02/02/2026
سماجي نظم ۽ ضبط: سنڌ جي عوامي ذهنيت جو هڪ ڪيفيتي (Qualitative) تحقيقي مطالعو
مون پنهنجي فيس بڪ پيج تي ڪجھ ڏينھن اڳ ھڪ وڊيو ڪلپ پوسٽ ڪئي ھئي. ان ۾ جپان ۾ روڊ جي پاسي تي بس اسٽاپ جو هڪ منظر ڏيکاريو ويو هو. ماڻهو قطار ۾ بيٺا هئا ۽ بس جو انتظار ڪري رهيا هئا. جئين ئي بس آئي، هو هڪ هڪ ڪري ان ۾ سوار ٿيا. هڪ عورت جيڪا بعد ۾ آئي هئي، اها بس جي دروازي تان لنگهي وئي پر سوار ٿيڻ کان اڳ قطار جي آخر تائين هلي وئي. مون ان سان گڏ هڪ ڪيپشن لکيو جنهن ۾ پڇيو ويو ته اسان سنڌ ۾ اهڙو نظم ۽ ضبط ڪڏهن ڏسنداسين. مون نوٽ ڪيو ته سنڌ ۾ اهڙي نظم ۽ ضبط جي کوٽ آهي، جتي ماڻهو اڪثر قطار ٺاهڻ بدران بسن تي چڙهڻ يا آفيسن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ تڪڙ ڪندا آهن. مون کي ان پوسٽ تي ڪافي تبصرا مليا. انهن مان 175 تبصرا سنڌ جي ماڻهن جي سوچ کي پرکڻ لاءِ ڪواليٽيٽوو (ڪيفيتي) ڊيٽا جي تجزيي ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. هي ڊيٽا سيٽ، جيتوڻيڪ وسيع نتيجن لاءِ ڪافي ناهي، پر اهم ۽ معنيٰ خيز بصيرت فراهم ڪري ٿو. مون پنهنجي وڊيو ڪلپ تي تبصرو ڪندڙ سنڌ جي ماڻهن جي سوچ جي عمل کي سمجهڻ لاءِ هڪ ڪيفيتي ڊيٽا تجزيي واري ايپليڪيشن استعمال ڪئي آهي.
هي تحرير صرف هڪ فيس بڪ پوسٽ تي آيل جوابن جو مجموعو ناهي، پر هي اسان جي قومي شعور جو هڪ آئينو آهي. جڏهن اسان جپان جي ان عورت کي قطار جي آخر ۾ ويندي ڏسون ٿا، ته اهو رڳو هڪ فرد جو عمل ناهي هوندو، پر اهو ان رياست جي ڪاميابيءَ جو ثبوت هوندو آهي، جتي سسٽم تي اعتماد ايترو پختو هجي جو ڪنهن کي به پنهنجو حق کسي وڃڻ جو خوف نه رهي. ان جي برعڪس، سنڌ ۾ بسن جي دروازن تي ٿيندڙ ڇڪتاڻ رڳو بدتہذيبي ناهي، پر اها ان گهري بي اعتماديءَ جو اظهار آهي، جتي هر ماڻهو محسوس ڪري ٿو ته جيڪڏهن هن تڪڙ نه ڪئي ته هو پنهنجي منزل کان رهجي ويندو.
تحقيقي طريقيڪار ۽ ڊيٽا جو بنياد
هن تجزيي لاءِ جن 175 تبصرن کي بنياد بڻايو ويو آهي، انهن کي جديد ڪيفيتي تحقيقي طريقن (Qualitative Research Methods) ذريعي پرکيو ويو. تجزيي دوران ’ٿيميٽڪ ڪوڊنگ‘ (Thematic Coding) جو استعمال ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ماڻهن جي مختلف راين مان هڪ جهڙا رجحان ۽ سوچ جا نمونا ڳولڻ هو. جيتوڻيڪ هي ڊيٽا سڄي سنڌ جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي، پر تبصره ڪندڙن جي لفظن ۾ موجود تلخي، اميد، نااميدي ۽ تجويزون اسان کي سماجي نفسيات سمجهڻ لاءِ هڪ مضبوط بنياد فراهم ڪن ٿيون. هن تجزيي مان اها ڳالهه واضح ٿي ته اسان جو عوام رڳو هڪ رخي سوچ نٿو رکي، پر هو پنهنجي سماجي زوال جا مختلف ڪارڻ ۽ حل پڻ ڄاڻي ٿو.
تحقيق مان حاصل ٿيل نتيجا: عوامي سوچ جا مختلف رُخ
تجزيي مان جيڪي اهم نتيجا نڪتا آهن، انهن کي جيڪڏهن بيان ڪجي ته اسان کي سنڌي سماج جي هڪ پيچيده تصوير نظر اچي ٿي. سڀ کان وڏو ۽ نمايان رجحان، جيڪو تقريبن 37.7 سيڪڙو تبصرن ۾ ظاهر ٿيو، سو ’سماجي نااميدي ۽ تقدير پرستي‘ جو آهي. هڪ وڏو گروهه اهو سمجهي ٿو ته اسان جي قوم ۾ سڌارو اچڻ ناممڪن آهي. ڪيترن ئي ماڻهن اهڙي سڌاري کي ”قيامت“ سان مشروط ڪيو آهي، جنهن جو مطلب اهو آهي ته هو پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪنهن به تبديليءَ جو امڪان نٿا ڏسن. هيءَ نااميدي ايتري گهري آهي جو ڪجهه ماڻهو 500 کان 5000 سالن جو وقت گهري رهيا آهن.
ٻيو اهم رخ حڪمراني ۽ انتظامي بدحاليءَ کي ذميوار قرار ڏيڻ جو آهي، جيڪو تقريبن 23.4 سيڪڙو تبصرن جو حصو رهيو. هتي عوام جي ڪاوڙ سڌو سنئون سياسي پارٽين (خاص ڪري پي پي پي)، وڏيرڪي نظام، پيرن، ميرن ۽ سردارن ڏانهن آهي. ماڻهن جو پختو يقين آهي ته جيستائين هي ڪرپٽ نظام ۽ ”ڀوتارڪو راڄ“ ختم نه ٿيندو، تيستائين عوام ۾ نظم ۽ ضبط اچڻ هڪ خواب ئي رهندو. ان کانسواءِ، 14.9 سيڪڙو ماڻهن تعليم ۽ تربيت کي واحد حل طور پيش ڪيو آهي. هنن جپان جي تعليمي ماڊل جو حوالو ڏيندي چيو ته پهرين اخلاق ۽ انسانيت سيکارڻ گهرجي، امتحان بعد ۾ ٿيڻ گهرجن.
نظم ۽ ضبط قائم ڪرڻ لاءِ سزا ۽ سختيءَ جي حمايت ڪندڙن جو تعداد 11.4 سيڪڙو آهي. هي اهو طبقو آهي جيڪو سمجهي ٿو ته اسان جي قوم رڳو ”لٺ“ يا ”پادر“ سان ئي سڌي ٿي سگهي ٿي. هنن ڪراچي ۾ اي-چالان جي سختي جو مثال ڏنو ته ڪيئن قانون جي پابنديءَ سان ماڻهو سيٽ بيلٽ ٻڌڻ شروع ڪري ڇڏيو آھي. ان کانسواءِ، تقريبن 6.9 سيڪڙو تبصرن ۾ وسيلن جي اڻاٺ ۽ انتظامي کوٽ کي نظم جي رڪاوٽ قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 5.7 سيڪڙو تبصرا ڪندڙن قومي سڃاڻپ ۽ مذهبي منافقت تي ڳالهائيندي چيو ته اسان رڳو نالي جا مسلمان آهيون، پر عملي طور جپانين کان گهڻو پوئتي آهيون.
سماجي بدحاليءَ جا بنيادي سبب: خيالن کان حقيقتن تائين
هن تحقيقي مطالعي مان اسان رڳو عوامي راءِ کي نٿا سمجهون، پر اسان کي ان جي پٺيان لڪل سببن تائين به پهچڻو پوندو. اسان جي سماج ۾ بد نظميءَ جو سڀ کان وڏو سبب ’سماجي ڪنڊيشننگ‘ آهي. ماڻهن گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان ڏٺو آهي ته جيڪو ماڻهو قانون تي هلي ٿو، سو پٺتي رهجي وڃي ٿو، ۽ جيڪو تڪڙ ڪري ٿو يا طاقتور جو ساٿ ڏئي ٿو، سو پنهنجو ڪم ڪرائي وٺي ٿو. هي survival-oriented ذهنيت اسان جي بقا جي جنگ جو نتيجو آهي. جڏهن بسون گهٽ هجن ۽ مسافر گهڻا، ته اتي شهري شعور کان وڌيڪ پنهنجي وجود بچائڻ جي جاکوڙ شروع ٿي ويندي آهي.
ٻيو اهم سبب رياست جو ڪمزور ڪردار آهي. قانون جي حڪمراني نه هجڻ جي ڪري ماڻهن جو سسٽم تان اعتماد کڄي ويو آهي. جڏهن هڪ آفيسر رڳو رشوت عيوض ڪم ڪري ٿو يا جڏهن لائين ۾ بيٺل غريب کي نظرانداز ڪري اثر رسوخ واري کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ته اتي نظم ۽ ضبط جو تصور مري ويندو آهي. هي سماجي رويو اسان کي ٻڌائي ٿو ته ماڻهو سسٽم ۽ ڍانچي جي گهر ڪن ٿا، نه ڪي رڳو اخلاقي ليڪچرن جي.
عوام ۽ حڪمرانن لاءِ پيغام: آئيني ۾ پاڻ کي ڏسڻ
پڙهندڙن ۽ عام شهرين لاءِ هي ڊيٽا هڪ موقعو آهي ته هو پاڻ کان سوال ڪن. اسان جڏهن نماز جي صفن ۾ گڏ بيهون ٿا، ته اتي ڪنهن به وڏيري يا سردار کي اڳتي نڪرڻ جي جرئت ناهي هوندي. جيڪڏهن اسان هڪ جڳهه تي نظم قائم ڪري سگهون ٿا، ته روڊن تي ڇو نٿا ڪري سگهون؟ اسان جي اندر ۾ جيڪا ”هڪ ٻئي کان اڳتي نڪرڻ“ جي نفسيات آهي، اها اسان جي پنهنجي وقار کي مجروح ڪري ٿي. شهري ذميواري ڪا لڳايل شيءِ ناهي، پر هي هڪ اجتماعي معاهدو آهي جنهن جو فائدو هر فرد کي پهچي ٿو.
حڪمران ادارن لاءِ هي تحقيق هڪ کليل شڪايت نامو آهي. عوام اها گهر ڪري رهيو آهي ته کين اهڙيون سهولتون ڏنيون وڃن جتي کين ذليل ٿيڻ جو خوف نه هجي. جپان جهڙو نظم رڳو تقريرن سان نه، پر سڌريل انتظامي ڍانچي سان اچي ٿو. جيڪڏهن بسن جو تعداد وڌايو وڃي، اسٽاپن تي سائن بورڊ هجن ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا بنا ڪنهن فرق جي سزا جو نظام قائم ڪن، ته اسان جو عوام به ساڳيو ئي نظم ڏيکاري سگهي ٿو.
تبديليءَ جو رستو: هڪ روشن مستقبل ڏانهن قدم
نظم ۽ ضبط ڪو جادو ناهي جو هڪ رات ۾ اچي وڃي. هي هڪ مسلسل عمل آهي جيڪو تعليم، قانون ۽ سسٽم جي ميلاپ سان پيدا ٿيندو آهي. اسان کي پنهنجي تعليمي نصاب ۾ ’شهري اخلاقيات‘ (Civic Ethics) کي لازمي قرار ڏيڻو پوندو. اسڪولن ۽ مدرسن ۾ ٻارن کي اهو سيکارڻو پوندو ته پنهنجي واريءَ جو انتظار ڪرڻ ئي اصل بهادري ۽ تهذيب آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ اهڙيون مهمون هلائڻيون پونديون جيڪي نظم کي ’وقار‘ سان ڳنڍين.
ميڊيا جي ذميواري آهي ته هو رڳو سياسي جهڳڙن بدران اهڙن ڪامياب سماجي نمونن کي اجاگر ڪري جيڪي مقامي سطح تي نظم جو مثال آهن، جهڙوڪ ڪراچي جي گرين لائين بس. ننڍيون تبديليون، جهڙوڪ بس اسٽاپن تي واضح نشانيون ۽ ويهڻ جي جاءِ، ماڻهن کي نظم جي تلقين ڪن ٿيون. نظم ۽ ضبط جو مطلب رڳو قطار ناهي، پر هي وقت جي بچت، هڪٻئي جو احترام ۽ پنهنجي قومي وقار جي بحالي آهي.
هن تحقيقي مطالعي جو نتيجو اسان کي ٻڌائي ٿو ته تبديلي ممڪن آهي، ڇو ته تبديليءَ جي تڙپ عوام جي دلين ۾ موجود آهي. جيتوڻيڪ تبصرا ڪندڙن ۾ نااميدي گهڻي آهي، پر اها نااميدي هڪ اهڙي دانهن آهي جيڪا انصاف ۽ نظم جي طلبگار آهي. جيڪڏهن اسان اڄ پنهنجي سوچ کي تبديل ڪرڻ جو فيصلو ڪريون ۽ رياست پنهنجي ذميواري نڀائي، ته جپان جي ان بس اسٽاپ وارا منظر سنڌ جي هر شهر ۾ به عام ٿي سگهن ٿا. سڌارو تڏهن ئي ايندو جڏهن اسان پنهنجي سوچ کي تبديل ڪنداسين ۽ گڏجي بهتر عادتون اپنائڻ جو وچن ڪنداسين.
مير عطا محمد ٽالپور
۲ فيبروري ۲۰۲۶
