Цус сэлбэлт судлалын үндэсний төв нь цус цусан бүтээгдэхүүний нөөц, аюулгүй байдал, цус сэлбэлтийн чиглэлээр лавлагаа тусламж үзүүлэх, оношилгоо, эмчилгээний заавар, стандарт, арга зүйн зөвлөмж боловсруулах, цус сэлбэлтийн чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэх, давтан сургах, судалгаа шинжилгээний ажлыг хариуцан ажилладаг Эрүүл мэндийн яамны харьяа төрөлжсөн нарийн мэргэжлийнтөв юм. Бид төвийн алсын харааг шинэчлэн 2025 он гэхэд цус сэлбэлт судлалын чиглэлээр Азидаа тэргүүлэгч орны жишигт хүрэх зорилгоор чадварлаг багийг бүрдүүлэн, дэвшилтэт технологи, инновацид тулгуурлан, үйлчлүүлэгчийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн тусламж, үйлчилгээг тэгш, хүртээмжтэй хүргэхээр чармайн ажиллаж байна.
Тусгай мэргэжлийн төвүүдээс анх удаа 2014 онд Эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний технологи, чанарын үзүүлэлтээр магадлан итгэмжлэгдсэн бөгөөд үйл ажиллагаандаа 2015 онд ISO 15189:2008 Эрүүл мэндийн лаборатори чанар ба чадавхид тавигдах шаардлага, 2017 онд MNS ISО 9001:2016 Чанарын менежментийн тогтолцоо, 2018 онд MNS OHSAS 18001:2012 Хөдөлмөрийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын удирдлагын тогтолцоо гэсэн олон улсын 3 стандартыг нэвтрүүлсэн эрүүл мэндийн салбарын АНХНЫ БАЙГУУЛЛАГА боллоо.
Түүхийн хуудаснаас авч үзвэл 1938 онд Улсын төв эмнэлгийн эмч В.Ичинхорлоо (хожмын нэрт мэс засалч доктор, профессор)-гоос орос эмч В.Т.Глушныков цус авч өвчтөн Лувсандоржид сэлбэсэн нь эрүүлийг хамгаалахын түүхэнд тэмдэглэгдсэн анхны цус сэлбэлт болжээ. 1939 оны Халх голын, 1945 оны чөлөөлөх дайны жилүүдэд фронтын цэргийн эмч нарын удирдлагын дор тэр үеийн эмнэлгийн санитар, байлдагч нараас цус авч шархадсан цэрэг, дайчдыг эмчилж байсан.
Анх 1956 оны БНМАУ-ын СнЗ-ын 16-р тогтоолоор Мэс заслын эмнэлгийн дэргэд 3.5 орон тоотой “Цус сольж эмчлэх газар” нэртэйгээр байгуулагдаж, 1962 оны 12 дугаар сарын 26-ны БНМАУ-ын СнЗ-ийн 505-р тогтоолоор бие даасан Цус сэлбэх төв станцыг байгуулан ажилласан түүхтэй. 1973 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 253-р тогтоолоор хуучин Бактер шинжилгээний газрыг Цус сэлбэх төв станцтай нэгтгэн ”Биобэлдмэл, цусны үйлдвэр шинжилгээний институт” нэртэйгээр аж ахуйн тооцоотой болгон шинэчлэн зохион байгуулсан ба 1987 онд СнЗ-ийн 11-р тогтоолоор ”Цус сэлбэх станц”-ыг бие даалган Биобэлдмэл, цусны үйлдвэр шинжилгээний институт болгон өөрчилсөн.
1990 онд Эрүүлийг хамгаалах, нийгэм хангамжийн сайдын А/154 тоот тушаалаар Биобэлдмэл, цусны үйлдвэр шинжилгээний институтийг Цус сэлбэлт судлалын төв нэртэй болгож, 2007 оны 5-р сарын 28-ны өдрийн 138 тоот тушаалаар цусны төвийн үүрэг үйл ажиллагааг өргөжүүлж бүтэц орон тоог нэмэгдүүлэн Цус Сэлбэлт Судлалын Үндэсний Төв болгон, 2013 оноос төвийн үйл ажиллагааг цахим системд бүрэн шилжүүлж, улсын хэмжээнд цахим сүлжээ системийг нэвтрүүлсэн улсын хэмжээний лавлагаа төв болж өргөжсөн.
Тус төвийн шинэ барилга Монгол улсын Засгийн газрын хөрөнгө оруулалтаар 2016 онд ашиглалтанд орж, АХБ-ны “Эрүүл мэндийн салбарын хөгжил хөтөлбөр 5” төслийн хүрээнд цусны албаны 26 салбар төвийн иж бүрэн барилга байгууламжийн шинэчлэл хийгдсэн. Түүнчлэн цус цуглуулах, шинжлэх, үйлдвэрлэх, хадгалах, тээвэрлэх, эмнэлгийн иж бүрэн тоног төхөөрөмжөөр 100% бүрэн хангагдан үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үүний үр дүнд олон улсын жишигт хүрсэн шинэ технологиудыг нэвтрүүлэн нутагшуулж, эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийн засвар үйлчилгээний нэгжийг анхлан байгуулж үйл ажиллагаагаа жигдрүүлэн ажиллаж байна.
Донор зохион байгуулалт, цусны донорын хөдөлгөөн:
Цусны бие даасан алба үүссэн цагаас эхлэн Монголын улаан загалмай нийгэмлэг улс орондоо хүмүүнлэгийн үйлсийг гардан бүтээгчийн хувьд донорын үйлсийг сурталчлах, дэмжих ажилд онцгүй анхаарч 1963 онд “Хүндэт донор” цол тэмдэг бий болсон ба цусаа өгсөн нийт 1192 донороос анхны 19 Хүндэт донор төрсөн билээ. 1963-1973 онд идэвхтэй, бэлтгэл гэсэн 2 төрлийн донорын хэлбэртэй, төлбөртэй донорын тогтолцоотой байсан бөгөөд энэ үед жилд дунджаар 28 Хүндэт донор төрж байжээ. 1978 оны 168 дугаар шийдвэрээр “Донорын цусыг үнэгүй авах явуулын бригадын үйл ажиллагаа”-г оновчтой саналаар баталсан байдаг. 1972-1977 онд явуулын бригадаар авлагагүйгээр цусаа өгөх донорын тоо 40% байсан бол 1978-1980 онд энэ тоо 60% болж нэмэгдсэн. 1990 оны эхээр яаралтай хэрэгцээг хангах зорилгоор төрөл төрөгсдийн донорын тоо эрс өсч, сайн дураар цусаа өгөх донорын тоо, болон явуулын бригадад цус өгөх донорын тоо 2 дахин буурч эмнэлгүүдийг шаардлагатай ЦЦБ-ээр хангаж чадахгүйд хүрч байв. Ингээд цусны албаны бүх түвшинд нийлэг хүүдийн технологид шилжин цус, цусан бүтээгдэхүүний чанарыг сайжруулж, хадгалалтыг хадгалалтын хугацааг уртасганаас 1994 оноос төлбөртэй донорын тогтолцоог өөрчлөн 100% сайн дурын авлагагүй цусны донорын тогтолцоонд шилжиж эхэлсэн.
2000 онд Монгол улсын Их хурлаар “Донорын тухай” хууль батлагдсан гарч Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди нийт ард түмэндээ хандан цусны донорын эгнээнд нэгдэхийг уриалан, цусны албаны харьяалал, санхүүжилтийн асуудал хуулийн хүрээнд зохицуулах боломжтой болсон. 2007 онд УИХ-ын тогтоолоор “Монгол улсын төрөөс донорын цус цусан бүтээгдэхүүний хангамжийг сайжруулах, аюулгүй байдлыг хангах талаар баримтлах бодлого”-ыг баталсан ба 2008 онд МУЗГ-ын 111 тоот тогтоолоор 2008-2015 онд хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг батлан амжилттай хэрэгжүүлсэн.
Монгол улс 2016 онд Сайн дурын, авлагагүй цусны донорын эгнээд 100% нэгдсэн улс болсан явдал нь Австралийн Мельбурны 2009 оны тунхаглалд заасан “2020 он гэхэд бүх улс орнууд сайн дурын авлагагүй донортой болъё” гэсэн үзүүлэлтэнд таван жилийн өмнө хүрсэн томоохон амжилтын нэг юм. Ингээд донорын тоо сүүлийн жилүүдээр маш идэвхтэй өссөн нэмэгдэж хүн амын дунд цусны донорын талаар мэдлэг, хандлага, дадал сайжирч байна. Энэ нь 2013 онд тус төвд Маркетингийн нэгжийг шинээр бий болгосноор олон талт хэлбэрээр донорын сургалт сурталчлгаа, донор элсүүлэлийг нэмэгдүүлэх, цусаа бэлэглэх тэмдэглэлт өдрүүдийг зохион явуулах, сайн дурын донорын сургагч багш бэлтгэх, сургалтуудыг тогтмол зохион байгуулах, доноруудыг урамшуулах, алдаршуулах үйл ажиллагаа илүү өргөн зохион байгуулагдаж байгаатай холбоотой. Мөн донор хадгалалтыг сайжруулах чиглэлээр цусны донорын нийгмийн халамжийн асуудалд анхааран холбогдох тушаал журам батлуулан хүндэт донорууд жилд 1 удаа үнэгүй сувилалд амрах, нийтийн тээврийн хэрэгслээр үнэгүй зорчих эрх олгох, “Шударга журам” бусад төрийн одон медалиар шагнуулах зэрэг олон талт үйл ажиллагааг зохион байгуулан ажилладаг болсон.
2003 оноос эхлэн жил бүрийн 6 дугаар сарын 14-ны өдөр уламжлал болгон “Цусны донорын Дэлхийн өдөр”-ийг нэг уриан дор улс орон даяар зохион байгуулж доноруудыг алдаршуулах, талархал илэрхийлэх олон талт арга хэмжээг тогтмол зохион явуулж байна. Сүүлийн жилүүдэд хийгдсэн томоохон ажлуудаас дурдвал Сар бүрийн 3-ны өдрийг “Цусаа бэлэглэх өдөр” болгон нийт 50 удаа, тэмдэглэж ирсэн. Мөн жил бүрийн 01 дүгээр сарын 03-ны өдрийг “Цусны донорын Үндэсний өдөр” болгон 4 удаа зохион байгуулсан байна. Цусны “Хүндэт донор”-ууд 35 удаа цусаа өгч болзол хангасны дараа цаашид тогтмол цусаа бэлэглэгч донороор хадгалж үлдэх зорилгоор Цус сэлбэлт судлалын үндэсний төвийн захирлын 2016 оны а/52 дугаар тоот тушаалын 2-р хавсралтанд “Донор алдаршуулах журам” заасны дагуу олон талт үйл ажиллагааг зохион байгуулан ажилладаг. Үүнд:
5-9 удаа цусаа бэлэглэсэн бол Төвийн Захирлын нэрэмжит “Талархал”;
10, 20, 30, 40, 50 удаа цусаа бэлэглэсэн бол “Бахархал” тэмдэг;
70-аас дээш удаа цусаа бэлэглэсэн бол “Хүрэл донор”;
100-аас дээш удаа цусаа бэлэглэсэн бол ”Мөнгөн донор”;
150 болон түүнээс дээш удаа цусаа бэлэглэсэн бол Алтан донор” цол тэмдгээр тус тус шагнан урамшуулдаг болсон.
Цусны донорууд болон донор зохион байгуулагч нарыг алдаршуулах, урамшуулах үйл ажиллагааг эрчимжүүлсэний үр дүнд нийт хүн амд эзлэх цус өгөлтийн хувь улсын хэмжээнд 1,1%, Улаанбаатар хотын хэмжээнд 1,8%-тай байгаа нь ДЭМБ-ын зөвлөмжид дөхсөн үзүүлэлт юм.
Төгсгөлд нь тус төвтэй тогтмол хамтран ажилладаг “Монголын донорын холбоо” ТББ үүсгэн байгуулагдсаны 20 жилийн ойн мэндийг дэвшүүлж, тус холбооны үүсгэн байгуулагч, гишүүд дэмжигчид болон үе үеийн ачтан доноруудадаа эрүүл энх, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.
Хүндэтгэсэн: ЦССҮТ-ийн захирал, дэд профессор Н.Эрдэнэбаяр
Нийгмийн эрүүл мэндийн мэргэжилтэн Д.Дулмаа
