12/12/2025
DÀNH CHO BÀ MẸ SẮP CÓ CON NHỎ
Ai đã từng nuôi con đều biết chuyện vàng da ở trẻ sơ sinh phổ biến đến mức gần như đứa nào cũng gặp. Thế mà chỉ cần thấy da con hơi vàng một chút, nhiều cha mẹ lập tức hoảng loạn: chạy đi chiếu đèn, truyền dịch, xét nghiệm đủ thứ. Trong khi phần lớn vàng da ở trẻ nhỏ chẳng phải bệnh tật gì ghê gớm, mà chỉ là lá gan non nớt đang “khởi động” lần đầu trong đời.
Khi còn trong bụng mẹ, gan bé gần như không phải làm gì. Tất cả những việc nặng nhọc, từ bilirubin, độc chất, chất chuyển hoá, đều do gan mẹ gánh đỡ. Bé chỉ việc lớn lên. Vậy mà vừa sinh ra, trong một tích tắc, lá gan ấy phải tự mình gánh hết mọi nhiệm vụ. Một cái máy vừa lắp xong mà bắt chạy full công suất thì làm sao không khựng lại?
Bilirubin chưa kịp xử lý thì tích lại trong máu, trong da, trong mắt … thế là vàng. Chưa kể những ngày đầu, rất nhiều bé bú ít, mẹ sữa chưa về, bụng chẳng có gì để thải ra. Mà bilirubin muốn rời khỏi cơ thể thì phải theo phân đi ra. Không bú, không phân, bilirubin nằm lại trong người bé, vàng càng thêm vàng.
Nhiều nhà lại sợ nắng, sợ gió, sợ đen da nên ủ con trong phòng mờ mịt. Không có một chút ánh sáng tự nhiên nào, trong khi bilirubin vốn cần ánh sáng để phân rã. Thành ra vàng lại kéo dài hơn.
Những ngày đầu sau sinh, bất kỳ thứ gì tác động vào hệ miễn dịch yếu ớt của trẻ đều khiến gan phải “làm thêm giờ”. Chính vì lá gan bé tí ấy đang quá tải mà mấy ngày nay thế giới mới xôn xao trước quyết định của Ủy ban tư vấn vaccine thuộc CDC Mỹ bỏ khuyến nghị tiêm mũi viêm gan B ngay sau sinh cho tất cả trẻ. Không còn chuyện “tiêm sớm bắt buộc cho mọi trẻ dù có nguy cơ hay không”.
Lá gan của một đứa trẻ vừa lọt lòng đã đủ việc, không nên gánh thêm một cú kích hoạt miễn dịch nếu không thật sự cần thiết. Tổng thống và Bộ trưởng Y tế Mỹ đã ủng hộ hướng điều chỉnh này, và quyết định ấy đang gây tranh luận dữ dội trong ngành y đủ thấy vấn đề không đơn giản như lâu nay người ta vẫn nghĩ.
Nhìn lại mà thấy, vàng da của trẻ cũng từ chính cái gốc gan quá tải ấy mà ra. Bé nào bú tốt, ngủ tốt, được phơi nắng nhẹ vài phút mỗi ngày thì bilirubin ra nhanh, vàng nhẹ rồi hết. Bé nào bú ít, ngủ li bì, phân không có, lại bị ủ kín cả ngày thì vàng nặng hơn, kéo dài hơn. Tất cả đều xoay quanh một câu chuyện: cơ thể trẻ chưa kịp thích nghi với cuộc sống mới. Nếu cha mẹ hiểu đúng, chẳng có gì đáng sợ cả.
Dĩ nhiên, có những lúc vàng da là dấu hiệu bệnh lý thật, vàng lan đến lòng bàn tay, bàn chân; bé bú kém, ngủ li bì bất thường, phân bạc màu hoặc vàng kéo dài trên hai ba tuần.
Gặp những dấu hiệu ấy thì phải can thiệp sớm, không được chủ quan. Quan trọng không phải là sợ hay không sợ, mà là biết phân biệt cái gì bình thường, cái gì bất thường.
Giúp trẻ vượt qua vàng da cũng chẳng cần gì cao siêu. Cho bú nhiều và bú sớm. Cho trẻ gặp ánh sáng tự nhiên mỗi ngày. Giữ ấm, da kề da để tuần hoàn chạy êm. Quan sát phân và nước tiểu. Những việc nhẹ như hơi thở ấy lại chính là thứ giúp gan con vận hành trơn tru nhất.
Và trong lúc cả thế giới đang nhìn lại thời điểm tiêm vaccine cho trẻ sơ sinh để giảm gánh nặng cho lá gan bé nhỏ, ta càng hiểu rằng: gan con đang học việc, xin đừng bắt nó làm quá nhiều thứ trong cùng một lúc.
Da vàng lên là cách cơ thể con nói thay tiếng kêu.
