04/01/2026
TAHMİN EDER
İnsan zihniyle ilgili en büyük yanılgılardan biri şudur:
Gerçeği olduğu gibi gördüğümüzü sanırız.
Oysa modern nörobilim şunu net biçimde ortaya koymuştur: Beyin, dış dünyayı doğrudan algılayan bir organ değildir. Beyin, tahmin eden, varsayan, olasılık hesaplayan bir sistemdir.
Gördüğümüz, duyduğumuz, hissettiğimiz şeylerin çok büyük bir bölümü dış dünyadan “gelmez”.
Aksine, içeriden üretilir.
Beyin, saniyenin kesirleri içinde şu soruyu sorar:
“Bu durum bana daha önce neyi hatırlatıyor?”
Ve cevaba göre bir gerçeklik kurar.
Bu yüzden iki insan aynı olaya bakar, ama iki farklı dünya görür.
Çünkü gördükleri şey olay değil, olayın beyinlerinde oluşturduğu tahmindir.
ALGILADIĞINI SANDIĞIN ŞEY, GEÇMİŞİNİN BİR YANSIMASIDIR
Beyin, çevreden gelen verinin tamamını işleyemez. Bu hem enerji açısından imkânsızdır, hem de hayatta kalma açısından risklidir. Bunun yerine beyin şu stratejiyi kullanır:
Geçmiş deneyimleri toplar
Hafızada olasılık modelleri oluşturur
Anlık duyusal veriyi bu modellere uydurur
Yani beyin dış dünyayı okumaz;
dış dünyayı tamamlar.
Bu yüzden algı, bir kayıt değil; bir kurgudur.
Ve bu kurgu, çoğu zaman farkında olmadığımız kadar eskidir.
Çocukluk deneyimleri, travmalar, öğrenilmiş korkular, kültürel kalıplar…Hepsi bugünkü “gerçekliğin”mimarlarıdır.
BİRAZ METAFORİK BİR DİL İLE YAKLAŞIM YAPALIM ;
FENERDEKİ ADAM
Bir düşün.
Sisli bir gecede, denizin ortasında yalnız bir deniz feneri var.
Fenerin tepesinde bir adam duruyor. Elinde güçlü bir projektör var.
Bu ışıkla çevreyi tarıyor.
Adam, ışığın aydınlattığı yeri “dünya” sanıyor.
Ama bilmediği bir şey var:
Işık, her şeyi değil; sadece çevrildiği yeri gösteriyor.
Sis hâlâ orada.
Kayalar hâlâ orada.
Ama adam onları görmüyor.
Şimdi daha derine inelim:
Bu adam, projektörü yıllardır aynı yerlere çeviriyor.
Bazı yönleri hiç aydınlatmıyor.
Bazı alanlara ise defalarca bakıyor.
Bir süre sonra şunu sanmaya başlıyor:
“Dünya sadece buradan ibaret.”
İşte insan zihni tam olarak budur.
Bilinç, o projektördür.
Algı, ışığın vurduğu alandır.
Gerçeklik sandığımız şey ise, aydınlatılmayan koca karanlığı hesaba katmadan çizilmiş bir haritadır.
Ve biz bu haritaya “hakikat” deriz.
BEYİN, HATALI TAHMİN YAPTIĞINDA NE OLUR?
Beyin sürekli tahmin üretir.
Ama tahminler her zaman doğru değildir.
Tahmin ile gerçek arasında fark oluştuğunda beyin iki yoldan birini seçer:
Tahmini günceller
Gerçeği yok sayar
İkinci yol daha sık kullanılır.
Çünkü tahmini güncellemek, kimliği güncellemeyi gerektirir.
Ve beyin için kimlik değişimi, tehlike demektir.
Bu yüzden insanlar çoğu zaman şunu yapar:
Gerçeği eğip büker
Bilgiyi reddeder
Kanıta rağmen inancını korur
Bu bir cehalet meselesi değildir.
Bu, beynin hayatta kalma stratejisidir.
TOPLUMSAL SONUÇ: NEDEN AYNI GERÇEKTE ANLAŞAMIYORUZ?
Bu bilgi, günümüz dünyasını anlamak için kritiktir.
Neden insanlar aynı olaya bakıp kavga eder?
Neden bilimsel veriler herkesi ikna etmez?
Neden kutuplaşma bu kadar derindir?
Çünkü insanlar gerçekliği tartışmıyor.
Tahmin modellerini savunuyor.
Ve her model, sahibine “ben haklıyım” hissi verir.
Beyin için haklı olmak, çoğu zaman doğru olmaktan daha önemlidir.
Çünkü haklılık, güvenlik hissi üretir.
EN SARSICI GERÇEK
Belki de en zor kabul edilen nokta şudur:
Sen gerçeği gördüğünü sanıyorsun.
Ama aslında, beyninin sana gösterebildiği kadarını görüyorsun.
Bu bir zayıflık değildir.
Bu, insan olmanın bedelidir.
Ancak farkındalık şunu değiştirir:
Artık bildiğini sandığın şeylere bir adım mesafeyle bakabilirsin.
Ve işte tam orada, gerçek öğrenme başlar.
İnan Erbaşlı
19s
·
İNSAN BEYNİ GERÇEĞİ ALGILAMAZ, TAHMİN EDER… Daha fazlasını gör
