27/03/2026
[English below]
⏰📑⛱️🦽 JU,S: Tempu to'o ona atu Timor-Leste rekoñese direitu ema ho defisiénsia liuhosi aprovasaun Lei Sombriña!
Direitu ema ho defisiénsia presiza enkuadramentu legál ida ne'ebé klaru no estruturadu atu sai reál iha prátika. Protesaun sira ne'ebé fragmentadu - ketaketak - la to'o — ikus hamosu lakuna sira iha implementasaun no determina garantia sira la kompletu ba EhD.
Ratifika CRPD importante, maibé la sufisiente! Protesaun konstitusionál mesak la prevene diskriminasaun ne'ebé la'o daudaun ka asegura asesu efetivu ba direitu sira.
"Lei Sombriña" kona-ba Promosaun no Protesaun Direitu Ema ho Defisiénsia ida ne'ebé komprensivu esensiál atu:
✔️tradús direitu sira ba obrigasaun sira ne'ebé bele ezekuta ba Estadu no atór privadu sira
✔️asegura koordenasaun entre setór sira
✔️fornese baze legál ida atu reklama direitu no responsabilizasaun
Esperiénsia komparativa iha Nasaun oinoin, inklui CPLP no ASEAN nian - Sao Tomé e Principe, Angola, Mozambique, Portugal, Brazil, Malazia, Vietnam, Filipinas, Brunei, Tailándia no Indonézia - hatudu katak lei sira direitu ema ho defisiénsia ne'ebé efetivu hatuur rekoñesimentu ba direitu sira — Lei sira-ne'e sai hanesan ferramenta dezeñu sistema nian, estrutura instituisaun sira, trajetória moris nian EhD nian, no relasaun sosiál sira bazeia ba inkluzaun.
Timor-Leste iha oportunidade atu:
📌 aprende husi nasaun seluk
📌 harii nia enkuadramentu rasik
📌garante katak direitu ema ho defisiénsia sira implementa tomak, la'ós hatuur iha deklarasaun de'it
👉 Timor-Leste mós bele! Timor-Leste bele duni hamriik iha Nasaun sira seluk sira-nia sorin no hatuur iha lei dignidade Ema ho Defisiénsia nian!
JU,S prontu atu apoiu ADTL no organizasaun sira ho defisiénsia atu elabora proposta lei.
Timor-Leste Disability Association Associação Halibur Deficiência Matan Timor Leste - Ahdmtl
Partnership for Human Development Australia Timor-Leste
----
⏰📑⛱️🦽 JU,S: It is time to recognize the rights of people with disabilities in Timor-Leste through an Umbrella Law!
Rights of persons with disabilities require a clear, structured legal framework to become real in practice. Fragmented protections are not enough — they lead to gaps in implementation and incomplete guarantees.
Ratifying the CRPD is important, but it is not sufficient on its own. Constitutional provisions alone do not prevent ongoing discrimination or ensure effective access to rights.
A comprehensive “umbrella law” is essential to:
✔️translate rights into enforceable obligations for the State and private actors
✔️ensure coordination across sectors
✔️provide a legal basis to claim rights and accountability
Comparative experience in CPLP and ASEAN, including Sao Tomé e Principe, Angola, Mozambique, Portugal, Brazil, Malaysia, Vietnam, Philippines, Brunei, Thailand and Indonesia - shows that the most effective disability laws go beyond recognition of rights — they act as system-design tools, structuring institutions, life trajectories, and social relations around inclusion.
Timor-Leste has the opportunity to:
📌learn from other countries
📌build its own tailored framework
📌 ensure that disability rights are fully implemented, not just declared
👉 Timor-Leste can do it! And can stand next to other Nations proud that it has dignified its people with disabilities through strong legal recognition of their rights.