As we age

04/05/2026

Чихрийн шижингийн урьдал үедээ байгаа цэвэршсэн эмэгтэйчүүдийн дунд 10-н долоо хоногийн турш явуулсан санамсаргүй, плацебо хяналттай, давхар сохор туршилтаар НМН-ыг булчингийн инсулиний мэдрэмтгий байдалд хэрхэн нөлөөлж байгааг судалжээ.

Цэвэршсэн эмэгтэйчүүдэд тохиолддог түгээмэл эрүүл мэндийн асуудлын нэг нь чихрийн шижин. Сахар их хэмжээгээр хэрэглэдэггүй байсан ч бодисын солилцоо удааширч, бие инсулинийг мэдрэх нь багассанаас үүсдэг.

Туршилтад цэвэршсэн эмэгтэйчүүдийг онцлон оруулсан нь хулгана дээр хийсэн туршилтаар цэвэршсэн эмэгтэй хулгануудын бодисын солилцоонд эрэгтэй хулганаас хамаагүй илүү эерэг үр дүн гарснаас болжээ.

Туршилтаар НМН уусан эмэгтэйчүүдийн инсулин мэдрэмтгий байдал 25%-иар сайжирсан нь батлагдсан. Булчингийн эс инсулиныг шингээх дохиог хамаагүй сайн өгч байсан ба булчин үүсгэх генийн идэвхижилийг нэмэгдүүлж бүтцийн хувьд сэргэлт өгч байжээ.

Инсулин булчинд шингэх аваас үсний уналт, жингийн илүүдэл, арьсны асуудлууд нь дагаад шийдэгддэг шүү. Онцгүй зураг оруулсанд уучлаарай. Ийм болсноо мэдэхгүй яваад бгаа хүмүүс байж магадгүй гээд сэрэмжлүүлэх үүднээс орууллаа.
(Жич: Төрөлхийн биш олдмол байдлаар арьс өнгөө алдах нь хамаатай шүү)

Судалгааг бүтнээр нь: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8550608/

04/05/2026

NYU-ын профессор Peter Gollwitzer судалгаагаар, зорилгоо хүнд хэлж мэдэгдсэн туршилт явуулж буй оюутнууд зорилгоо нууцалсан оюутнуудаас бага чармайлт гаргах хандлагатай байжээ. Судлаачид үүнийг "хүнд юунд хүрэхээ хэлэх нь тухайн зорилгодоо хэдийн хүрчихсэн мэт мэдрэмжийг төрүүлдэг" хэмээн дүгнэсэн байна.

Бид зорилгоо олон нийтэд зарлаж, бусад хүмүүс түүнийг маань хүлээн зөвшөөрөх үед тархинд маш их хэмжээний допамин (аз жаргалын даавар) нэг дор ялгардаг. Бусад хүмүүс бидний зорилгыг хэдий чинээ биширнэ, бид төдий чинээ допамин авч, улмаар тэр зорилгоо хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бодит үйлдлүүдийг хийх магадлал маань буурдаг. Товчхондоо, тархи амжилтаа ярих болон амжилтаа бүтээх хоёрыг ялгаж чаддаггүй байна.

Нэг сайтар ялгах зүйл бий. Хэн нэгэн таны "Би хуульч болмоор байна" гэх мэт ижилсэх (identity) зорилгыг анзаарах үед нийгмийн хүлээн зөвшөөрөлт нь өөрөө шагнал болон хувирдаг. Ингэснээр таны хичээл зүтгэл сулардаг, учир нь таны тархинд та хэдийн "хуульч" болчихсон мэт төсөөлөгддөг. Энэ нөлөө нь тухайн зорилго таны хийх зүйлтэй биш, харин таны хэн байхтай холбоотой үед хамгийн хүчтэй илэрдэг.

Гэхдээ бас хүнд огт хэлэхгүй байсан нь дээр гэвэл өрөөсгөл. Хэнд хэлэх нь маш чухал. Судалгаагаар хүмүүс өөрсдөөсөө илүү өндөр байр суурьтай гэж үздэг хүндээ зорилгоо хэлэхэд гүйцэтгэл болон хариуцлага нь илүү нэмэгддэг болохыг тогтоожээ.

Тэдэнд хэлэхдээ бас учиртай хэлнэ. 'Би марафонд бүртгүүлээд, бэлтгэлийн төлөвлөгөөгөө гаргачихлаа!' гэхийн оронд 'Надад бэлдэх зүйл маш их байна, ирэх хоёр сард шаргуу ажиллах хэрэгтэй байна' гэж хэлэх шал өөр үр дагавартай. Ийм найруулга нь тухайн зорилгодоо хүрэх гэсэн эрмэлзэл, 'хүчдэлийг' нийгмийн харилцааны дунд сарниулж үгүй хийлгүй, амьд байлгадаг.

Тэдний хариу үйлдэл ч бас чухал. Таныг хичээл зүтгэл, үйлдлээр тань урамшуулдаг хүнээр магтуулах нь таны хувийн чадвар, мөн чанарыг магтдаг хүнээр магтуулснаас хавьгүй илүү үр дүнтэй. Чи уйгагүй өдөр бүр хичээсний үр дүнд шалгалтаа сайн өглөө гэж хэлэх Чи үнэхээр мундаг гэж хэлэхийн ялгаа юм. Хүүхдүүдийг гэлтгүй бусдад энэ зарчмаар урам өгөхийг хичээдэг болсон.

04/02/2026

2015 онд хийсэн "Obstructive Sleep Apnea and Kidney Disease: A Potential Bidirectional Relationship?" судалгаанд 254 өвчтөн оролцсон бөгөөд бөөрний аппаратад ордог өвчтөнүүдийн 57%, бөөрний архаг өвчтнөнүүдийн 41% нь нойрны апноэ-тай байжээ.

Сүүлд 2024 онд Clinical Kidney Journal сэтгүүлд нийтлэгдсэн судалгаагаар энэ сэдвээр өргөн хэмжээний системийн болон мета дүн шинжилгээг хийн тайлагнажээ. Уг тайланд нийт 32 судалгаагаар бөөрний архаг өвчтөнүүдийн 57% нь нойрны апноэ-тай, сүүлийн шатандаа орсон бөөрний өвчтөнүүдийн дунд хийсэн 91 судалгаагаар 49% нь нойрны апноэ-тай, бөөрний диализ өвчний тухайд 42 судалгаагаар гемодиализ өвчтөнүүдийн 55%, 8 судалгаагаар хэвлийн диализ өвчтөнүүдийн 57% нь тус тус нойрны апноэ-тай байжээ.

Эдгээр өвчтөнүүдийг шөнө унтахад нь амьсгалын аппарат хэрэглүүлэхэд бөөрний үйл ажиллагаа мэдэгдэхүйц сайжирч байжээ. Мөн ихэнх нь өмнө нь нойрны апноэ-гоор оношлогдож байгаагүй байна.

Үүнээс үзэхэд бөөрний үйл ажиллагаа, нойрны апноэ 2 маргашгүй холбоотой. Гэвч ал нэг нь нөгөөгийнхөө шинж тэмдэг үү эсвэл 2-лаа өөр нэг өвчний шинж тэмдэг үү? 2024 онд Mendelian санамсаргүй байдлаар генийн судалгаа хийхэд аль нэг нь нөгөөгөө үүсгэдэг гэх нотолгоо олдоогүй бөгөөд энэ нь өөр өвчнөөс шалтгаалан 2-лаа шинж тэмдэг байдлаар илэрч байгааг харуулсан.

Нэг зүйлийг баттай дүгнэн хэлэхэд нойрны апноэ бөөрний дутагдлыг улам дордуулдаг. Тиймээс шаардлагатай арга хэмжээг аваарай.

Ашигласан судалгаанууд:
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4513269/
- https://academic.oup.com/ckj/article/17/1/sfad179/7420183
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26229952/
- https://www.frontiersin.org/journals/neurology/articles/10.3389/fneur.2024.1323928/full

03/30/2026

Кальци нэмэлтээр ууж ясны хугаралаас сэргийлнэ гэж ямар ч randomized-controlled-trial буюу клиникийн стандарт туршилтаар нотлоогүй.

Харин нэмэлтээр кальцийг вит К2-гүйгээр, нэн ялангуяа дур мэдэн шаардлагагүй үед ууснаар гэнэт ихэссэн кальцийг биеэс гадагшлуулж барахгүй байсаар зөөлөн эдүүдийг шохойжуулдаг, тухайлбал артерын судас, цусны судас шохойждог талаар, зүрхний хавхлага шохойждог талаар, эмэгтэйчүүд бөөрний чулуу үүсэх эрсдэл 17% ихэсдэг, бөөрний булчирхай шохойждог талаар, шөрмөс, мөгөөрс шохойждог талаар, булчин, фасшиа шохойждог талаар, тархи шохойждог талаар тус бүрээр нь нэр хүнд бүхий судлагааны байгууллагууд судлан баталсан байдаг.

Кальцийг ихэнх тохиолдолд хүнсээрээ авчихдаг ба энэ нь илүү үр дүнтэй бөгөөд элдэв эрсдэлгүй юм.

Рентген зурагт 46 настай эмэгтэйн өвдөгний орчим, нас тодорхойгүй эрэгтэйн ахиллес шөрмөс, өндөр настай эмэгтэйн гар хорт хавдар хэмжээнд хүртлээ шохойжсоныг харуулсан.

Судалгааны нийтлэлүүд:
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1866412/
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1866412/
- https://link.springer.com/article/10.1007/s10067-025-07335-w
- https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/12034754251320640
- https://link.springer.com/article/10.1007/s10067-025-07335-w
- https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/ectopic-calcification
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8401694/

03/29/2026

Эр, эм аль ч хүйсийн хүнд адилхан. Өгзөгний булчин, даавар 2 харилцан хамааралтай байдаг. Дааврын асуудалтай бол өгзөгний булчингүй, өгзөгний булчингүй бол дааврын асуудалтай.

Өгзөгний булчингаа хөгжүүлэх нь эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүдийн цэвэршилтийг хойшлуулахад чухал ач холбогдолтой.

Силикон өгзөг мэдээж энэнд хамаагүй.

Нийтлэлийг бүтнээр нь: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7844366/

03/27/2026

Харвардын Их Сургуулийн эсийн эрчим хүч үйлдвэрлэл, тээвэрлэлтийг харуулсан видео. Бүдүүн бааргаар улсынхаа эрчим хүчний салбартай зүйрлэвэл ойлгомжтой болно. За тэгээд НМН чинь нүүрс нь юмаа гэвэл бүр сайн ойлголт өгөх байх.

This animation from BioVisions at Harvard University shows how the combination of electron transport and oxidative phosphorylation in mitochondria results in...

03/26/2026

Хамгийн хортой пластик материал бол дахин боловсруулсан полистер, тэрний удаах нь полистер. Маш хямд, бараг үнэгүйтэй адил материал болохоор бүтээгдэхүүнийхээ өртгийг бууруулах гэж үйлдвэрлэгчид маш ихээр хэрэглэдэг. Байгальд ч асар хортой. Аль болох ийм материалаас хол байсан нь дээр.

Хөлрөх үед агаар нэвтрүүлдэггүйгээс нян, бактерийн үрэвслийг идэвхижүүлдэг. Мөн арьсны нимгэн хэсгээр дамжин цусанд PFAS гэх хорт химийн бодис, микропластикийг оруулдаг. Ганц үргүйдэл ч биш хэд хэдэн хорт хавдрын гол шалтгаан бас болдог.

Эр, эм, хүүхэд гэлтгүй өөрсдийнхөө ядаж дотуур хувцасны ярликийг шалгаад нэг үзчихээрэй. Гэр бүлээрээ бүрэн детокс хийгээд цаашид авч байгаа барааныхаа ярликийг байнга үзэж занших хэрэгтэй.

Хүүхдийн хувцас, өлгийнд faux fur буюу хиймэл үс ашигласан юм их хэрэглэж харагддаг.

Нийтлэлийг унших: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8279095/

03/25/2026

Pittsburg University-ын эрдэмтэд сарын тэмдгийн цуснаас мөгөөрс, яс, өөх, зүрх, арьс, тархины эсийн үүдэл эсийг гарган авах боломжтой гэдгийг батлаад байна.

Muse Bio компани супер-доноруудаасаа (маш их хэмжээний үүдэл эстэй эмэгтэйчүүд) гарган авсан үүдэл эсээрээ өсөлтийн гормонтой арьсны серум гарган авч худалдаанд нэврүүлээд байна. Одоогоор АНУ даяар 700 гаруй цус хүлээн авах төвүүдтэй хамтран ажиллаж байгаа бөгөөд ойрын хугацаанд $10 сая ам.долларын санхүүжилт босгох төлөвлөгөөтэй байгаагаа илэрхийлжээ.

Мөн нилээд хэдэн банкууд өөрийн сарын тэмдэгийн цусыг хадгалах үйлчилгээ явуулж байгаа бөгөөд MIT Technology Review сэтгүүлд эдгээр банкуудыг сарын тэмдэгийн цусыг ирээдүйд ашиглаж болох талаар баталгаа өгөөгүй байж ийм өндөр төлбөртэй үйлчилгээ ($499+ $99 жилийн хураамж) үзүүлж байгааг шүүмжилжээ.

03/25/2026

Амласан ёсоор зүрх дарсан хүмүүсдээ мөн хэрэгтэй нэгэнд нь зориулж байна. Манай улсад ийм төрлийн бие сэтгэлийн гэмтэл заслийн эмчилгээ үйлчилгээ байдаггүй байх аа. Тийм учраас гэртээ бие даан хийж болох эмчилгээний энгийн боловч энгүй аргуудыг үүгээр хүргье.
Хэт энгийн мэт санагдвал доорх судалгааны тайлангуудыг уншаарай.

Дасгалуудын линк:
Dr. David Berceli-н заавар видео: https://www.youtube.com/watch?v=FeUioDuJjFI&t=35s
trauma informed yoga: https://www.youtube.com/watch?v=zUq0ag8xJB8
Dr.Peter Levine-ны дасгал: https://psychcentral.com/lib/somatic-therapy-exercises-for-trauma

Somatic experience судлагаа: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8276649/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5518443/

Trauma sensitive yoga: https://health.clevelandclinic.org/trauma-informed-yoga
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5404814/
Trauma & posture: https://yourformsux.com/how-trauma-affects-posture-and-movement-a-physiotherapist%C2%92s-perspective/

03/21/2026

It's not you, it's not me, it's the contraceptives.

Ялангуяа гормонтой жирэмснээс хамгаалах эм болон ерөндөг хэрэглэдэг эмэгтэйчүүд амьдралын ханиа сонгоод, олон жил хамтран амьдарч байгаад сая нэг хүүхэдтэй болох шийдвэр гарган жирэмснээс хамгаалах эмээ уухаа зогсоотол нөхөр/найз залуу/хамтран амьдрагч нь огт таалагдахаа больж, бүр үнэрийг нь ч үнэртэж чадахгүй болтлоо гэнэт дургүй болох болсон байна. Энэ сонирхолтой үзэгдэл маш олноор гарах болсноор хэд хэдэн судалгааны ажлууд хийгдэж цаад талд явагддаг биологийн ШУ-ны нь талаар хэд хэдэн шинэ нээлтийг хийжээ.

2012 онд хийгдсэн The most direct evidence of separation/breakup судалгаанд 1900 эмэгтэйчүүд оролцжээ. Бүгд гормонтой жирэмснээс хамгаалах эм хэрэглэдэг. Эдгээр бүсгүйчүүд эмээ хэрэглэхээ больсны дараагаас аажмаар дотно харилцаандаа сэтгэл ханамжгүй болох, хамтрагч нь таалагдахгүй болох, дотно харилцааг санаачлах нь багасч хосын харилцаа үргэлжлэх тусам дотно харилцаанаас татгалзах зэрэг шинжүүд илэрчээ. Мөн тэд салах саналыг түрүүлж гаргаж байжээ.

2014 онд хийгдсэн Marital satisfaction after stopping the pill (moderating effect of partner attractiveness) судалгаанд 118 шинэхэн гэрлэсэн хосууд оролцсон бөгөөд царайлаг бус нөхөртэй эмэгтэйчүүд жирэмснээс хамгаалах эмээ уухаа болиход нөхөр нь таалагдах нь багасжээ.

2013 онд хийгдсэн Pill changes who women choose as partners in the first place судалгаагаар гормонтой жирэмснээс хамгаалах эм хэрэглэхээ больсон эмэгтэйчүүд илүү эршүүд эрэгтэйчүүдэд сэтгэл татагдаж байгааг олж тогтоосон. Харин Stopping the pill increases attraction to alternative partners судалгаанд гормонтой жирэмснээс хамгаалах эм хэрэглэж байхдаа хамтрагчаа сонгоод, хэрэглэхээ больсон эмэгтэйчүүдийн дунд жирэмслэх магадлал өндөр үеэр (fertile period) нь ямар эрэгтэй таалагдаж байгааг нь асуухад царайлаг, сэтгэл татам залуусыг илүүд үзжээ.

Тэгэхээр эмэгтэйчүүд байгалиасаа илүү эршүүд, царайлаг, сэтгэл татам эрэгтэйг сонгож үр удмаа үлдээх примал өгөгдөлтэй юм шиг ээ.

03/20/2026

Хүн 1200 төрлийн 60 эд эсийн 400 дахин давтагдашгүй эсийг биедээ агуулдаг. Адил хэмжээний бактерийг бие дотроо болон биеэн дээрээ бас тээж явдаг. Жоохон л ядрахад өвдөөд байдаг нь ийм учиртай аж.

03/18/2026

Dr. Noem Sobel-ын Huberman Lab podcast-д орсон дугаараас. Миний сонсож байсан хамгийн сонирхолтой дугааруудын нэг нь.

Нялх биетэй ээжүүд ааш зан муутай бгаа бол хэргийн эзэн нь нярай шүү. Хүн төрснийхөө дараа нярай үедээ өөрийнхөө амьд үлдэх шансыг нэмэгдүүлэх үүднээс зулайгаасаа тусгай үнэр/фермон ялгаруулж ээжээрээ (тойрон бгаа эм хүйстнээр) өөрийгөө хамгаалуулдаг. Бас аавыгаа (тойрон бгаа эр хүйстнийг) тайвшруулж номхон зөөлөн болдог байна. Зулай хаагдах үед үнэр аажмаар багасаж ээж, аав хэвэндээ орно. Нялх юм байж химийн зэвсэг хэрэглээд

Линк нь: https://www.youtube.com/watch?v=cS7cNaBrkxo