပွားမှုကို နှောင့်နှေးစေခြင်း သို့မဟုတ် ပြင်းထန် မှုကို လျော့နည်းစေခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ထိုဒီမင်းရှားမျိုးသည် ဗီဇပေါင်း များစွာ၏ အသေးစား သက်ရောက်မှုများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် အချက်အလက်များ ပေါင်းစပ်ပြီး ရောဂါဗေဒဖြစ်စဉ် (ဥပမာ- Amyloid/Tau ပရိုတင်းများ စုပုံမှု) ကို အားပေးခြင်းအားဖြင့် ရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု နှင့် ပြင်းထန်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဖြစ်များဆုံး ဒီမင်းရှားပုံစံ ဖြစ်ပါသည်။
မျိုးရိုးလိုက်သော Alzheimer's ရောဂါ (Early-Onset Familial AD - FAD) ၏ ရောဂါဗေဒ ဖြစ်စဉ် (Pathophysiology) မှာ PSEN1, PSEN2, APP တို့ကဲ့သို့သော ဗီဇတစ်ခုတည်းတွင် သိသာ ထင်ရှားသည့် ချို့ယွင်းချက် (Single-gene mutations) များဖြစ်သည်။ ဤချို့ယွင်းဗီဇများသည် Amyloid Precursor Protein (APP) ကို β-or γ-secretases အင်ဇိုင်းတို့မှ ဖြတ်တောက်ခြင်း (cleavage of APP) ဖြင့် Amyloid-beta ပရိုတင်းကို အလွန်အကျွံ ထုတ်လုပ်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် ပုံမှန်မဟုတ်သော ပုံစံဖြင့် ထုတ်လုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်စေကာ Amyloid Plaques များ လျင်မြန်စွာ စုပုံလာခြင်း ဖြစ်သည်။ အထက်ပါ ဗီဇ သုံးမျိုးအနက် PSEN1 ဗီဇ ချို့ယွင်းချက်သည် အားအပြင်း ဆုံးဖြစ်ပြီး Amyloid-beta 42 ပုံစံကို ပိုမိုများပြားစွာ ထုတ်လုပ်စေပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အာရုံကြော ဆဲလ်များ (neurons) ကို ပိုမိုလွယ်ကူစွာ သေကြေ ပျက်စီးစေသည်။ ဤချို့ယွင်းချက် များရှိပါက ရောဂါဖြစ်ရန် သေချာသလောက်ရှိပြီး အလွန်စောစီး စွာ (Young-onset) စတင်ကာ ရောဂါ တိုးတက်ဆိုးဝါးမှုနှုန်း (progression rate) သည် ပိုမိုလျင်မြန်ပြီး ပြင်းထန်မှုပိုမို ဖြစ်ပါသည်။
PDD နှင့် Familial Diffuse Lewy Body Dementia (DLB) ရောဂါတို့၏ အဓိက ဖြစ်စဉ် လက္ခဏာမှာ ပုံမှန်မဟုတ်သော Alpha-synuclein ပရိုတင်းများ စုပုံမှု (Lewy Bodies များ) သည် ဦးနှောက်၏ မှတ်ဉာဏ်နှင့် စဉ်းစားတွေးခေါ်မှု ဧရိယာများအထိ ပျံ့နှံ့လာခြင်းကြောင့် ထိုနေရာရှိ ဆဲလ်များ ပျက်စီးသွားသဖြင့် ဒီမင်းရှား ဖြစ်ပွားရခြင်းဖြစ်သည်။
လူတစ်ဦးတွင် ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေကို မြှင့်တင်ပေးသော ဗီဇ (Risk Genes) များ ပိုများလေ၊ စုပေါင်းဖြစ်နိုင်ခြေ (Cumulative Risk) ပိုများလေဖြစ်သဖြင့် ရောဂါ စတင်မည့် အသက်အရွယ် ပိုစောပြီး ပိုမိုပြင်းထန်သောရောဂါ ပိုဖြစ်နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် Early-Onset Familial AD (FAD) အတွက် Genetic Testing (မျိုးရိုးဗီဇ စစ်ဆေးခြင်း) ကို လုပ်ဆောင်ရန် ပိုမိုသင့်လျော်ပြီး အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ Genetic Testing ရလဒ် သည် ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေကို မြှင့်တင် ပေးသော ဗီဇ (Risk Factor) ကိုသာ ဖော်ပြခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ရောဂါဖြစ်ပွားစေမည့် ဗီဇချို့ယွင်း ချက်ကို တိုက်ရိုက်ပြနိုင်သောကြောင့် ရောဂါ ရှာဖွေရာတွင် သို့မဟုတ် မိသားစုဝင်များ၏ အနာဂတ် အခြေအနေကိုခန့်မှန်းရာတွင် တိကျမှုမြင့်မားသည်။ အကယ်၍ FAD ဖြစ်စေသော ဗီဇချို့ယွင်းချက် Single-gene mutation ရှိပါက၊ အချိန်မီသိရှိပြီး ဘဝစီမံကိန်းများနှင့်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာဆုံးဖြတ် ချက်များ (ဥပမာ-အလုပ်အကိုင်၊ အသက်အာမခံ၊ အိမ်ထောင်ပြုခြင်း၊ ကလေးယူခြင်း) ကို ကြိုတင် စီစဉ်နိုင်သည်။ သုတေသန ကုသမှုများ (Clinical Trials) တွင် ပါဝင်ရန်အခွင့်လည်း ရရှိနိုင်ပါသည်။
မိသားစုဝင်များတွင် ဒီမင်းရှားဖြစ်ပွားမှု ရာဇဝင် မရှိသော သို့မဟုတ် အသက် ၈၅ နှစ် အထက်မှသာ ဒီမင်းရှားဖြစ်ပွားဖူးသောသူများအတွက် အလွန်နည်းသော မျိုးရိုးလိုက်နိုင်ခြေ (Minimal Genetic Risk) သာ ရှိပါသည်။ Multifactorial/Polygenic ပုံစံ (Late-Onset AD) တွင် Genetic Testing (ဥပမာ- APOE-e4 ကို စစ်ဆေးခြင်း) သည် ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေကို ဖော်ပြပေးနိုင် သော်လည်း၊ ရောဂါ ဖြစ်မည်-မဖြစ်မည် ကို အတိအကျ ပြောပြနိုင်စွမ်းကားမရှိပေ။ စိတ်ပိုင်းဆိုင် ရာ စိုးရိမ်ပူပန်မှုသာ ဖြစ်စေနိုင်ပြီး လက်ရှိ အချိန်တွင်လည်း ထိရောက်သော ကြိုတင်ကာကွယ် ကုသမှုများ မရှိသေးပါ။ ထို့ကြောင့် (Late-Onset AD) တွင် Genetic Testing လုပ်ရန် များသော အားဖြင့် အကြံမပြုကြပါ။
မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အကြံဉာဏ်ရယူခြင်း (Genetic Counseling) အတွက် မျိုးစဉ်သုံးဆက် ရာဇဝင် (Three-Generation Pedigree) သည်အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ Genetic Testing မပြု လုပ်မီနှင့်ပြုလုပ်ပြီးနောက်တွင် Genetic Counselor (မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်)နှင့်သေချာ စွာဆွေးနွေးတိုင်ပင်ရန် လိုအပ်သည်။ အကြောင်းမှာရလဒ်သည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နှင့်လူမှုရေးအရ သက်ရောက်မှုများစွာရှိနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ စစ်ဆေးမှု ရလဒ်သည်ပုံမှန်မဟုတ်ပါက ရင်ဆိုင် ဖြေရှင်းရန် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြင်ဆင်ထားခြင်းရှိရန် လိုအပ်ကြောင်းကိုလည်း အသိပေး လိုပါသည်။ ဆန္ဒမွန်ဖြင့်…
ဒေါက်တာသန်းထွန်းအောင်
