FDH Clinic

29/01/2026

29/01/2026

🩺 मधुमेह सचेतना सन्देश

जब तपाईंको स्वास्थ्यको कुरा आउँछ, यो तपाईंको आफ्नै छनोट हो। खानपान र जीवनशैलीसम्बन्धी निर्णयहरू डर, मार्केटिङ वा फार्मा–धकेलिएको एजेन्डाबाट होइन, शरीरको जैविक सत्य र सामान्य समझदारीबाट निर्देशित हुनुपर्छ।

टाइप २ मधुमेह चिनीको कमीले हुने रोग होइन।
यो वास्तवमा कार्बोहाइड्रेटको अत्यधिक सेवन (carb overload)बाट हुने रोग हो।

वर्षौंसम्म मानिसहरूलाई उच्च कार्बोहाइड्रेटयुक्त र अत्यधिक प्रशोधित आहार जारी राख्दै औषधि थपेर मधुमेह नियन्त्रण गर्न भनियो। यस्तो तरिकाले रोगको जड होइन, केवल रिपोर्टका नम्बरहरू मात्र नियन्त्रण गर्छ।

वास्तविक समस्या के हो?
अत्यधिक प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट जस्तै परिष्कृत अन्न, चिनी, प्याकेटका खानेकुरा—ले लगातार उच्च इन्सुलिन स्तर, इन्सुलिन प्रतिरोध र अन्ततः मधुमेह निम्त्याउँछ।

समाधान तपाईंको थालबाट सुरु हुन्छ।

मधुमेह–अनुकूल थालमा समावेश हुनुपर्छ:

🥩 पर्याप्त प्रोटिन (अण्डा, माछा, मासु, पनिर)
🥦 स्टार्च कम भएका तरकारीहरू
🧈 स्वस्थ प्राकृतिक बोसो
🚫 प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट र चिनी न्यून वा पूर्ण रूपमा हटाउने**

प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट हटाएर ,धेरै व्यक्तिले रगतको चिनी राम्रोसँग नियन्त्रण गर्न, इन्सुलिन प्रतिरोध घटाउन, र उचित चिकित्सकीय निगरानीमा टाइप २ मधुमेह उल्ट्याउनसम्म** सफल भएका छन्।

मधुमेह सचेतना डर फैलाउने कुरा होइन।
यो कारण बुझ्ने, नियन्त्रण फिर्ता लिने, र वास्तविक खाना छान्ने विषय हो।

तपाईंको स्वास्थ्य। तपाईंको थाल। तपाईंको छनोट।

28/01/2026

नुन- बुझ्न सके सुन | TAMASOMA JYOTIRGAMAYA | DR. DILJAN MANSOOR | AP1HD

27/01/2026

के मस्तिष्कलाई कार्बोहाईड्रेट चाहिन्छ ?
शुरुमा कार्बोहाइड्रेट (Carbohydrate) बारे सामान्य जानकारी
हामीले दैनिक खाने खानाबाट प्राप्त हुने फाइबर (FIBER) बाहेक, खानाबाट प्राप्त हुने कार्बोहाइड्रेटलाई हाम्रो शरिरको लागि अत्यावश्यक मानिदैन । प्रत्येक प्रमुख पोषणयुक्त खानेकुराहरुमा शरिरलाई आवश्यक पर्ने धेरै कम्पाउण्डहरु रहेका हुन्छन् । जस्तै: नौ आवश्यक एमिनो एसिडहरु (AMINO ACID), दुई फ्याट एसिड (OMEGA 3, OMEGA 6) र अरु धेरै भिटामिन र खनिजहरु ।

मानिसको शरिरको लागि आवश्यक हुने फ्याटी एसिड (FATTY ACID) को बारेमा हामी सबैले सुनेकै छौं । तर के हामीलाई कार्बोहाइड्रेट अत्यावश्यक छ भनेर कहिल्यै सुनेका छौं ? अत्यावश्यक मतलब यो हुन्छ कि हाम्रो शरिरले उक्त पदार्थ बनाउन सक्दैन र हामीले खानेकुराबाट पुर्ति गर्नुपर्ने हुन्छ । कार्बोहाइड्रेट अत्यावश्यक यसअर्थमा होईन कि शरिरको लागि आवश्यक ग्लुकोज, जसको अधिक श्रोत कार्बोहाइड्रेट हो र आवश्यक ग्लुकोज हाम्रो शरिरले आफैं बनाउन सक्षम रहन्छ ।

हामीलाई आवश्यक माक्रोन्युट्रेन्टस् (खानामा समावेश गर्नुपर्ने अत्यावश्यक तत्वहरु) हाम्रो दैनिक खानामा चाहिन्छ किनकी यि तत्वहरु हाम्रो शरीरले आफैंले बनाउन सक्षम हुँदैन । किटो डाईट, लो कार्ब डाईट र कार्निवोर डाईट (माछा, मासु, अन्डा मात्र) मा ग्लुकोनियोजेनेसिस (मांशपेसी र कलेजोमा भएको ग्लाईकोजेनलाई टुक्राएर ग्लुकोज बनाउने) प्रकृया मार्फत प्रोटिन र फ्याट लाई ग्लुकोजमा परिणत हुन्छ ।

यदि हाम्रो शरिरले प्रोटिन र फ्याटबाट ग्लुकोज उत्पादन गर्न सक्छ भने त्यसको बाहिरी श्रोत अर्थात खानाबाट प्राप्त हुने कार्बोहाईड्रेटलाई अत्यावश्यक (Essential) भनिदैन । मानिस बाँच्नको निम्ति ग्लुकोज यति आवश्यक हुन्छ कि यसलाई उत्पादन गर्न प्राकृतिक रुपमा नै शरिरको संयन्त्र विकास गरेको हुन्छ ।

निरन्तर रुपमा कम कार्बोहाईड्रेटयुक्त खाना (Low Carb Diet) खाने मानिसले राम्रो महशुस गर्न र कार्य क्षमता चुस्त राख्न सक्षम हुन्छन् । कम कार्बोहाईड्रेटयुक्त खाना यसप्रकार उपयोगि हुन सक्छन्:
• न्यूरोलोजिकल समस्याहरु भएकाको लागि (Neurological Issues- Epilepsy, Alzheimer, etc)
• मधुमेहका बिरामीको लागि (Sever Blood Sugar Issues - Diabetes)
• तौल नियन्त्रणको लागि (Weight Loss)
• पेट सम्बन्धी समस्याहुनेको लागि (Gut Issues)
• रगतमा चीनीको नियमन गर्न (Blood Sugar Regulation)
• मुड गढबढी हुन नदिन (Mood Disturbance)
• पाचन सम्बन्धी समस्या हुनेको लागि (Digestive Issues)

के मस्तिष्कलाई Carbohydrate चाहिन्छ?
यदि चिकित्सा विज्ञानबारे चासो राख्नुहुन्छ भने कहिँ न कहिँ तपाईले सुन्नुभएको होला, 'मस्तिष्कलाई सक्रिय रहन कार्बोहाइड्रेटको आवश्यकता पर्दछ’ । पूर्णरुपमा Keto र Low Carbohydrate Diet लाई अनुशरण नगर्नको निमित्त उक्त तर्क विश्वसनीय सुनिन सक्छ । तर, के यो सही नै हो त ?

हाम्रो मस्तिष्कमा निरन्तर शक्ति आपुर्तिको आवश्यक पर्दछ । मस्तिष्क हाम्रो शरिरको सम्भवत सबैभन्दा व्यस्त अंग हो । यसले हामीलाई तुरुन्त निर्णयहरु लिन, पढ्न, बोल्न र तुरुन्त अन्य धेरै कार्यहरु गर्न निर्देशित गर्छ । जीवनको निम्ति अत्यावश्यकको रुपमा रहेको स्वास फेर्ने काम, शरीरको तापक्रम नियमन गर्ने काम र हर्मोनहरु उत्पादन गर्ने कामका निम्ति पनि मस्तिष्क जिम्मेवार रहन्छ । यसले स्नायु प्रणालीको केन्द्रीय भागको रुपमा काम गर्दछ । त्यस्तै, पुरै शरीरबाट सुचनाहरु प्राप्त गर्ने र पठाउने कार्य पनि गर्दछ ।
मस्तिष्कको तौल पुरा शरीरको दुई प्रतिशत मात्र हुन्छ तर यसले हामीले दैनिक उपयोग गर्ने शक्तिको बीस प्रतिशत शक्ति उपयोग गर्दछ । यी सबै महत्वपूर्ण कार्यहरु गर्न मस्तिष्कमा निरन्तर शक्तिको आपुर्ति आवश्यकता पर्दछ । जसको लागि मस्तिष्कले दुईमध्ये एक ग्लुकोज (Glucose) वा किटोन्स (Ketones) को उपयोग गर्दछ ।

यदि हामीले खानामा धेरै कार्बोहाइड्रेट लिन्छौं भने मस्तिष्कको उर्जाको स्रोत ग्लुकोज हुन्छ । कम कार्बोहाइड्रेटयुक्त खाना (Low Carbohydrate) वा किटो (Ketogenic Diet) लाई प्रयोग गर्छौं भने मस्तिष्कले किटोन्स (Ketones) लाई उर्जाको मुख्य स्रोतको रुपमा उपयोग गर्दछ । यसर्थ मस्तिष्कलाई कार्बोहाइड्रेट अत्यावश्यक छैन ।

कुनै किसिमको कार्बोहाइड्रेट (Carbohydrate) नखाँदा के हुन्छ ?
कार्बोहाइड्रेट सेवन गरेर मस्तिष्कलाई अधिकतम रुपमा कार्य गर्न एक दिनमा लगभग ११० देखि १४५ ग्राम ग्लुकोज आवश्यक पर्छ भन्ने अनुमान गरिएको छ । तर, आजभोलिको आधुनिक जीवन शैलीमा हामी अत्याधिक कार्बोहाइड्रेट सेवन गरिरहेका छौं । आजकलको सामान्य जीवनशैलीमा हामीले मस्तिष्कलाई चाहिने भन्दा झन्डै दोब्बर ग्लुकोज हामीले सेवन गरिरहेका छौं ।

यदि त्यसो हो भने हामीले प्रतिदिन ११० ग्राम भन्दा निकै कम कार्बोहाइड्रेट सेवन गरे के हुन्छ ? अथवा कार्बोहाइड्रेट बिल्कुल सेवन नगरे के हुन्छ ? के मस्तिष्कले काम गर्न छोड्छ ?

होईन ।

हाम्रो कलेजो र मांशपेशीहरुले ग्लुकोजलाई ग्लाईकोजिन (Glycogen) को रुपमा संचित गरेको हुन्छ । यो व्यक्तिपिच्छे फरक हुन सक्छ तर औषत तौल ७० केजी भएको मानिसले आफ्नो कलेजोमा १०० ग्राम ग्लाईकोजिन संचित गरेको हुन्छ ।

जब हामी लामो समयसम्म कार्बोहाइड्रेट सेवन बन्द गर्छौं, हाम्रो कलेजोमा भएको ग्लाईकोजिन टुक्रिएर ग्लुकोज बन्दछ र रगतमा मिसिन्छ । जसले रगतमा ग्लुकोजको स्तर तल झर्नबाट रोक्दछ । ग्लाईकोजिनको मात्रा कलेजोमा हुने भन्दा धेरै मांशपेसीहरुमा हुन्छ जसले मांशपेशीहरुमा निरन्तर शक्ति प्रदान गरिरहेको हुन्छ । तर, रगतमा गएर ग्लुकोजको मात्रा भने बढाउँदैन ।

यदि हामीले २४ देखि ४८ घन्टासम्म कार्बोहाइड्रेट सेवन गरेनौं भने ग्लाईकोजिन र इन्सुलिनको स्तर घट्न जान्छ । सँगै कडा व्यायाम पनि गर्यौं भने यो प्रकृया अझै छिटो हुन्छ । यस्तो स्थितिमा हाम्रो कलेजोले पानीमा धुलनशिल किटोन्स उत्पादन गर्दछ । जुन हामीले खाएको फ्याट, फ्याटी एसिड अथवा शरिरमा संचित बोसोबाट बन्ने गर्छ । यसरी बनेको किटोन्सले मस्तिष्कलाई अतिरिक्त उर्जा प्रदान गर्दछ । यसको अर्थ कार्बोहाइड्रेट कम भएको अवस्थामा उर्जाको अर्को स्रोतको रुपमा किटोन्स रहेको बुझ्न सकिन्छ ।

के मस्तिष्क किटोन्स (Ketones) मा मात्र निर्भर रहन सक्छ ?
मस्तिष्कलाई जहिले पनि केहि मात्रामा ग्लुकोजको आवश्यकता पर्दछ । यद्यपी अनुसन्धानकर्ताहरुले यो बताएका छन् कि सहिरुपमा Ketogenic Diet अनुशरण गर्नेहरुमा ७० प्रतिशत सम्म मस्तिष्कको निम्ति उर्जाको आवश्यकता किटोन्सबाट पुर्ति हुन्छ । बाँकीको निम्ति ग्लुकोनियोजेनेसिस (Gluconeogenesis) को प्रकृयाबाट कलेजोले ग्लुकोज बनाउँदछ ।

कलेजोले Glucose Synthesis गर्न प्रयोग गर्ने Compound हरु के के हुन् ?
• प्रोटिनबाट प्राप्त एमिनो एसिड
• शरिरको बोसो र खानाबाट प्राप्त हुने फ्याट टुक्रिएर बन्ने ग्लिसरोल (Glycerol) पाईरुवेट (Pyruvate) र ल्याक्टेट (Lactate)
तपाईंको शरीरले प्रोटीन र फ्याट (बोसो) लाई आफैं आवश्यकता अनुसार ग्लुकोजमा रूपान्तरण गर्न सक्छ । त्यसैले ग्लुकोजकै लागि भनेर कार्बोहाइड्रेट तपाईंको शरीरलाई आवश्यक हुँदैन । त्यसैले संचित रहेको ग्लुकोज, ग्लुकोनियोजेनेसिस (Gluconeogenesis) अथवा Ketone उत्पादन बाट हाम्रो कलेजोले मस्तिष्कको उर्जाको मागलाई पुरा गर्दछ । चाहे हामीले कुनै कार्बोहाइड्रेट खाऔं या नखाऔं ।

26/01/2026

A large, long-term Swedish study has found people who lived to 100 shared higher cholesterol and iron levels.

23/01/2026