25/01/2026
Хорин жилийн өмнө бид "Хорт хавдар" гэх үгтэй ихэвчлэн Солонгос Драма дээр л тааралддаг байлаа. Гэтэл өнөөдөр энэ үг айлын хаалга бүрийг тогшиж, насанд хүрэгчид байтугай дөнгөж төрсөн нялх хүүхдийн эд эсийг идэж буй бодит тахал боллоо.
Статистикийн үндэсний хорооны мэдээллээр Монголд жилд дунджаар 6000-7000 хүн хорт хавдраар шинээр оношлогдож байна.
Бид утаа, стресс, архидалт гэж ярьдаг ч яг бидний арьсанд хүрч, амаар орж, өдөр тутам амьсгалж буй "Хямд" гэх тодотголтой импортын бараанууд жинхэнэ "Трояны морь" болж байгааг шинжлэх ухаан хөдөлшгүй баталж байна.
Бид өөрсдөө мөнгөө төлөөд, гялгар уутанд савласан үхлийг гэр бүлдээ авчирч байна гэвэл та итгэх үү?
НЭГ. ХЯМД ҮНИЙН НУУЦ: Химийн орлуулалт ба "Геноцид"
Яагаад 10,000 төгрөгийн гоо сайхны иж бүрдэл, 5,000 төгрөгийн хүүхдийн тоглоом, үнэгүй шахам хувцас байдаг вэ?
Үйлдвэрлэлийн өртөг, тээвэр, татварыг хасвал цаана нь юу үлдэх вэ?
Хариулт нь энгийн. Аюултай түүхий эд.
Үйлдвэрлэгчид зардлаа танахын тулд байгалийн гаралтай, аюулгүй бодисыг синтетик, хорт хавдар үүсгэгч химийн нэгдлээр сольдог.
1. Хүүхдийн тоглоом: Фталатын дайралт
Монголын зах зээл дээрх хямд тоглоомууд ихэвчлэн Поливинил хлорид (PVC) буюу хуванцараар хийгддэг. Хуванцарыг зөөлөн, уян хатан болгохын тулд үйлдвэрлэгчид Фталат бүлгийн бодисыг их хэмжээгээр хольдог.
Фталат бол "Дотоод шүүрлийн үйл ажиллагааг саатуулагч" юм. Энэ бодис хүүхдийн биед амаар болон арьсаар дамжин орохдоо "Эстроген" дааврыг дуурайж, бие махбодийг хуурдаг.
Үр дагавар: Охидын бэлгийн бойжилт хэт эрт эхлэх, хөвгүүдийн бэлэг эрхтний хөгжил саатах, ирээдүйд үргүйдэл үүсгэх, улмаар хөх болон төмсөгний хорт хавдрын эх үүсвэр болдог. Европын Холбоонд (REACH стандарт) хүүхдийн тоглоомд фталатын хэмжээг 0.1 хувиас хэтрүүлэхийг хатуу хориглодог бол хяналтгүй орж ирж буй хямд тоглоомуудад энэ хэмжээ 30-40 хувь хүртэл өндөр байдаг. Бид хүүхдээ тоглож байна гэж боддог ч үнэндээ тэд химийн бодис "хөхөж" байна.
2. Бэлэн хувцас: Арьсаар нэвчих хор
Турк, Хятадаас орж ирж буй "экспортын бус", маш хямд нийлэг хувцаснуудад тод өнгө оруулахын тулд Азо будаг ашигладаг.
Азо будаг нь хүний хөлс болон арьсны гадаргуу дээрх бактеритай урвалд орох үедээ задарч Aromatic amines ялгаруулдаг. Энэ нь Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын Хавдар судлалын агентлагаас IARC баталсан 1-р зэрэглэлийн хорт хавдар үүсгэгч юм.
Үр дагавар: Энэ бодис арьсны нүх сүвээр шууд цусанд нэвтэрч, давсагны хорт хавдар үүсгэх эрсдэлийг эрс нэмэгдүүлдэг. Мөн хувцсыг үрчийлгэхгүй, хэлбэрээ хадгалахын тулд Формальдегид цацдаг бөгөөд энэ нь амьсгалын замын хорт хавдар, цусны хорт хавдар үүсгэгч хүчтэй хор юм. Таны өмсөж буй хямд хувцаснаас үнэртдэг хурц үнэр бол шинэ хувцасны үнэр биш, харин хорт бодисын ууршилт юм.
3. Гоо сайхан: Нүүрэн дээрх хүнд металлууд
10,000 төгрөгийн "ком" гоо сайхны бүтээгдэхүүний өртөг нь сав баглаа, тээврээ хасахад доторх "шингэн" нь ердөө уснаас хямд гарна. Тэгвэл дотор нь юу байна вэ?
Лабораторийн шинжилгээгээр хямд уруулын будаг, тень, пудрээс Хар тугалга, Кадми, Мөнгөн ус, Асбест илэрдэг. Эдгээр хүнд металлууд хүний биеэс гадагшилдаггүй, харин эд эрхтэнд хуримтлагддаг
Үр дагавар: Мөнгөн ус нь мэдрэлийн системийг гэмтээж, бөөрний дутагдалд оруулдаг. Хар тугалга нь тархины үйл ажиллагааг саатуулж, оюуны хомсдол үүсгэнэ. Асбест нь уушгины мезотелиома хэмээх эмчилгээгүй хорт хавдрыг үүсгэдэг.
ХОЁР. "ЧАНАРЫН ДАВХАР СТАНДАРТ"
Дэлхийн худалдаа өнөөдөр "Чанарын давхар стандарт" дээр тогтож байна. Үйлдвэрлэгч орнууд (Хятад, Турк гэх мэт) бүтээгдэхүүнээ гурван ангилалд хуваадаг:
Дотоодын болон Өндөр хөгжилтэй орны зах зээлд (ЕХ, АНУ, Япон): Энд хяналт маш хатуу. БНСУ-д 2018 онд матрассны хэрэг гарахад (Радон ялгарсан) төр нь шууд татан авалт хийж, бүх бүтээгдэхүүнийг устгалд оруулсан. Европт "RAPEX" (Rapid Alert System) систем ажиллаж, долоо хоног бүр хил дээрээс буцаагдсан хортой барааг зарладаг.
Хоёрдугаар зэрэглэлийн зах зээл (Хөгжиж буй орнууд - Монгол): "Нэгдүгээр зах зээл"-ийн стандартад тэнцээгүй, химийн бодисын агууламж нь зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс хэтэрсэн, гологдсон бараанууд хаашаа явдаг вэ?
Тэднийг устгах нь үйлдвэрлэгчид өндөр зардалтай. Тиймээс хяналт султай, авлигад идэгдсэн гаалийн системтэй орнууд руу "экспорт" нэрээр шахдаг.
Монгол Улс харамсалтай нь энэ "хогийн цэг" ангилалд багтаж байна. Бидний хэрэглэж буй угаалгын нунтаг, аяга таваг угаагч шингэн хүртэл Европын зах зээлд зарагддаг ижил нэртэй бүтээгдэхүүнээс химийн найрлагын хувьд тэс өөр, фосфат болон гадаргуугийн идэвхт бодис ихтэй, илүү хортой хувилбар нь байдаг.
ГУРАВ. МОНГОЛЫН ХЯНАЛТГҮЙ БАЙДАЛ
Монгол Улсын хилээр нэвтэрч буй барааг хянах тогтолцоо үндсэндээ дампуурсан гэхэд хилсдэхгүй.
1. Алтанбулаг чөлөөт бүс
Оросоос орж ирж буй хүнсний бүтээгдэхүүн, ялангуяа лаазалсан зүйлс, чихэр, майонез зэрэг нь Оросын дотоодын зах зээл дээр хугацаа нь дууссан эсвэл дуусах дөхсөн бараанууд байх магадлал маш өндөр. Жижиг үйлдвэрүүд хугацаа нь дууссан барааны шошгыг химийн бодисоор арилгаж, шинэ огноо дардгийг "re-dating" гэж нэрлэдэг. Монголын хил дээр зөвхөн цаасан дээрх бичиг баримтыг харахаас биш, тухайн хүнсний бүтээгдэхүүний исэлдэлтийн түвшинг хэмжиж, хуучин бараа эсэхийг тогтоох лабораторийн хүчин чадал дутмаг байна.
2. Онлайн худалдаа: Хяналтгүй бүс
Facebook, Instagram, TikTok-оор зарагдаж буй бараанд ЯМАР Ч хяналт алга. Хятадын Pinduoduo, Taobao дээрх хамгийн хямд, чанарын шаардлага хангаагүй барааг Монголын "Лайвчин" гэх хувь хүмүүс зөөж байна. Энд гаалийн бүрдүүлэлт, мэргэжлийн хяналтын дүгнэлт гэж зүйл огт байхгүй. Хэрэглэгч хордоод гомдол гаргах гэхээр хариуцах эзэн, хаяг олддоггүй. Энэ бол татвараас зайлсхийсэн, үндэсний аюулгүй байдлын эсрэг гэмт хэрэг юм.
ДӨРӨВ. БАРИЛГЫН МАТЕРИАЛ
Хүнсний болон ахуйн бараанаас гадна барилгын материал бол хамгийн том, чимээгүй алуурчин юм.
VOC (Дэгдэмхий органик нэгдлүүд): Хятадын хямд обой, цавуу, ламинат шал, будагнаас Бензол, Толуол, Ксилол зэрэг хорт хий тасралтгүй 3-5 жилийн турш ялгардаг. Бензол нь ДЭМБ-ын судалгаагаар цусны хорт хавдар үүсгэх гол хүчин зүйл болдог.
Радон хий: Хямд өртөгтэй барилгын дүүргэлтийн материал, зарим төрлийн боржин чулуу, бетоноос Радон хий ялгардаг. Радон бол үнэр, өнгө, амтгүй цацраг идэвхт хий. Монголд тамхи татдаггүй хүмүүс уушгины хорт хавдраар өвчилж буй гол шалтгааны нэг нь битүүмжлэл сайтай шинэ орон сууцанд хуримтлагдсан Радон хий юм.
ТАВ: ХҮНС НЭРТЭЙ ХИМИЙН ЗЭВСЭГ
Бид хувцас, тоглоомыг болгоомжлоод авч болох ч хүнсийг идэхгүйгээр амьдрах аргагүй. Харамсалтай нь Монголын дэлгүүрийн лангуунууд, ялангуяа хүүхдийн нүд хужирладаг хэсгүүд өнөөдөр "Хорт хавдрын инкубатор" болж хувирчээ.
1. Жимс, Ногоо: "Шинэ" харагдахын тулд юу шингээдэг вэ?
Монголд импортоор орж ирж буй жимс, ногооны дийлэнх нь Хятадаас гаралтай. Та хэзээ нэгэн цагт алим аваад сар хадгалахад яагаад муудахгүй, ялзрахгүй, хатсан ч хэлбэрээ алдахгүй байгааг гайхаж байсан уу?
Пестицид ба Гербицид (Хортон шавьж, зэрлэг ургамал устгагч):
Гаалийн лабораторид жимсний зөвхөн гадаргууг шалгадаг байж магадгүй. Гэтэл орчин үеийн пестицидүүд нь ургамлын үндэс, ишээр дамжин жимснийхээ эд эсэд шингэдэг. Үүнийг хальслаад ч арилгаж чадахгүй.
Дифениламин ба Лаа: Алим, лийр зэрэг жимсийг гялалзуулж, удаан хадгалахын тулд нефтийн гаралтай лаа болон дифениламинаар бүрдэг. Энэ бодис нь элэгний хорт хавдар үүсгэх эрсдэлтэй тул Европын Холбоо (EU) 2012 оноос хойш хэрэглээг нь эрс хязгаарласан.
Харин Монголд орж ирж буй "гялгар" алимнуудад энэ хяналт бий юу?
Бусад орны туршлага: Япон улс импортын жимснээс пестицидийн үлдэгдэл зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс 0.01 мг-аар хэтрэхэд л тухайн бүхэл бүтэн чингэлэгийг тэр чигт нь устгалд оруулдаг.
2. Чипс, Печень, Жигнэмэг: Транс тос ба Акриламидын "Бөмбөг"
Хүүхдүүдийн дуртай, хямдхан чипс, өнгө өнгийн кремтэй жигнэмэгүүд яагаад ийм хямд байдаг вэ?
Тэд жинхэнэ цөцгийн тос, жинхэнэ шоколад ашигладаггүй учраас тэр.
Транс тос (Hydrogenated Oils): "Ургамлын тос" гэсэн гоё нэртэй боловч үнэндээ химийн аргаар хатууруулсан маргарин буюу транс тос. Энэ нь хүний биеийн эсэд нэвтэрч, эсийн ханыг хатууруулснаар хорт хавдар болон зүрхний шигдээс үүсгэдэг №1 хүнсний дайсан.
Дани, Швейцарь зэрэг орнууд транс тосыг хүнсэнд хэрэглэхийг бүрэн хориглосон. Харин манайд орж ирж буй орос, хятад печень, вафлины найрлагад "Hydrogenated vegetable oil" гэж бичээстэй байдаг ч хэн ч тоож хардаггүй.
Акриламид (Acrylamide): Чипсийг өндөр хэмд шарах үед цардуул нь химийн урвалд орж Акриламид гэх бодис үүсгэдэг. Энэ нь ДЭМБ-аас баталсан хорт хавдар үүсгэгч бодис юм.
Титан диоксид (E171): Жигнэмэгийн кремийг цав цагаан, гялалзсан харагдуулахын тулд энэ бодисыг ашигладаг. Европын Холбоо 2022 онд Титан диоксидыг "Генотоксик" (ДНХ-г гэмтээдэг) байж болзошгүй гэж үзэн хүнсэнд хэрэглэхийг ХОРИГЛОСОН. Гэтэл Монголын дэлгүүрүүдэд зарагдаж буй хямд чихэр, печень, бохьнуудад энэ бодис "E171" нэрээрээ, эсвэл зүгээр л "White colorant" нэрээр байж л байна. Европт гологдсон бараа Монголд ирж байна гэсэн үг.
3. Хүүхдийн ундаа, Чихэр: Өнгө будаг ба "Коктейль эффект"
1000 төгрөгийн ундаа, 500 төгрөгийн резинэн чихэр. Энэ бол зүгээр л сахар, ус, химийн будаг гурав юм.
Нийлэг будагч бодисууд:
Таны хүүхдийн хэлээ улаан, цэнхэр болгож буй тэр чихэрнүүд Red 40 (E129), Yellow 5 (E102) зэрэг газрын тосноос гаргаж авсан будагтай байдаг.
Их Британийн Саутхэмптоны Их Сургуулийн судалгаагаар эдгээр будаг нь хүүхдийн тархинд нөлөөлж, анхаарал дутмагшил (ADHD) болон хэт хөдөлгөөнт эмгэгийг үүсгэдэг болохыг тогтоосон. Европын зарим орнуудад ийм будагтай бүтээгдэхүүн дээр "Хүүхдийн анхаарал төвлөрөлтөд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй" гэсэн анхааруулга заавал байхыг шаарддаг.
Монголд ийм анхааруулга бий юу?
Бензол: Зарим хямд ундаанд хадгалах хугацааг уртасгахын тулд Натрийн бензоат (Sodium Benzoate) хийдэг. Хэрэв тухайн ундаанд Витамин С нэмэлтээр орсон бол энэ хоёр бодис урвалд орж Бензол үүсгэдэг. Бензол бол цусны хорт хавдар үүсгэгч хамгийн аюултай бодисын нэг.
Бид "Орос печень гоё амттай", "Хятад алим том гоё" гэж ярьдаг. Гэтэл "Гоё амт" нь транс тос, сахар орлуулагч, "Гоё харагдах байдал" нь пестицид, химийн будгийн үр дүн байдаг. Бусад орнууд иргэдээ хамгаалахын тулд "Хортой жагсаалт" гаргаж, хил дээрээ "Шүүлтүүр" тавьж байхад, Монгол Улс ходоодоороо хог түүж байна.
ЗУРГАА. ДҮГНЭЛТ: Шинжилгээ ба Гарц
Бусад улс орнууд яадаг вэ? Тэд "Лабораторийн дайн" хийдэг.
АНУ-ын CPSC (Хэрэглээний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдлын комисс) нь хил дээр ирсэн тоглоомыг рентген флуоресценцийн анализатораар газар дээр нь шалгаж, хар тугалга илэрвэл шууд хураадаг.
Солонгосын KATS (Технологи, стандартын агентлаг) нь "KC" тэмдэглэгээгүй нэг ч барааг дотоодын зах зээлдээ оруулдаггүй.
Манай гаалийн төв лабораториудад өндөр нарийвчлалтай GC-MS (Хийн хроматограф-масс спектрометр), HPLC (Өндөр мэдрэмжит шингэний хроматограф) зэрэг багаж төхөөрөмж хангалтгүй, байгаа хэд нь урвалж бодисгүй, эсвэл боловсон хүчин дутмаг байдлаас болж бүрэн хүчин чадлаараа ажилладаггүй.
Бид яах ёстой вэ?
Энэ бол хувь хүний сонголт гэхээсээ илүү Төрийн бодлогын алдаа юм. Хямд барааг хориглох боломжгүй ч, "Аюултай бараа"-г хориглох бүрэн боломжтой.
Гаалийн хяналтыг зөвхөн бичиг баримт бүрдүүлэлт биш, "Химийн найрлагын хяналт" болгон өөрчлөх.
Хортой бараа оруулж ирсэн импортлогч, онлайн дэлгүүрүүдийг олон нийтэд зарлаж, дахин худалдаа эрхлэх эрхийг нь хасдаг хуулийн хатуу зохицуулалт хэрэгтэй.
Хэрэглэгчид бид "Хямд бол чанаргүй" гэдэг ойлголтоос "Хямд бол ҮХЭЛ" гэдэг ойлголт руу шилжих цаг иржээ.
Монгол хүний амь нас 10,000 төгрөгийн үнэ цэнэтэй гэж үү?
[ DEJA VU ]
Ашигласан гол эх сурвалжууд:
World Health Organization (WHO) - "Children's Health and the Environment" report.
International Agency for Research on Cancer (IARC) - Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans (Benzene, Formaldehyde, Azo dyes).
European Commission - RAPEX (Rapid Alert System for dangerous non-food products) Annual Reports.
U.S. Consumer Product Safety Commission (CPSC) - Phthalates and Lead Regulations.
National Institute of Environmental Research (NIER), South Korea - Investigations on Radon in Mattresses (2018 case).
Scientific Journal "Environmental Science & Technology" - Articles on Microplastics and Additives in Toys.
