18/02/2026
ခွေးရူးပြန်ရောဂါအကြောင်းသိကောင်းစရာ
ခွေးရူးပြန်ရောဂါဟာ Rabies virus ကြောင့် ဖြစ်ပွားတဲ့ ပြင်းထန်ဆိုးရွားတဲ့ ကူးစက်ရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ စစ်တမ်းများအရခွေးရူးရောဂါပိုးကြောင့်နှစ်စဉ် လူပေါင်း ၅၅,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးနေရပြီး ၁၅ မိနစ်လျှင် လူတစ်ဦးနှုန်း သေဆုံးနေရတဲ့ ရောဂါဖြစ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် အာရှနှင့် အာဖရိကဒေသများမှာ အဖြစ်များတဲ့ရောဂါလည်းဖြစ်ပါတယ်။
ခွေးရူးရောဂါဟာ ဖြစ်ပွားသူ ၁၀၀ မှာ ၉၉ ယောက်နီးပါး သေဆုံးနိုင်လောက်အောင် အန္တရာယ်ကြီးမားပေမယ့် ကံကောင်းသောအချက်မှာကာကွယ်ဆေးထိုးနှံခြင်းဖြင့် ၁၀၀% နီးပါး ကာကွယ်နိုင်တဲ့ ရောဂါလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့်ခွေးရူးရောဂါအကြောင်းကိုသေချာနားလည်ထားဖို့နဲ့ ကြိုတင်ကာကွယ်ဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။
ခွေးရူးရောဂါကူးစက်ပုံ
ခွေးရူးရောဂါဟာ အဓိကအားဖြင့် ရောဂါပိုးရှိတဲ့ တိရစ္ဆာန်ရဲ့ တံတွေးမှတစ်ဆင့် ကူးစက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
အဓိကကူးစက်နိုင်သောနည်းလမ်းများ
· ရောဂါပိုးရှိသော တိရစ္ဆာန် (အထူးသဖြင့် ခွေး) ၏ ကိုက်ခြင်း၊ ကုတ်ခြင်း ခံရခြင်း
· ပေါက်ပြဲနေသော အနာ၊ သို့မဟုတ် မျက်လုံး၊ နှာခေါင်း၊ ပါးစပ်တို့နှင့် ရောဂါပိုးရှိသော တိရစ္ဆာန်၏ တံတွေး တိုက်ရိုက်ထိမိခြင်း (ဥပမာ - လျက်မိခြင်း)
ရှားရှားပါးပါးကူးစက်နိုင်သောနည်းလမ်းများ
· လင်းနို့ သို့မဟုတ် အခြားတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ကိုက်ခြင်းခံရခြင်း
· ဓာတ်ခွဲခန်းနေရာမျိုးတွင်ရောဂါပိုးကိုအကြာကြီးထိတွေ့ရခြင်းမှတစ်ဆင့် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးကို ရှူရှိုက်မိခြင်း (အလွန်တွေ့ရနည်းပါသည်)
· ရောဂါလက္ခဏာမပြမီ အလှူရှင်ထံမှ မျက်ကြည်လွှာ(သို့မဟုတ်)ကိုယ်တွင်းအဂ်ါအစားထိုးကုသခြင်း(အလွန်တွေ့ရနည်းပါသည်)
ခွေးရူးရောဂါ ကူးစက်နိုင်သော သတ္တဝါများ
ခွေးရူးရောဂါဟာ သွေးနွေးသတ္တဝါ (နို့တိုက်သတ္တဝါ) အားလုံးနီးပါးမှာ ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး အောက်ပါတိရစ္ဆာန်များမှတစ်ဆင့် လူကိုကူးစက်နိုင်ပါတယ် -
အဓိက ကူးစက်စေသော တိရစ္ဆာန်များ
· ခွေး - ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူသို့ ခွေးရူးရောဂါ ကူးစက်မှု၏ ၉၉% နီးပါးသည် အိမ်မွေးခွေးများနှင့် လေလွင့်ခွေးများမှ တစ်ဆင့် ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်သည်။
· ကြောင် - ခွေးပြီးလျှင် ဒုတိယအဖြစ်အများဆုံး ကူးစက်စေသော အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်ဖြစ်သည်။
တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ
· လင်းနို့ - ခွေးရူးဗိုင်းရပ်စ်ပိုး သယ်ဆောင်လေ့ရှိပြီး အကိုက်မခံရဘဲ လင်းနို့များနေထိုင်ရာ ဂူများအတွင်းရှိ လေကိုရှူရှိုက်မိရုံဖြင့် ကူးစက်နိုင်ခြေရှိသည့် တစ်မျိုးတည်းသော တိရစ္ဆာန်လည်းဖြစ်သည်။
· မြေခွေး - ဥရောပနှင့် မြောက်အမေရိကတိုက်တို့တွင် အဖြစ်များသည်။
· ရက်ကွန်း (Raccoon) - အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ပိုင်းဒေသများတွင် အဖြစ်များသည်။
· မြေခွေးအ (Jackal) နှင့် ခွေးအ (Wolf) - အာရှ၊ အာဖရိကနှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် တွေ့ရတတ်သည်။
· မျောက် - ခရီးသွားဧည့်သည်များ မျောက်ကိုက်ခံရမှုများကြောင့် သတိထားရန်လိုအပ်သည်။
· ဖျံ - ရှားပါးသော်လည်း ကူးစက်ခံရနိုင်ကြောင်း အစီရင်ခံစာများရှိသည်။
· မြေခွေးတူဝက်တူ (Mongoose) - အာရှနှင့် ကာရေဘီယံဒေသများတွင် အဖြစ်များသည်။
· ရှဉ့် နှင့် ယုန် - ရှားပါးသော်လည်း သီအိုရီအရ ကူးစက်နိုင်ခြေရှိသည်။
အခြားအိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များနှင့် မွေးမြူရေးတိရစ္ဆာန်များ
· နွား
· မြင်း
· ဆိတ်
· သိုး
အထူးသတိပြုရန် - ကြွက်၊ ကြွက်စုတ် စသည့် ကြွက်မျိုးနွယ်ဝင်များမှ ခွေးရူးရောဂါ ကူးစက်နိုင်ခြေမှာ အလွန်နည်းပါးပါသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့ကိုက်ခံရပါက အခြားရောဂါပိုးများ ကူးစက်နိုင်သဖြင့် ဆေးကုသမှု ခံယူသင့်ပါသည်။
ထူးခြားချက် - ငှက်များ၊ လိပ်များ၊ အိမ်မြှောင်များ၊ ဖားများနှင့် ငါးများသည် နို့တိုက်သတ္တဝါများ မဟုတ်သည့်အတွက် ခွေးရူးရောဂါ မဖြစ်ပွားနိုင်သလို ကူးစက်ခြင်းလည်း မရှိပါ။
ကမ္ဘာပေါ်မှာ ခွေးရူးရောဂါကူးစက်မှု၏ ၉၉% နီးပါးဟာ အိမ်မွေးခွေးများမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပွားတာဖြစ်ပြီး ခွေးလေခွေးလွင့်တွေကြောင့် ပိုပြီးစိုးရိမ်ရပါတယ်။
ရောဂါလက္ခဏာများ
ရောဂါပိုးဝင်ရောက်ပြီးချိန်မှ ရောဂါလက္ခဏာ စတင်ပြချိန်အထိကို ရောဂါပျိုးချိန် (Incubation Period) လို့ခေါ်ပြီး ပျမ်းမျှအားဖြင့် ရက် ၂၀ မှ လပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်နိုင်ပါတယ်။ ကိုက်ခံရတဲ့နေရာသည်ဦးနှောက်နဲ့ နီးလေ၊ ရောဂါပိုးပမာဏ များလေ ရောဂါလက္ခဏာ မြန်မြန်ပြတတ်ပါတယ်။
ရောဂါလက္ခဏာများကို အဆင့်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရတတ်ပါတယ် -
ပထမအဆင့် (အစောပိုင်းလက္ခဏာများ)
ဤလက္ခဏာများသည် တုပ်ကွေးရောဂါနှင့် ဆင်တူပြီး ရက်အနည်းငယ်ကြာတတ်ပါတယ်။
· ဖျားခြင်း
· ခေါင်းကိုက်ခြင်း
· ပျို့ခြင်း၊ အန်ခြင်း
· ကိုယ်လက်မအီမသာဖြစ်ခြင်း၊ မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း
· ကိုက်ခံရသည့်နေရာတွင် နာကျင်ခြင်း၊ ယားယံခြင်း သို့မဟုတ် ထုံကျဉ်ခြင်း
ဒုတိယအဆင့် (အာရုံကြောစနစ် ထိခိုက်လာချိန်)
ဤအဆင့်တွင် အောက်ပါပြင်းထန်သော လက္ခဏာများ စတင်ပြလာတတ်ပါတယ် -
· ဂနာမငြိမ်ဖြစ်ခြင်း၊ စိတ်တိုခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော အပြုအမူများ ပြလာခြင်း
· ထင်ယောင်ထင်မှားဖြစ်ခြင်း (Hallucination)
· ရေကြောက်ခြင်း (Hydrophobia) - ရေကိုမြင်ရုံ၊ ရေသံကြားရုံဖြင့် လည်ချောင်းကြွက်သားများ ကြောင့်အောင့်ခြင်း၊ ထိတ်လန့်ခြင်း
· လေကြောက်ခြင်း (Aerophobia)
· ပါးစပ်မှ အမြှုပ်များထွက်ခြင်း (တံတွေးမျိုချရန် ခက်ခဲခြင်းကြောင့်)
· ကြွက်သားများ တောင့်တင်းခြင်း၊ အကြောလိုက်ခြင်း၊ တက်ခြင်း
နောက်ဆုံးအဆင့်
ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ပြီး ၄ ရက်မှ ၇ ရက်အတွင်း လူနာသည် သတိမေ့မြောခြင်း၊ မေ့မြောခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲ အသက်ဆုံးရှုံးခြင်းအထိ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
ဘယ်သူတွေ ပိုပြီး စိုးရိမ်ရသလဲ
အောက်ပါသူများဟာ ခွေးရူးရောဂါ ကူးစက်ခံရနိုင်ခြေ ပိုများပါတယ် -
· အသက် ၁၅ နှစ်အောက် ကလေးငယ်များ - တိရစ္ဆာန်များနှင့် ကစားလေ့ရှိပြီး အကိုက်ခံရပါက လူကြီးများကို ချက်ချင်းပြောပြလေ့မရှိသောကြောင့်
· ခွေးရူးရောဂါဖြစ်ပွားမှုများသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သူများ သို့မဟုတ် ခရီးသွားလာသူများ
· ဓာတ်ခွဲခန်း သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်ဆေးကုဆရာဝန်များ - ရောဂါပိုးနှင့် အဆက်မပြတ် ထိတွေ့နေရသူများ
ခွေးကိုက်ခံရပါက ချက်ချင်းလုပ်ဆောင်ရမည့်အချက်များ
ခွေး (သို့) အခြားတိရစ္ဆာန် အကိုက်ခံရပါက အချိန်မီ ကုသမှုခံယူခြင်းဖြင့် အသက်ကို ကယ်တင်နိုင်ပါတယ်။
၁။ ဒဏ်ရာကို ချက်ချင်းဆေးကြောပါ - အကိုက်ခံရသည့် နေရာကို ရေနှင့် ဆပ်ပြာဖြင့် အနည်းဆုံး ၁၅ မိနစ်ခန့် သေချာစွာ ဆေးကြောပါ။ ပိုးသတ်ဆေး (ဥပမာ - ပိုးသတ်ဆေးရည်၊ အရက်) သုတ်လိမ်းပါ။
၂။ ချက်ချင်းဆေးရုံသို့ သွားရောက်ပြသပါ - အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်ဖြစ်စေ၊ လေလွင့်တိရစ္ဆာန်ဖြစ်စေ ကိုက်ခံရပါက ဆရာဝန်နှင့် ချက်ချင်းပြသပါ။ ဆရာဝန်သည် အကိုက်ခံရသည့် ဒဏ်ရာအခြေအနေပေါ်မူတည်၍ ကာကွယ်ဆေး ထိုးရန် လိုအပ်မလိုကို ဆုံးဖြတ်ပေးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ခွေးရူးရောဂါ ကုသခြင်း (ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံခြင်း)
တိရစ္ဆာန်ကိုက်ခံရပြီးနောက် ခွေးရူးရောဂါ မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ရန် ထိုးနှံရသော ဆေးနှစ်မျိုးရှိပါတယ်။ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) ၏ လမ်းညွှန်ချက် (၂၀၁၈) အရ အကိုက်ခံရမှု အမျိုးအစားကို အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားပါတယ် -
· ပထမအဆင့် (Category I) - တိရစ္ဆာန်ကို ထိတွေ့ကိုင် တွယ်ခြင်း၊ အစာကျွေးခြင်း၊ နဂိုရှိပြီးသား နဂိုအနေအထားအတိုင်း နဂိုအတိုင်းရှိသော အရေပြားကို တိရစ္ဆာန် လျက်မိခြင်း။ ဤအဆင့်တွင် ကာကွယ်ဆေး ထိုးရန် မလိုအပ်ပါ။
· ဒုတိယအဆင့် (Category II) - သွေးမထွက်သော အပေါ်ယံ ခြစ်ရာများ၊ ကုတ်မိခြင်း၊ အကိုက်ခံရခြင်း။ ဤအဆင့်တွင် ခွေးရူးကာကွယ်ဆေး (Rabies Vaccine) ကိုသာ ထိုးနှံရန် လိုအပ်ပါတယ်။
· တတိယအဆင့် (Category III) - အရေပြားကိုဖောက်၍ နက်ရှိုင်းစွာ ကိုက်ခံရခြင်း၊ သွေးထွက်ခြင်း၊ လင်းနို့နှင့် ထိတွေ့မိခြင်း၊ မျက်လုံး၊ နှာခေါင်း၊ ပါးစပ် စသည့် အချွဲမြှေးပါးတို့ကို တံတွေး လျက်မိခြင်း။ ဤအဆင့်တွင် ခွေးရူးကာကွယ်ဆေး (Rabies Vaccine) နှင့် ခွေးရူးပဋိပစ္စည်း (Rabies Immunoglobulin - RIG) နှစ်မျိုးစလုံး ထိုးနှံရန် လိုအပ်ပါတယ်။ ပဋိပစ္စည်းကို ဒဏ်ရာတစ်ဝိုက်တွင် ထိုးသွင်းရပါမယ်။
ကာကွယ်ဆေးကို ပခုံးကြွက်သား (Deltoid Muscle) တွင် အဓိကထိုးနှံရပြီး တင်ပါးကြွက်သား (Gluteal Muscle) တွင် မထိုးနှံရန် အကြံပြုထားပါတယ်။
ခွေးကိုက်ခံရသော ခွေးကို ရက် ၁၀ ခန့် စောင့်ကြည့်ရန် လိုအပ်ပြီး ထိုကာလအတွင်း ခွေး သေဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် ရောဂါလက္ခဏာများ ပြပါက ကျန်းမာရေးဌာနသို့ အကြောင်းကြားရန် လိုအပ်ပါတယ်။
ခွေးရူးရောဂါ ကာကွယ်ခြင်း
ခွေးရူးရောဂါသည် ကာကွယ်နိုင်သော ရောဂါဖြစ်သည်နှင့်အညီ အောက်ပါအချက်များကို လိုက်နာခြင်းဖြင့် ရောဂါမှ ကာကွယ်နိုင်ပါတယ် -
· အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များကို ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံပါ - မိမိတို့အိမ်တွင် မွေးမြူထားသော ခွေး၊ ကြောင်များကို ခွေးရူးကာကွယ်ဆေး ပုံမှန်ထိုးနှံပေးပါ။
· တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များနှင့် ဝေးဝေးနေပါ - ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်သော လေလွင့်ခွေးများ၊ ကြောင်များ၊ လင်းနို့များ၊ မျောက်များ စသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များနှင့် ထိတွေ့ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ပါ။
· ကလေးငယ်များကို သတိထားပါ - ကလေးငယ်များ တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဆော့ကစားသည့်အခါ လူကြီးများက အနီးကပ် ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်ပေးပါ။
· ထူးခြားသည့် တိရစ္ဆာန်များကို သတိပြုပါ - အထူးသဖြင့် အကြောင်းမဲ့ ရန်မူလာသော၊ နေမကောင်းဖြစ်နေသော၊ အမြီးကုပ်ထားသော တိရစ္ဆာန်များကို သတိထားပြီး ရှောင်ရှားပါ။
နိဂုံး
ခွေးရူးရောဂါသည် အလွန်အန္တရာယ်ကြီးမားသော်လည်း ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော ရောဂါဖြစ်ပါတယ်။ ခွေးများသာမက ကြောင်၊ လင်းနို့၊ မျောက်၊ နွား စသည့် နို့တိုက်သတ္တဝါအများစုမှလည်း ဤရောဂါ ကူးစက်နိုင်ကြောင်း သတိပြုရန်လိုအပ်ပါသည်။ မိမိကိုယ်ကိုယ်၊ မိသားစုဝင်များနှင့် လူအသိုင်းအဝိုင်းအတွက် ခွေးရူးရောဂါအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ရန် အသိပညာဗဟုသုတ ရှိဖို့နှင့် လိုအပ်သည့် ကြိုတင်ကာကွယ်မှုများ ပြုလုပ်ဖို့ အလွန်အရေးကြီးပါတယ်။
တိရစ္ဆာန်အကိုက်ခံရပါက အချိန်မီ ကုသမှုခံယူခြင်း၊ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်များကို ကာကွယ်ဆေးပုံမှန်ထိုးနှံခြင်းနှင့် အထွေထွေသတိပြုနေထိုင်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဤကြောက်မက်ဖွယ်ရောဂါမှ ကင်းဝေးနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
သတိပြုရန် - အထက်ပါအချက်များသည် သတင်းအချက်အလက်ပေးရန် ရည်ရွယ်ချက်သက်သက်သာဖြစ်ပြီး ဆေးပညာအကြံပြုချက် မဟုတ်ပါ။ တိရစ္ဆာန်အကိုက်ခံရပါက သို့မဟုတ် ရောဂါလက္ခဏာများ ခံစားရပါက ဆရာဝန်နှင့် ချက်ချင်းပြသရန်လိုအပ်ကြောင်းအသိပေးရင်းဆောင်းပါးအားနိဂုံးချုပ်အပ်ပါသည်ခင်ဗျာ။