03/12/2025
Chào mừng các bạn đến với seri Podcast “Đứa trẻ bên trong bị tổn thương” của CLB Nhà tâm lý tương lai. Trong tập Podcast này chúng ta sẽ cùng nhau đối diện với một chủ đề mà có lẽ rất nhiều người trong chúng ta đã từng trải qua: "Tuổi thơ của những đứa trẻ bị tổn thương – Nơi tình yêu thương là những chiếc mặt nạ để che giấu đi những cơn đau từ đòn roi của cha mẹ.”
Để hiểu rõ hơn về Podcast trước khi nghe bạn hãy đọc chú thích tâm lý để hiểu rõ hơn nhé:
☀️ Cơ chế "Chiến đấu hay Bỏ chạy" (Fight or Flight) 🛡️
Cơ chế "Chiến đấu hay Bỏ chạy" là một phản ứng sinh lý tự động xảy ra khi chúng ta nhận thấy nguy hiểm. Mục đích là để chuẩn bị cho cơ thể chiến đấu với mối đe dọa hoặc bỏ chạy khỏi nó. Trong tình huống này, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt, dẫn đến một loạt các thay đổi vật lý như:
Tim đập nhanh hơn (để bơm máu đến cơ bắp).
Hô hấp tăng tốc.
Giải phóng Cortisol (hormone căng thẳng) và Adrenaline từ tuyến thượng thận.
Cortisol là một Hormone Căng thẳng Nó giúp cơ thể có năng lượng và sự tập trung cao độ để đối phó với mối đe dọa. Tuy nhiên, khi một đứa trẻ thường xuyên bị đánh đòn hoặc chịu đựng sự căng thẳng kéo dài, mức Cortisol sẽ duy trì ở mức cao.
Ví dụ Minh họa
Hãy tưởng tượng một đứa trẻ bị mắng vì làm đổ sữa.
Phản ứng tức thì (Chiến đấu/ Bỏ chạy): Tim trẻ đập thình thịch, dạ dày co thắt, và trẻ có thể đứng hình (một phản ứng khác là Đóng băng, cũng là một phần của phản ứng này) hoặc khóc thét. Bộ não chỉ tập trung vào việc thoát khỏi nguy hiểm chứ không phải học bài học về việc cẩn thận.
Hậu quả lâu dài (Cortisol): Nếu điều này xảy ra thường xuyên, nồng độ Cortisol cao kéo dài có thể làm tổn thương các vùng não quan trọng (đặc biệt là Hồi hải mã - Hippocampus, liên quan đến trí nhớ và học tập) và làm suy yếu hệ thống miễn dịch. Thay vì "nên người", trẻ có thể trở nên lo âu, dễ phản ứng quá mức, hoặc gặp khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc.
☀️☀️ ký ức sai lệch và sự gây nhiễu nghịch:
- Gây nhiễu nghịch là: là một hiện tượng trong tâm lý học nhận thức, nơi thông tin mới học can thiệp vào khả năng truy xuất thông tin cũ đã được lưu trữ.
Trong bài Podcast trên, Thông tin cũ là nỗi đau, sự sợ hãi, và cảm giác bị bỏ rơi sau trận đòn. Thông tin mới là những hành động chuộc lỗi sau đó của cha mẹ (cái ôm, lời xin lỗi vụng về, món quà). Bộ não của trẻ, đặc biệt là tâm trí đang cần sự an toàn, sẽ sử dụng những "thông tin mới dễ chịu" này để làm sai lệch hoặc ghi đè lên "ký ức cũ đau đớn".
- Ký ức sai lệch không phải là đứa trẻ hoàn toàn quên đi nỗi đau, mà là bộ não đã tái cấu trúc câu chuyện để nó trở nên chấp nhận được và ít gây tổn thương hơn. Kịch bản được tạo ra: "Cha mẹ đánh mình vì yêu thương mình, vì mình sai." Kịch bản này là một cơ chế phòng vệ giúp đứa trẻ giữ lại gắn bó với người chăm sóc (cha mẹ), bởi vì đối với trẻ, bị bỏ rơi còn đáng sợ hơn cả bị đánh.
Sự "ngoan ngoãn" chính là chiến lược sinh tồn được hình thành dựa trên ký ức sai lệch này: "Để có được tình yêu và sự an toàn, mình phải hoàn hảo và tuân thủ.”
Ví dụ minh họa:
Hãy tưởng tượng một đứa trẻ 5 tuổi làm hỏng đồ chơi yêu thích.
Sự kiện 1 (Ký ức cũ): Bị cha/mẹ la mắng hoặc đánh. Cảm xúc: Sợ hãi, xấu hổ, cảm giác bị bỏ rơi.
Sự kiện 2 (Thông tin mới): Vài giờ sau, cha/mẹ mua đồ chơi mới, ôm con và nói: "Bố/ Mẹ xin lỗi vì đã nóng giận, bố/mẹ đánh con vì thương con, muốn con lần sau cẩn thận hơn."
Quá trình Gây nhiễu Nghịch & Ký ức Sai lệch: Bộ não trẻ hợp nhất hai sự kiện. Thay vì nhớ "Bị đánh vì không ngoan," trẻ nhớ "Bố/Mẹ yêu thương mình (thể hiện qua quà và cái ôm), và cơn giận đó là do mình sai. Tình yêu đi kèm với việc mình phải ngoan." Điều này tạo nên "Mô hình tuân thủ tội nghiệp" - phải hoàn hảo để xứng đáng với tình yêu.
☀️☀️☀️Hệ thống gắn bó và Trí tuệ cảm xúc
- Hệ thống gắn bó: là một hệ thống tâm lý cơ bản, được hình thành trong giai đoạn thơ ấu thông qua tương tác với người chăm sóc chính. Nó quyết định cách chúng ta hình thành và duy trì các mối quan hệ suốt đời.
Gắn bó An toàn: Hình thành khi người chăm sóc luôn đáp ứng nhu cầu của trẻ một cách nhất quán và nhạy cảm.
Gắn bó Không An toàn: Hình thành khi người chăm sóc không nhất quán (như tình trạng đòn roi đi kèm chuộc lỗi). Điều này có thể dẫn đến Gắn bó Lo âu - Phân vân hoặc Gắn bó Né tránh
- Trí tuệ cảm xúc: Là khả năng nhận biết, hiểu, sử dụng và quản lý cảm xúc của bản thân và của người khác.
Khi cha mẹ sử dụng đòn roi, trẻ bị buộc phải kìm nén cảm xúc thật (buồn, giận dữ, thất vọng) vì biết rằng thể hiện chúng sẽ dẫn đến trừng phạt.
Việc không được cha mẹ gọi tên cảm xúc một cách an toàn ("Mẹ hiểu con đang giận...") khiến trẻ thiếu công cụ để hiểu và điều chỉnh thế giới nội tâm của mình. Lớn lên, họ có thể trở thành người né tránh xung đột, không thể tự bảo vệ mình (cam chịu), hoặc ngược lại, dùng bạo lực để giải quyết vấn đề (vì đó là mô hình duy nhất được học).
☀️☀️☀️☀️Mô thức tổn thương và mô hình tuân thủ tội nghiệp
- Mô Thức Tổn Thương (hay Sơ đồ Tổn thương/Tổn hại trong Schema Therapy) là một chuỗi hành vi, suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực được một người vô tình lặp lại trong các mối quan hệ và cuộc sống, do những trải nghiệm đau đớn không được chữa lành từ quá khứ.
- Mô hình tuân thủ tội nghiệp là niềm tin cốt lõi rằng giá trị của bản thân phụ thuộc vào việc làm hài lòng người khác hoặc tránh gây ra sự tức giận từ người có quyền lực (cha mẹ, giáo viên, đối tác...).
Người mang mô hình này tin rằng nhu cầu và cảm xúc của họ là vô giá trị hoặc nguy hiểm.
Họ thường xuyên bóp méo cảm xúc thật (nỗi buồn, sự giận dữ) và nhu cầu cá nhân để tuân thủ mong muốn của người khác, vì họ đã học được rằng "ngoan ngoãn" là chiến lược duy nhất để nhận được tình yêu và tránh bị trừng phạt.
VD trong đoạn Podcast trên: "Nỗi đau giấu dưới chiếc mặt nạ ngoan ngoãn”
Tuân thủ: Đứa trẻ luôn làm theo lời cha mẹ, đi đâu cũng nhìn sắc mặt. Khi trưởng thành, họ nói "Vâng" với mọi yêu cầu, dù trong lòng không muốn, vì sợ bị từ chối hoặc bị bỏ rơi.
Tội nghiệp: Cảm giác tội lỗi và xấu hổ khi họ muốn bày tỏ nhu cầu thật của mình. Họ cảm thấy mình phải hoàn hảo, phải chịu đựng sự đau đớn hoặc bất công, vì đó là cái giá để được yêu thương.
____________________
Voice: Trần Phương Thùy
Content: Ban Truyền Thông
____________________
Nếu 1 ngày bạn thấy mệt mỏi, hãy liên hệ cho FPC nhé!
☎️ Chủ nhiệm CLB - Nhã Nhi 0376296802
🌍 FPC - CLB Nhà Tâm Lý Tương Lai
📧 Email: Futurepsychologistsclub@gmail.com