05/01/2026
Sağlık Raporlarınızdaki Rakamları Konuşmalı?
Laboratuvar sonuçları veya raporlar elimize ulaştığında, rakamlar arasında kaybolmuş hissedebilir, yanlış yönlenebiliriz. Hekiminiz olmadan google veya yapay zekayla araştırma bu açıdan kendimizi yanlış yöne manipule etme riski taşır.
Bu labirentte doğru yolu bulmak, sadece ne bildiğinizle değil, bilginin nasıl sunulduğuyla da ilgilidir.
Büyük dergilerden JAMA’da yayımlanan güncel derleme, hekimlere hekim-hasta iletişimini güçlendirecek 5 kanıta dayalı strateji sunuyor:
1️⃣ Net Rakamlar Kullanın: “Nadir” gibi kelimeler kişiden kişiye %0 ile %80 arasında değişen bambaşka olasılıkları çağrıştırabilir. Belirsizliği gidermek için yaklaşık da olsa net rakamlar isteyin.
2️⃣ Paydaları Sabitleyin: “384’te 1” gibi değişken oranları kıyaslamak zordur. Riskleri “1000’de X” gibi sabit bir paydada duymak, hangisinin daha büyük olduğunu anlamanızı %73 oranında kolaylaştırır.
3️⃣ Mutlak Farkı Sorun: “Bu ilaç riski yarı yarıya azaltıyor” (rölatif risk) ifadesi kulağa çok etkileyici gelse de faydayı olduğundan büyük gösterebilir. Gerçek tabloyu görmek için “Riskim %15’ten %8’e mi düşüyor?” gibi mutlak farkları öğrenin.
4️⃣ Bütünü Görselleştirin: Sadece risk altındaki grubu değil, toplam nüfusu da gösteren “ikon dizileri” (100 kişiden 8’i gibi) risk algısını daha gerçekçi kılar.
5️⃣ Bağlam ve Hedef Belirleyin: Rakamlar tek başına dilsizdir. HbA1c sonucunuzun sadece sayısal değerini değil; sizin için belirlenen hedefi, eşik değerlerini ve bu rakamın klinik önemini sorun.
Kahneman Uyarısı: Kendi Kendinizi Manipüle Etmeyin!
Nobel ödüllü Daniel Kahneman’ın vurguladığı gibi; verinin sunum biçimi yani “çerçevelenmesi”, kararlarımızı manipüle edebilir. Bilgi size “fayda” odaklı mı yoksa “kayıp” odaklı mı sunuluyor? Aynı istatistiksel bilgi farklı sunulduğunda, farkında olmadan tamamen zıt kararlar verebilirsiniz. Sağlık gibi hayati bir konuda, bu zihinsel tuzaklardan kaçınmak için veriyi her zaman “mutlak ve şeffaf” haliyle talep etmek kritiktir.
Unutmayın; en doğru kararlar, en şeffaf verilere dayanan ortak kararlardır.
alisanburak.com
Zikmund-Fisher ve ark (2025)JAMA
