30/09/2025
Na ostatnim spotkaniu wrocławskiej grupy medytacyjnej pojawił się temat ośmiorakiej ścieżki, niezwykle ważnego i przydatnego buddyjskiego kontekstu mindfulness. Przydatnego oczywiście zarówno dla buddystów jak i osób praktykujących uważność, które buddystami nie są. Pozwala lepiej zrozumieć uważność, uniknąć jej spłycania, pozwala lepiej z niej skorzystać. Więcej piszę o tym w "Mindfulness znaczy sati", jeszcze więcej mówię w nagraniach kursu online "Życie z mindfulness" (link w komentarzu). Poniżej, w związku z prośbą, która pojawiła się podczas ostatniego spotkania medytacyjnego, podaję osiem elementów ośmiorakiej ścieżki z mojej książki "Mindfulness znaczy sati". Tekst nieznacznie zmieniłem, aby dostosować go do postu.
"Zniesienie dukkhi (cierpienia, braku satysfakcji) umożliwia podążanie szlachetną ścieżką złożoną z ośmiu elementów. Składają̨ się na nią̨: właściwe rozumienie, właściwe postanowienie, właściwa mowa, właściwy czyn, właściwy sposób życia, właściwe dążenie, właściwe sati (uważność) i właściwe skupienie (...).
Właściwy pogląd to zrozumienie, poznanie, doświadczenie Czterech Szlachetnych Prawd. To uświadomienie sobie, czym jest dukkha, to spojrzenie prawdzie w oczy bez oszukiwania się, to zauważanie i rozumienie faktycznych przyczyn i wynikających z nich skutków. Wbrew pozorom nie jest to zadanie łatwe. Wymaga uważności, sati pozwalającego przebić się przez różnego rodzaju uwarunkowania, filtry, głęboko osadzone przekonania.
Właściwe postanowienie bywa także tłumaczone jako właściwa intencja lub właściwe myślenie. Polega na kultywowaniu (myśli dotyczących) wyrzeczenia, życzliwości (dobrej woli) i współczucia. Jest dbaniem o rozwijanie w sobie wyrzeczenia, życzliwości i współczucia. „Tu wyrzeczenie oznacza zrównoważony umysł, wolny od przywiązania do przedmiotów zmysłowego postrzegania. Dobra wola obejmuje przebaczenie, wytrwałość i miłość. Współczucie to brak przemocy. Dobra intencja prowadzi do właściwej mowy, działania i trybu życia, pomaga dzielić się naszą wiedzą i zrozumieniem z innymi”1 .
Właściwa mowa polega na wystrzeganiu się kłamstwa, złośliwych, przykrych i bezużytecznych wypowiedzi. Buddyjski nauczyciel Ajahn Chah zalecał: „Mów to, co jest stosowne i użyteczne, trenuj siebie w wystrzeganiu się od mówienia niewłaściwego i szkodliwego”2 . Mówienie, które nie jest motywowane szeroko rozumianą hojnością, życzliwością i współczuciem, uważane jest za szkodliwe.
Właściwy czyn oznacza przede wszystkim wystrzeganie się określonych działań: zabijania czujących istot, zabierania tego, co nie jest dane, niewłaściwych zachowań seksualnych. O ile pierwsze dwa elementy nie sprawiają zazwyczaj trudności interpretacyjnych, o tyle ostatni rozumiany jest różnie. Mnisi i mniszki powinni powstrzymywać się od jakichkolwiek zachowań seksualnych 3 , dla osób świeckich „oznacza to rozsądną i subtelną aktywność seksualną”4 .
Właściwy sposób życia polega na tym, aby nie podejmować pracy… niewłaściwej. Niestety — lub na szczęście nie ma pełnej listy określającej, jaką pracę można podejmować, a jakiej nie. Ogólne zalecenie mówi, aby nie zajmować się tym, co krzywdzi, generuje cierpienie. W przypadku niektórych zawodów sprawa jest w miarę jasna. Jeśli praca wymaga zabijania czy kłamania, powiązana jest ze szkodliwymi intencjami, nie jest właściwym sposobem życia. Bhante Henepola Gunaratana radzi, aby dla ocenienia, czy pracę określić można jako właściwy sposób życia, zadać sobie kilka pytań. Po pierwsze, czy praca jest szkodliwa dla ciebie lub innych. Po drugie, czy praca łamie jedno z pięciu buddyjskich wskazań. Po trzecie, czy nie wpływa negatywnie na wyciszenie umysłu.
Pięć wskazań:
• Wystrzeganie się intencjonalnego zabijania żywych stworzeń.
• Wystrzeganie się zabierania tego, co nie jest dane.
• Wystrzeganie się niewłaściwych zachowań seksualnych.
• Wystrzeganie się fałszywej mowy.
• Wystrzeganie się środków odurzających.
Właściwe dążenie opisywane jest jako niedopuszczanie do pojawiania się negatywnych stanów umysłu, pokonywanie tych, które już się pojawiły, dążenie do generowania pozytywnych stanów umysłu i rozwijania ich, gdy powstaną. Jest to więc bardzo aktywny proces polegający na kultywowaniu określonych stanów, ich wzbudzaniu, podtrzymywaniu i wzmacnianiu przy równoczesnym zwalczaniu stanów negatywnych. Oznacza to także kultywowanie myśli pożytecznych i chronienie się przed szkodliwymi. Właściwe dążenie osłabia pięć przeszkód (nīvarana) utrudniających medytację: pragnienie zmysłowe, złość, znudzenie, niepokój i obawa, zwątpienie.
Właściwe sati (uważność)
Właściwe skupienie opisywane jest często jako jednopunktowa koncentracja, utrzymywanie - bez przerw - umysłu na jednym obiekcie. Właściwe skupienie charakteryzuje się także brakiem żądzy, gniewu, ułudy i może prowadzić do kolejnych jhan - zazwyczaj rozumianych jako stany głębokiej koncentracji".
1. Dalajlama, Tubten Cziedryn, Buddyzm. Jeden Nauczyciel, wiele tradycji, Poznań 2015, s. 98.
2. The Collected Teachings of Ajahn Chah, Belsay 2011, s. 671.
3. Więcej informacji o regułach dotyczących przestrzegania celibatu wśród mnichów buddyjskich czytelnik znajdzie w: Op. cit. T. Kryszczyński, Wgląd…, s. 27-30.
4. Op. cit., Dalajlama, Tubten Cziedryn, Buddyzm…, s. 99.
