29/03/2026
جنگ جي پڄاڻيءَ تي: دنيا شايد ٻيهر اڳي وانگر نه رهي
تاريخ جي هڪ فيصله ڪن موڙ تي بيٺل انسانيت
تاريخ ڪڏهن به سڌي ليڪ ۾ سفر نه ڪندي آهي، پر اها سمنڊ جي لهرن وانگر پنهنجو پاڻ کي ورجائيندي آهي. اڄ جڏهن اسين وچ اوڀر جي رڻ ٻارڻ ۽ عالمي طاقتن جي هڪٻئي جي آڏو صف بندي کي ڏسون ٿا، ته ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ اسين هڪ اهڙي دور ۾ داخل ٿي چڪا آهيون، جتي پراڻو عالمي نظام پنهنجون آخري پساهون کڻي رهيو آهي.
هڪ سنڌي هجڻ ناتي، جنهن جي ڌرتي تاريخ جي وڏن لاهن چاڙهن ۽ سلطنتن جي عروج و زوال جي شاهد رهي آهي، مان گذريل ڪجهه عرصي کان ايران ۽ ان جي مخالفن جي وچ ۾ هلندڙ هن ڇڪتاڻ کي تمام ويجهڙائيءَ سان ڏسي رهيو آهيان. منهنجو هي تجزيو ڪنهن جذباتيت تي نه، پر انهن حقيقتن تي ٻڌل آهي جيڪي اڄ جي هن نازڪ صورتحال مان اڀري رهيون آهن. هيءَ رڳو هڪ علائقائي جنگ ناهي، پر اها عالمي اقتدار جي منتقليءَ جو هڪ پيش خيمو آهي. هن جنگ جي پڄاڻي رڳو بارود جي کٽڻ تي نه ٿيندي، پر هيءَ جنگ هڪ اهڙي نئين دنيا جو نقشو کڻي سامهون ايندي جنهن جو تصور شايد اڄ اسان لاءِ مشڪل هجي.
تاريخي تناظر: واپاري رستا ۽ سلطنتن جو زوال
جيڪڏهن اسين گذريل پنجن صدين جي تاريخ جو گهرو مطالعو ڪريون ته اسان کي هڪ واضع نمونو نظر ايندو. دنيا جي عظيم سلطنتن جي طاقت جو راز هميشه اهم واپاري رستن جي ڪنٽرول ۾ لڪيل رهيو آهي. پورچوگال هجي، هالينڊ يا وري برطانيه—انهن سڀني جو عروج تڏهن شروع ٿيو جڏهن انهن سمنڊن جي لنگهن تي قبضو ڪيو، ۽ زوال تڏهن آيو جڏهن اهو ڪنٽرول سندن هٿن مان نڪري ويو.
1956ع جو سوئيز ڪئنال وارو بحران تاريخ جو هڪ اهڙو ئي سبق آموز موڙ هو. برطانيه، جيڪو ٻن صدين تائين دنيا جي واحد سپر پاور هو، ان کي تڏهن شڪست جو منهن ڏسڻو پيو جڏهن مصر سوئيز ڪئنال کي قومي ملڪيت ۾ ورتو. برطانيه جي ناڪاميءَ سڄي دنيا تي اهو واضح ڪري ڇڏيو ته برطانوي راڄ جو سج هاڻي لهي چڪو آهي. نتيجي طور، برطانوي پائونڊ ڪِري پيو، ان جا اتحادي پري ٿي ويا ۽ اها سلطنت هڪ عام رياست بڻجي رهجي وئي. اڄ آمريڪا جنهن صورتحال جو شڪار آهي، اها 1956ع جي ان بحران سان حيرت انگيز مشابهت رکي ٿي.
موجوده صورتحال: ميزائلن جي گونج ۽ نفسياتي شڪست
اڄ جي حقيقت اها آهي ته آمريڪا ايران سان هڪ اهڙي پيچيده جنگ ۾ ڦاسي چڪو آهي جنهن جي ڪا واضع پڄاڻي نظر نٿي اچي. جيتوڻيڪ ايران کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو آهي، پر اسرائيل کي پڻ اهڙن فوجي ۽ نفسياتي ڌڏڪن جو منهن ڏيڻو پيو آهي، جن جو تصور اڳ ۾ ممڪن نه هو. تل ابيب تي ايراني ميزائلن ۽ ڊرونز جا روزاني حملا هاڻي هڪ معمول بڻجي چڪا آهن، جنهن اسرائيلي فوج جي مورال کي سخت نقصان پهچايو آهي.
اسرائيل ۾ بي خوابي ۽ خوف جي هڪ اهڙي لهر آهي، جنهن ماڻهن کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو آهي. هوائي اڏا بند هجڻ ڪري ماڻهو سمنڊ رستي قبرص (Cyprus) ۽ پوءِ ٻين منزلن ڏانهن پناهه لاءِ ڀڄي رهيا آهن. اسٽريٽفور (Stratfor) ۽ رينڊ ڪارپوريشن (RAND Corporation) جهڙن ادارن جي تجزيي نگارن مطابق، آمريڪا جي فوجي طاقت جو رعب هاڻي ان سطح تي ناهي رهيو، جتي اهو ٻين کي مڪمل طور تي مرغوب ڪري سگهي. جڏهن رعب ختم ٿي ويندو آهي، ته پوءِ طاقت رڳو ڪاغذي بڻجي رهجي ويندي آهي.
خليجي ملڪن جو الميو: اربين ڊالر ۽ بي وفائيءَ جو احساس
هن سڄي منظرنامي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ پهلو خليجي عرب ملڪن جو آهي. انهن ملڪن آمريڪا کي پنهنجي سيڪيورٽي لاءِ ٽريلين ڊالر ڏيندا رھيا آهن، پر بدلي ۾ کين رڳو بي چيني ۽ تحقير ملي آهي. گھڻي ڀاڱي آھي حڪمران سلطنت عثمانيه جي زوال کان پوء واري دور ۾ ٿاڦيل به انگريزن جا آھن. صدر ٽرمپ جو لهجو انهن ملڪن جي حڪمرانن لاءِ انتهائي توهين آميز رهيو آهي، جتي هو کلي عام وڌيڪ پئسن جو مطالبو ڪندو رهي ٿو.
هيترا پئسا خرچ ڪرڻ باوجود، اهي ملڪ اڄ پاڻ کي غير محفوظ محسوس ڪن ٿا. آمريڪا کي انهن جي سلامتيءَ جي ڪا پرواهه ناهي، پر ان جي باوجود وڌيڪ مالي مدد جو مطالبو جاري آهي ته جيئن ان جنگ جو خرچو پورو ڪيو وڃي جيڪا آمريڪا پاڻ شروع ڪئي آهي. ايران پاران خطي ۾ آمريڪي مفادن کي نشانو بنائڻ سبب آمريڪا پنهنجا بحري ٻيڙا پويان هٽائڻ تي مجبور ٿي ويو آهي، جنهن خليجي رياستن ۾ بي وفائيءَ جو گهرو احساس پيدا ڪيو آهي. هي صورتحال خطي جي عوام ۽ حڪومتن جي نفسيات کي هميشه لاءِ تبديل ڪري ڇڏيندي.
اسٽريٽجڪ شاهراهون: هرمز ۽ باب المندب جو ڪنٽرول
عالمي سياست جي هن بساط تي سڀ کان اهم مهر هرمز جو لنگهه ۽ باب المندب آهن. هرمز جو لنگهه دنيا جي تيل جي فراهمي جو سڀ کان نازڪ رستو آهي، جتان عالمي تيل جو 20 سيڪڙو گذري ٿو. جيڪڏهن هي لنگهه بند ٿي وڃي ٿو يا آمريڪا هتي تيل جي رواني کي يقيني نه بڻائي سگهيو، ته عالمي معيشت کي اهڙو جهٽڪو لڳندو جو ڊالر جو جادو ختم ٿي ويندو.
جديد جنگي حڪمت عملي جو هڪ اهم اصول آهي ته: "جنگ ۾ توهان جي زخم ڏيڻ جي صلاحيت کان وڌيڪ، توهان جي تڪليف سهڻ جي صلاحيت اهم هوندي آهي." ايران جي حڪمت عملي اها آهي ته جنگ کي ايترو ڊگهو ڪيو وڃي جو آمريڪي عوام ۽ معيشت ان جو بار نه کڻي سگهي. ايران پنهنجي بقا ۽ قومي وقار جي جنگ وڙهي رهيو آهي، جڏهن ته آمريڪا لاءِ هي رڳو هڪ معاشي معاملو آهي. هيءَ اڻ برابري ئي آمريڪا لاءِ سڀ کان وڏو خطرو آهي.
اقتصادي لرزش: قرضن جو بار ۽ ڊالر جو مستقبل
آمريڪا جي عظمت جو بنياد ان جي معيشت هئي، پر اڄ اها معيشت پاڻ لرزي رهي آهي. آمريڪا جو قومي قرض 38 ٽريلين ڊالرن تائين پهچي چڪو آهي، جنهن جو رڳو ساليانو وياج هڪ ٽريلين ڊالر آهي. جڏهن ڪا سلطنت پنهنجي جنگي خرچن لاءِ حد کان وڌيڪ قرض کڻڻ لڳي، ته ان جو زوال يقيني هوندو آهي.
جيو پوليٽيڪل محققن جو چوڻ آهي ته اسان جي سامهون هاڻي رڳو ٻه رستا آهن:
* آمريڪي سوڀ: جيڪڏهن آمريڪا ايران کي شڪست ڏئي ٿو، ته ڊالر وڌيڪ مضبوط ٿيندو ۽ ان جو عالمي غلبو برقرار رهندو.
* آمريڪي ناڪامي: جيڪڏهن آمريڪا ناڪام ٿئي ٿو، ته ڊالر ڪِري پوندو، سون جي قيمت آسمان کي ڇهندي، اتحادي ساٿ ڇڏي ويندا ۽ BRICS جهڙا نوان بلاڪ دنيا جي قيادت سنڀاليندا.
تاريخ جو بي رحم چڪر
هن سڄي صورتحال جو تجزيو ڪندي اسين ان نتيجي تي پهچون ٿا ته آمريڪا جا ماڻهو ۽ انهن جو ملڪ عظيم هجڻ باوجود، سندن موجوده قيادت جي جارحاڻي پاليسيون سلطنت جي زوال کي تيز ڪري رهيون آهن. تاريخ اسان کي ٻڌائي ٿي ته جڏهن اعتماد ختم ٿي ويندو آهي، ته سلطنتون ڊهي پونديون آهن. پورچوگال ختم ٿيو، هالينڊ جو دور گذريو، برطانيه جو سج لٿو، ۽ هاڻي شايد آمريڪي دور جي پڄاڻي ويجهو آهي.
اسان سنڌي، جن پنهنجي تاريخ ۾ ڪيترين ئي سلطنتن کي ايندي ۽ ويندي ڏٺو آهي، ان ڳالهه کي چڱيءَ طرح سمجهون ٿا ته طاقت ڪڏهن به هڪ جاءِ تي ناهي رهندي. اڄ جي هيءَ جنگ دنيا جو نقشو بدلائي ڇڏيندي. جڏهن بارود جو دوننهون ختم ٿيندو، تڏهن اسين هڪ اهڙي دنيا ۾ اک کوليندا سين، جتي پراڻا بت ٽٽي چڪا هوندا ۽ طاقت جا نوان مرڪز اڀري چڪا هوندا.
مير عطا محمد ٽالپور
ملاڪا، ملائيشيا
